Cơ sở văn hoá Việt Nam - TS. Nguyễn Thị Xuân Hương

Ờ Ầ L I NÓI Đ U

ế ạ Các b n thân m n!

ạ ừ ị ng trình đào t o ạ  C  nhân biên d ch ươ ử ẵ ằ ạ ạ ể ị ươ ế ạ ữ ọ ượ ị ộ ự ươ  (B.A. in Translation) ­        Chào m ng các b n tham d  ch ỹ ạ ọ ủ ng trình đào t o qua m ng c a CCE ­ Đ i h c Đà N ng nh m phát tri n các k  năng giao  Ch ạ ộ ệ ả ạ ằ ế ng m i, biên so n văn b n, d ch tài li u... Ngoài ra ti p b ng ti ng Anh trong các ho t đ ng th   ề ề ứ ề ế ữ ọ c trang b  thêm nh ng ki n th c v  ngôn ng  h c, v  n n văn minh và văn hoá  h c viên còn đ ế ớ các dân t c trên th  gi i.

ạ

ấ ươ   biên so n. Môn  ả i ng ệ ườ ọ ồ ặ ị ủ t Nam ễ ị t Nam  do TS. Nguy n Th  Xuân H ng ữ ế ế ạ ươ t đ i c i h c nh ng hi u bi ng và gi n y u v  Văn hoá  ể ặ ạ ẫ t Nam  ị ể ầ ế ậ ụ ự ữ ả ộ gìn nh ng di s n văn hoá dân t c bi t v n d ng h u ích vào vi c hoàn ườ Đây là môn h cọ  C  s  Văn hoá Vi ơ ở ể ọ ề h c này cung c p cho ng ệ ữ ở ệ  hai m t l ch đ i và đ ng đ i l n nh ng đ c đi m chính c a Văn hoá Vi Vi ể ử trong quá trình phát tri n m y nghìn năm l ch s , qua đó góp ph n xây d ng quan đi m nhân văn, ệ ữ ọ ế t quí tr ng và gi bi ỗ ệ thi n nhân cách m i ng ườ ạ ấ ữ i.

ầ ọ ấ ả ậ ể ọ ẽ ề c truy n  ể i d ng các file văn b n và h  th ng các câu h i, bài t p ki m tra đánh giá . Đ  có th   ế ớ ệ ố ấ ạ ầ ử ụ ớ ườ ọ ộ ố ộ ỏ t nh t, b n c n s  d ng m t máy tính v i đ ọ ề ượ ể ề ng truy n có k t ả c bài h c m t cách t Môn h c s  kéo dài trong 12 tu n v i 12 bài h c (units). T t c  các bài h c đ u đ ạ ướ ạ đ t d ậ ượ nh n đ ố ố ộ n i t c đ  cao.

ỉ ọ ể ọ ậ ụ ể ví ậ ứ ạ ộ ị  v ch cho mình m t l ch h c t p c  th  ( ấ ị ạ ầ ự ạ ờ ủ ệ ầ ọ ọ ự ạ ự ạ ạ ạ ấ ễ ị ấ ọ ọ ế ầ ọ ẽ ị ớ ẫ ư ộ ướ ả ạ . Gi ng viên h ạ ạ ị Đ  hoàn thành ch ng ch  môn h c này, b n c n t ữ dụ: truy c p vào m ng và h c vào nh ng th i gian nh t đ nh trong tu n). Kinh nghi m c a  ị ữ nh ng h c viên tham d  các khóa đào t o qua m ng cho th y n u không t  v ch cho mình l ch  ớ ỗ ỉ ồ ạ ọ ậ i  h c t p, b n r t d  b  "trôi", nghĩa là không theo k p l p h c. C n nh  m i bài h c ch  t n t ậ   ắ trên m ng trong năm tu n l ng d n khoá h c s  nh c khi b n ch a n p bài t p đúng h n theo quy đ nh. ầ ễ

