35
Chuyển đổi số trong báo chí và chiến lược chuyển đổi số ở
VietnamPlus
Nhà báo Trần Tiến Duẩn
1
Nhà báo Nguyễn Hoàng Nhật1
Chuyển đổi số (CĐS) là quá trình thay đổi tổng thể và toàn diện của cá
nhân, tổ chức về cách sóng, cách làm việc và phương thức sản xuất dựa trên các
công nghệ số. Bốn công nghệ số tiêu biểu thúc đẩy CĐS là trí tuệ nhân tạo,
internet vạn vật, điện toán đám mây, dữ liệu lớn. Những công nghệ số này đã và
đang tạo ra môi trường cho báo chí phát triển theo các xu hướng báo chí: Cá
nhân hóa nội dung, Đa nền tảng, Báo chí di động, Báo chí xã hội, Báo chí dữ
liệu, Báo chí sáng tạo, Siêu tác phẩm báo chí…
1. Chuyển đổi số tạo ra trải nghiệm giá trị cho công chúng báo chí
CĐS trong báo chí là việc sử dụng các công nghệ số để thay đổi mô hình tòa
soạn từ quản trị nhân lực, sản xuất, tối ưu hóa dữ liệu, đến quy trình xuất bản, phân
phối nội dung nhằm tạo một tòa soạn/tổ hợp báo chí hội tụ đa phương tiện, kết nối
thuận tiện với độc giả. Quá trình CĐS đòi hỏi các tòa soạn/tổ hợp báo chí phải lấy
hoạt động xuất bản số làm trung tâm, tái kết cấu phân chia nhiệm vụ của các nhân
sự cho phù hợp, tạo sự thống nhất giữa các bộ phận xuất bản từ text, ảnh, phát
thanh, truyền hình, đồ họa… Việc hội tụ thể hiện cả về kết cấu sắp xếp vị trí chỗ
ngồi, đến phân cấp phân quyền lãnh đạo các đơn vị, cấp phòng, cho đến thiết lập
các nền tảng quản trị nội dung hội tụ.
Hiện nay, rất nhiều cơ quan báo chí đã CĐS khá thành công, trở thành các đơn
vị báo chí đa phương tiện hiện đại như: TTXVN, VOV, VTV, hay VietnamPlus,
Vnexpress, Zing… Một số báo chí địa phương cũng đã bước đầu có sự thay đổi
như: Hà Nội mới, Sài Gòn giải phóng, Nghệ An, Hà Tĩnh, Thanh Hóa, Bắc Ninh,
Tuyên Quang…
1
Báo điện tử VietnamPlus
36
Nhờ chuyển đổi số, báo điện tử đã nhanh chóng chứng tỏ được sức hút đối với
công chúng, bằng khả năng chuyển tải thông tin tới bạn đọc gần như đồng thời với
sự kiện cùng lượng thông tin đồ sộ, thậm chí không có sự giới hạn về dung lượng
như báo in, thời lượng phát sóng như phát thanh hay truyền hình. Tận dụng những
lợi thế về công nghệ số, một số cơ quan báo chí đã nhanh chân xây dựng được tòa
soạn hội tụ đa phương tiện, với môi trường làm việc ngày càng hiện đại. Bên cạnh
đó, việc sản xuất nội dung báo chí chất lượng cao, sản phẩm dữ liệu lớn, ứng dụng
công nghệ trí tuệ nhân tạo để tạo ra các trải nghiệm có giá trị cho công chúng báo
chí được thuận lợi. Những sản phẩm báo chí mới tạo nên tính tương tác hai chiều
với độc giả, như phỏng vấn trực tuyến, tạo cảm giác gần gũi hơn giữa bạn đọc và
báo. Công nghệ số cũng hỗ trợ nhà báo từ khâu thu thập thông tin, phân tích dữ liệu
cho đến sản xuất nội dung và phát hành.
Tuy nhiên, việc chuyển đổi số cũng còn nhiều khó khăn. Đó là phương thức
làm báo truyền thống không còn thu hút độc giả như trước đây, phần lớn bạn đọc,
nghe, xem qua các phương tiện số, cùng với sự lấn át của truyền thông xã hội; cơ sở
vật chất, hạ tầng kỹ thuật chưa đáp ứng yêu cầu, đội ngũ nhân lực, đặt biệt là các kỹ
sư công nghệ chưa nhiều, trừ một số tòa soạn có đội ngũ công nghệ đứng sau. Việc
phát triển sản phẩm nội dung số, truyền thông số, quảng cáo số còn khó khăn, câu
chuyện lợi nhuận quảng cáo về túi các ông lớn Google, Facebook... rồi vấn đề bảo
đảm an ninh mạng, chống nạn tin giả; vi phạm bản quyền tràn lan hiện tượng "xào
xáo" tin có xu hướng tăng. Bên cạnh đó cũng có nhiều đơn vị báo chí nhất là báo
ngành, báo địa phương chậm CĐS vì nhiều lý do khác nhau, trong đó khâu khó
khăn nhất là hạ tầng kỹ thuật và nhân sự.