ụ ọ ạ ế ế ắ ng xuyên c n t n d ng các công c  h c trên m ng  ậ ổ ớ ớ ạ ng đ ườ c thi Chat Room (trao đ i v i ạ ọ ể ặ ạ ặ ắ ắ ỏ ạ ậ ụ ủ ớ  My Grades (b ngả   ờ ả i đáp qua   elearning@cce.com.vn. Chúng tôi r t mong các b n t n d ng m t  u đi m c a đào ộ ư ấ ả ữ ấ ả ủ ắ ọ ạ ế ữ ả ả ầ ậ ụ ọ     Trong quá trình h c, b n th ộ ượ nhưPresentation (th ườ t k  g n v i m t bài t p nào đó), ầ ớ  Class Roster (danh sách các h c viên c a l p), ọ th y giáo và b n h c trong l p), ả ể đi m cá nhân) vv... B n cũng có th  đ t câu h i ho c nêu th c m c nh  gi ng viên gi ể ỉ ị đ a ch  email: ắ ạ t o qua m ng là tính giao ti p hai chi u gi a gi ng viên và h c viên. T t c  nh ng th c m c  liên quan đ n bài h c c a b n s  đ ề ế ọ ủ ạ ẽ ượ c gi ng viên nhanh chóng gi i đáp!

ạ      Chúc các b n thành công!

Ạ Ọ Ẵ CCE ­ Đ I H C ĐÀ N NG

1

Ọ Ẫ Ậ Bài 1. D N LU N VĂN HOÁ VÀ VĂN HOÁ H C

Ị Ệ

ả ủ ạ ủ ự ỏ cái nh  nh t đ n  ặ ủ ờ ườ ừ ấ ế i t ấ ả t c  các m t c a đ i ọ ế ườ ể c n i dung i, khi n b t k  đ nh nghĩa nào đ a ra cũng khó có th  bao quát h t đ ầ ế ượ ộ ệ ấ ỳ ị ị ể ể ấ ẫ ổ ư ộ ỉ 1. Đ NH NGHĨA/ KHÁI NI M VĂN HOÁ   ườ ạ ộ ẩ     Văn hoá là s n ph m c a ho t đ ng ng i, là s  sáng t o c a con ng ự ủ ờ ố ấ ớ cái l n nh t trên m i lĩnh v c c a đ i s ng . Văn hoá bao trùm lên lên t ư ố s ng con ng ữ ủ c a nó. Do đó c n coi các đ nh nghĩa  y là nh ng b  sung l n nhau đ  có th  tái hi n văn hoá  ể nh  m t ch nh th .

ỉ ộ ớ ư ữ ư ế ặ ấ ệ cách m t ch nh th , văn hoá mang trong mình nh ng đ c tr ng b t bi n sau: ủ ườ ớ ộ ư ậ ộ ể t con ng ặ i v i đ ng v t, văn hoá là đ c tr ng riêng có c a xã h i i.ườ ủ ự ế ừ ề ặ ụ ả ả ẩ ả ọ ứ ế ề ậ ẫ ứ ượ ứ ử ữ ẫ V i t     ­ Văn hoá là cái phân bi loài ng     ­ Văn hoá không ph i là s n ph m c a s  k  th a v  m t sinh h c, mà ph i qua giáo d c,  nh n th c, giao ti p trao truy n.     ­ Văn hoá là cách  ng x  đã đ ử c hình m u thành nh ng khuân m u  ng x .

Ố

ự ế ặ ủ ể ệ ố ủ ượ ự c a văn hoá. S  phân ể ố ộ ố  hay hai, ba thành t c a h  th ng/ ch nh th  văn hoá cũng  ớ ổ ế ủ ợ c th  hi n qua các thành t ố ủ ệ ố ỉ ể ấ ố  Văn hoá v t ch t và văn hoá tinh th n. ậ ậ ậ ấ ố ộ

2. CÁC THÀNH T  VĂN HOÁ ủ     S  k t tinh c a các m t c a cu c s ng đ ề chia văn hoá thành nhi u thành t ề không đi ra ngoài cách phân chia ph  bi n (phù h p v i quan đi m c a UNESCO v  văn hoá và  ầ  Nh ng ữ ả : di s n văn hoá), phân văn hoá thành hai thành t ộ ề thành t  văn hoá mà giáo trình nêu cũng thu c v  hai b  ph n văn hoá v t ch t và văn hoá tinh  th n.ầ

Ứ Ủ 3. CÁC CH C NĂNG C A VĂN HOÁ

ẩ ủ ự ườ ể ạ ự ủ  nhiên c a con ng i đ  t o ra cái "t ứ ộ ườ ự ứ  nhiên làm nên môi tr ế ớ ự i t ượ ượ c đ ớ ệ i. Nó cùng v i h  sinh thái t ứ ấ ơ ả ữ ộ ệ c xem là m t thiên nhiên th  hai / h  sinh ố ườ ng s ng   ch cứ   ấ ả      Văn hoá là s n ph m c a s  nhân hoá th  gi ạ ứ nhiên" th  hai, t c là t o ra văn hoá. Văn hoá đ ủ ả thái văn hoá ph i có c a con ng ườ ủ c a con ng i. Do đó văn hoá mang nh ng ch c năng xã h i bao trùm nh t, c  b n nh t là năng giáo d c.ụ

ẩ ả ườ ự i t nó, và t n  ệ ộ ộ ộ ạ ẩ ờ ố ả ưỡ ng văn hoá", nuôi d ạ ộ ườ ỗ ụ ạ ả i ph i ụ ủ ệ ng xuyên làm công vi c giáo hoá đ i v i th  h  t ng lai. Ch c năng giáo d c c a văn hoá ế ễ ườ ể ệ ư ự ế ừ ị ử ả ồ ể ồ ạ ự ả ạ ộ ủ i, Văn hoá không ph i là m t th c th  t n t      Là s n ph m c a ho t đ ng ng ứ ố ộ ữ ườ ạ i, mà là toàn b  nh ng s n ph m, hành đ ng bao ch a v n kinh nghi m  t i bên ngoài con ng ạ ộ ườ ng đ i s ng con ng xã h i, t o thành "môi tr i. Ho t đ ng văn hoá vì  ế ệ ườ ỏ ị ứ ố th  di n ra liên t c. Mu n cho ho t đ ng này kh i b  đ c đo n thì m i th  h  ng ố ớ ứ ế ệ ươ th ụ ủ ị ử ả th  hi n ra nh  s  k  th a l ch s , đ m b o tính liên t c c a l c s .

ộ ườ Ấ ợ ệ ị i  n Đ  đã k  v  tr ng h p phát hi n cô Kamala b  chó sói nuôi t ờ ể ề ườ ổ ườ nh .  ng ngũ trong xó nhà, đêm đ n thì t nh táo ườ ủ ư ổ ị ng cô đi hai chân, khi b  đu i thì ch y b ng b n chi ỉ ớ ượ ừ ế ạ ằ ể ở ạ . Cô không th  tr  l ừ ỏ ỉ ố i làm ng ườ   i, c hai t ỉ ố Bác sĩ Sing ng Khi r i hang sói, Kamala đã 12 tu i. Ban ngày, cô th ừ và đôi khi s a lên nh  chó r ng. Bình th ọ ố ấ r t nhanh.Trong b n năm h c nói, Kamala ch  nh  đ ổ ế và ch  s ng đ n năm 18 tu i.

ự ệ ố ớ ứ ấ ẻ ủ ả ộ ư ườ ế ớ ủ ề ẩ ườ ườ ộ ườ ư ườ ứ ẻ ườ ự ỳ i c c k  quan  ộ ậ ượ c m t  i, vì không ti p nh n đ ỹ ườ ộ ọ i M   i truy n cho c . Đúng nh  nhà xã h i h c ng ẻ ỉ ở i, đ a tr  ch  tr  nên ng i trong quá trình giáo ự      S  ki n trên đây cho th y vai trò / s  tác đ ng c a văn hoá đ i v i con ng ỏ ứ ọ  đ a tr  khi m i sinh ra ch a ph i là ng tr ng. Nó ch ng t ả ả s n ph m văn hoá xã h i nào c a loài ng R.E. Pacco đã nói: "ng i không đ  ra ng d cụ ".