Riêng ở Thông tấn xã Việt Nam (TTXVN) đã nhận rõ tầm quan trọng của
CĐS và bắt đầu triển khai từ rất sớm. Từ hơn 10 năm trước, trong sản xuất, khai
thác thông tin, TTXVN đã đẩy mạnh việc sử dụng kho dữ liệu số hóa, ứng dụng các
phần mềm để nâng cao tốc độ biên tập, sản xuất tin, bài, dễ dàng tác nghiệp từ xa
hay đầu tư sản xuất các loại hình đa phương tiện. Các nền tảng tác nghiệp CMS,
NPS được xây dựng và dần hoàn thiện, giúp đẩy nhanh, tạo sự thống nhất và thông
suốt cho quy trình sản xuất thông tin. Các đơn vị sản xuất tin đồ họa, tin truyền hình
37
đã ứng dụng phần mềm trực tuyến và các nền tảng công nghệ ảo hóa, điện toán đám
mây giúp phóng viên, biên tập viên dễ dàng xử lý thông tin mọi lúc, mọi nơi.
Các ứng dụng AI, Big Data, IoT bước đầu được triển khai để tạo ra các sản
phẩm mới, cách tiếp cận thông tin hiện đại như: ứng dụng trả lời tự động (Chatbot)
trên báo điện tử VietnamPlus, hay các sản phẩm báo chí dữ liệu, báo chí thị giác.
Hiện nay, hàng loạt sản phẩm báo chí hiện đại, sử dụng trí tuệ nhân tạo đã và đang
được nhiều đơn vị trong TTXVN triển khai, như podcast, speech-to-text, loa thông
minh ra lệnh bằng giọng nói, phân tích dữ liệu người dùng, gợi ý các nội dung yêu
thích của người đọc theo dạng thư tòa soạn (Newsletter) hay tin tuyển chọn từ ban
biên tập (Editors Picks); hoặc việc tiếp tục các kênh thông tin trên mạng xã hội, các
ứng dụng di động để tăng độ tương tác với bạn đọc…
Việc CĐS trong báo chí là điều tất yếu. Các đơn vị báo chí lớn, nhiều tòa soạn
sẽ tiếp tục có xu hướng CĐS. Thay đổi trong tư duy, đầu tư vào nhân lực, đón đầu
xu hướng mới của báo chí thế giới, chủ động CĐS đó là cách thức hay nhất để báo
chí tồn tại và có doanh thu như thu phí báo điện tử chẳng hạn. Tất nhiên, CĐS
nhưng vẫn có chỗ đứng cho báo in, với thông tin chất lượng, tuyến bài công phu và
thiết kế thân thiện, hiện đại.
Nhiệm vụ quan trọng của CĐS trong báo chí giai đoạn hiện nay là tăng cường
ứng dụng các thành tựu khoa học công nghệ trong việc tự động hóa các quá trình
sản xuất, sáng tạo ra các loại hình sản phẩm thông tin, các loại hình dịch vụ, kênh
tiếp cận mới với độc giả. Đó là tiếp tục hoàn thiện mô hình sản xuất đa phương tiện
tập trung để sớm xây dựng một mô hình truyền thông hội tụ toàn diện; xây dựng
một “hệ sinh thái” kỹ thuật để phát triển thêm nhiều loại hình thông tin mới, nhiều
kênh tiếp cận với công chúng, nhiều gói thông tin, giúp tòa soạn/tổ hợp báo chí chủ
động, vững bước trên con đường phát triển và hội nhập với báo chí truyền thông
hiện đại thế giới.
2. Chiến lược chuyển đổi số của Báo điện tử VietnamPlus
Ngày 13/11/2008, TTXVN chính thức ra mắt độc giả một sản phẩm thông tin
mới, phù hợp với xu hướng phát triển của báo chí truyền thông kỷ nguyên kỹ thuật
số, đó là Báo điện tử VietnamPlus. Đây là một trong những mũi nhọn quan trọng
của TTXVN trong chiến lược phát triển thành một tập đoàn truyền thông mạnh. 14
38
năm qua, VietnamPlus đã cho ra đời nhiều sản phẩm báo chí mới, đi tiên phong,
thậm chí là sản phẩm duy nhất tại Việt Nam: Phiên bản đọc báo đa ngôn ngữ trên
mạng viễn thông đầu tiên tại Việt Nam (tháng 1/2010), thử nghiệm thông tin đồ họa
(năm 2010), sản xuất bản tin bằng âm nhạc (RapNews - từ tháng 11/2013), đưa tin
tức vào trò chơi (News Game); thu phí báo chí (6/2018); Chatbot (2018), Bản tin
âm thanh (Podcast - 1/2020)…
Trong Báo cáo Xu hướng báo chí 2021-2022 được Hiệp hội Báo chí và các
Nhà xuất bản Tin tức thế giới (WAN-IFRA) phát hành tháng 12/2022 thì Chuyển
đổi số (Digital Transformation) được đặt ở vị trí trọng tâm. Trong đó, Chuyển đổi
số được xem là mục tiêu cấp thiết, nhưng đồng thời là một quá trình dài hạn, không
chỉ để tiếp cận với đông đảo độc giả hơn, sáng tạo những sản phẩm báo chí mới mà
còn nhằm tăng trưởng lợi nhuận.