ườ ườ ố ớ ộ ng xã h i loài ng ườ ộ ọ ờ   ng h c và các ườ ể ộ i / môi tr ầ ự ệ ệ ộ ỗ ứ ng văn hoá, đ i v i m i đ a tr  m i ra đ i chính là  ế ộ ỷ ứ ứ ụ ữ ố ế ằ ỗ ầ ụ ẻ ữ ữ ẫ ủ ộ ề ứ ạ ậ ự ử ẩ ồ ợ ớ ụ ể ỗ ế ố ẻ ệ ữ ẻ ễ ẻ ớ      Môi tr ế ậ cái t p th  bao quanh chúng. Lúc đ u là gia đình, gia t c, làng xóm ti p đ n là tr nhó xã h i khác, đã n i ti p nhau th c hi n công vi c giáo d c­ xã h i hoá m t cá nhân. Đó là  ữ viêc giáo d c, d y d  nh m trao truy n cho nh ng đ a tr  nh ng k  năng và tri th c, nh ng  chu n m c và t p d n cho tr  cách  ng x  phù h p v i nh ng khuôn m u c a c ng đ ng mà  ứ đ a tr  là thành viên. Công vi c này di n ra liên t c đ  m i cá nhân có trong mình nh ng y u t

2

ể ứ ủ ử ượ ữ ề ể ủ ờ ố chung c a đ i s ng t p th , bi t t ướ ừ c t ng tr nh ng đi u đã đ ể ế ự ể  ki m soát hành vi c a mình đ  có th   ng x  hài hoà (theo  ợ ụ ể ủ ờ ố ườ ng h p c  th  c a đ i s ng. ậ c) tr

Ộ Ố Ơ Ả Ủ Ệ

ớ ế ậ Ọ   4. M T S  KHÁI NI M C  B N C A VĂN HOÁ H C     4.1. Văn hoá v i văn minh, văn hi n, văn v t.

ả ữ ệ ữ ệ ề ệ ớ ọ ươ ữ ồ ệ Đây là nh ng khái ni m g n li n v i văn hoá h c. Quan h  gi a các khái ni m có c  nh ng  nét t ng đ ng và khác bi ắ t.

ệ ữ ẻ ẹ Văn hoá (văn: v  đ p, hoá: bi n c i) và ẹ ệ ậ ệ ầ ượ ệ ạ ồ Văn minh (văn:  ố ậ t, không đ i l p nhau,  c dùng đ  ch  s c m nh sáng t o ạ ữ ườ ậ

ế ả ế ể ỉ ứ ả ượ ặ ề ượ ườ ườ ố ệ ố ộ ế ấ ệ c đ c trong quan h   ế c bàn đ n trong ộ ộ , chính tr , xã h i; song khi v n đ  đ ầ ự ệ ế ­ Quan h  gi a văn hoá và văn minh: ữ cái đ p, minh: ánh sáng) là nh ng khái ni m g n gũi, có quan h  m t thi ả ấ song cũng không hoàn đ ng nh t. C  hai khái ni m cùng đ ỳ ệ ộ ủ t n i hàm hai khái ni m này tu  theo văn c nh: Thu t ng  văn  i ta phân bi c a con ng i. Ng ớ ử ụ ng s  d ng v i m t n i dung gi ng nhau khi nó đ hoá và văn minh th ị ư ế   t ế ẫ d n đ n các y u  khác nh : kinh t ọ t văn hoá văn minh là c n thi khoá h c văn hoá, thì s  phân bi t.