VietnamPlus đã sớm tiếp cận với xu hướng Chuyển đổi số từ nhiều năm qua,
thông qua việc triển khai những sản phẩm báo chí mới dựa trên nền tảng công nghệ,
chủ động mở rộng quan hệ với các đối tác công nghệ trong và ngoài nước.
VietnamPlus luôn giữ vững định hướng trở thành tờ báo tích hợp nhiều loại hình
thông tin nhất, đi đầu về ứng dụng các công nghệ mới vào quy trình sản xuất thông
tin điện tử, đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của độc giả.
2.1. Lấy độc giả làm trung tâm (Audience First)
Quan điểm đặt độc giả ở vị trí trung tâm cũng chính là trung tâm của quá trình
chuyển đổi số. Từ năm 2016, VietnamPlus đã bắt đầu xuất bản các bài longform,
định danh bằng tên gọi Mega Story, kết hợp nhiều yếu tố đa phương tiện, nổi bật là
yếu tố thị giác (visual) và dữ liệu (data) để tăng cường trải nghiệm cho độc giả.
Các bài Mega Story không chỉ giúp tăng thời gian người đọc ở lại trang (spent
time on page), góp phần tăng thứ hạng (ranking) của trang VietnamPlus trên các
bảng xếp hạng trang web tin tức uy tín, mà còn nâng cao uy tín và vị thế của tòa
soạn. Điều này được thể hiện qua việc VietnamPlus liên tục đoạt giải cao tại các
giải báo chí quốc gia.
Để thực hiện các bài Mega Story, VietnamPlus đã tiên phong sử dụng công cụ
Atavist, với nhiều tính năng hiện đại mà các nền tảng trong nước chưa đáp ứng
được. Đến năm 2021, VietnamPlus chuyển qua sử dụng công cụ của WordPress,
39
thử nghiệm một số công cụ hàng đầu khác như Winx, Shorthand… nhằm nâng cao
chất lượng sản phẩm.
Ngoài các tuyến bài long-form, VietnamPlus cũng tăng cường trải nghiệm cho
độc giả bằng những sản phẩm báo chí sáng tạo khác như hình ảnh, video 360 độ,
newsgame, RapNewsPlus hay giúp độc giả lựa chọn bài viết qua các sản phẩm sử
dụng công nghệ tự động hoặc trí tuệ nhân tạo như Chatbot, webpush, mobilepush,
newsletter… hoặc tiến tới giúp độc giả cá nhân hóa trang tin, áp dụng công nghệ
VR, AR.
2.2. Đa nền tảng (Multi-Platform)
Truyền thông thế giới những năm qua chứng kiến sự dịch chuyển từ các nền
tảng truyền thống sang các nền tảng số. Sau kỷ nguyên của cổng thông tin (portal)
là sự trỗi dậy của công cụ tìm kiếm (search) và giờ là các nền tảng truyền thông xã
hội (social).
Từ xu hướng đó, cộng với việc lấy độc giả làm trung tâm, VietnamPlus xác
định công chúng ở đâu, báo sẽ đi tới đó, tiếp cận thêm đối tượng độc giả trẻ. Vì thế,
VietnamPlus từ lâu đã phát triển các nền tảng truyền thông xã hội hàng đầu như
YouTube, Facebook, Instagram, Twitter hay mới đây nhất là Tiktok để tạo ra sức
mạnh tổng hợp trong truyền thông.
Hiện tất cả các kênh thuộc những nền tảng trên đều đã có tick xanh (tức được
xác thực), trong đó năm 2021 kênh YouTube đạt Nút bạc (mốc 100.000 subscriber),
kênh TikTok đạt 700.000 follower chỉ trong vòng 1 năm).
Việc phát triển các nền tảng số này cũng phù hợp với xu hướng đa định dạng
màn hình (multi-screen) như khuyến cáo của WAN-IFRA, với sự nổi lên của các
video quay dọc (vertical) và ngắn, để phát trên các nền tảng TikTok, Shorts (thuộc
YouTube) và Reels (thuộc Instagram).
Năm qua cũng chứng kiến sự trỗi dậy của Podcast, loại hình báo chí được
Mạng lưới Truyền thông quốc tế FIPP là hình thức tăng doanh thu mới nhất từ độc
giả đăng ký dài hạn (subscription), phù hợp với xu hướng sử dụng trợ lý âm thanh
(voice assistant). VietnamPlus đã triển khai sản xuất định kỳ Podcast từ đầu năm
2020, với các thể loại monologue (độc thoại), interview (phỏng vấn), multi-host
(nhiều người dẫn) và documentary (tài liệu, có kết hợp yếu tố âm nhạc), phủ sóng