ủ ề ể ỉ ể ấ ị ệ ủ ề ộ ơ ả ấ Văn minh dùng đ  ch  trình đ  phát tri n cao c a n n văn hoá.Vi c xác đ nh "cao" hay "th p"  ượ ự đ c d a vào hai tiêu chí c  b n là: ổ ế  c a n n văn hoá  y. tính duy lý và tính ph  bi n

ự ứ ạ ậ ạ  m c đ  hi n th c hoá các s c m nh v t ch t, s c m nh sáng t o ấ ứ ồ ộ ạ ả ấ ậ ạ ộ ấ ấ i, đ ả c bi u đ c qua h  th ng ho t đ ng s n xu t xã h i, g m s n xu t v t ch t  ứ ệ ố ẩ ự ể ệ ở ứ ộ ệ     + Tính duy lý th  hi n  ạ ượ ể ườ ủ c a con ng ệ ố ầ ấ ả và s n xu t tinh th n (h  th ng các chu n m c, các tri th c).

ể ệ ở ỗ ổ ế  th  hi n ộ ị ồ ệ ố ề ồ ưở ộ ự ự ạ ị ấ ự ặ ữ ẩ ả ề ạ ộ ự   ồ     + Tính ph  bi n  ch  các thành viên trong c ng đ ng văn hoá đó đ u ho t đ ng d a ấ ấ ẩ ệ ố   trên h  th ng chu n m c, giá tr  mà c ng đ ng  y xây d ng nên, t o nên tính đ ng nh t văn hoá ạ   đ n ế ỗ trong m i thành viên; m t khác nh ng h  th ng chu n m c, giá tr   y có  nh h ng m nh các n n văn hoá khác.

ể ỉ ế ộ ườ ở ọ ấ ộ ừ ị ươ ướ ự ế ạ ồ ộ Chính vì có hai thu c tính trên nên văn minh còn đ các c ng đ ng ng m i c p đ , t đ a ph ượ ng, nhà n ạ c dùng đ  ch  tình tr ng ti n b  chung  c, khu v c cho đ n nhân lo i. ộ i

ạ ộ ể ữ nhân lo i, văn minh đ Ở ấ ấ ổ  c p đ  ph  quát toàn ầ ủ ế ớ ủ ế ướ ộ ủ ườ ị ự ổ i; là th ỏ i trong qúa trình c i t o th  gi ườ i. khi loài ng ượ ả ạ i tách mình ra kh i th  gi ố ả ậ c hi u là s  t ng hoà nh ng thành qu  v t  ộ c đo c a ti n b  xã h i  ậ ế ớ ộ i đ ng v t th  cũng là ộ ồ ệ ở ầ ủ ướ ứ ộ ơ c kh i đ u c a văn minh. Theo tinh th n đó, khái ni m văn minh bao g m b n n i dung c   ậ ầ ộ ỹ ữ ế ị c, ch  vi t, đô th  và trình đ  k  thu t. ườ ch t và tinh th n c a loài ng và m c đ  khai hoá c a con ng ướ b b n:ả   Nhà n

ươ ậ : Đây là nh ng thu t ng  đ c tr ng c a văn hoá ph ng đông. Văn hi n ư ề ể ả ậ ủ i hi n tài chuy n t ề ờ ữ ặ ườ ể ệ ế ể ỉ i. Văn v t dùng đ  ch   ệ ữ ầ ố   văn hoá lâu đ i và t ậ ữ ố ẹ ượ t đ p đ ộ ộ c th  hi n thông qua m t đ i ngũ nhân tài và hi n ị ế     ­ Văn hi n, văn v t ị ể ỉ ữ dùng đ  ch  nh ng giá tr  tinh th n do nh ng ng truy n th ng ử ậ v t trong l ch s .

ộ ườ 4.2. Văn hoá t c ng i

ộ ổ ữ ế v  ti ng nói, ch  vi ế ố ề ế ụ ễ ạ ườ ế nghi... khi n ng ậ   t, sinh ho t văn hoá v t ch t và ệ ộ i ta phân bi ấ t t c ắ ớ ộ ườ ể i là t ng th  các y u t ả   tâm lý và tình c m, phong t c và l ườ ườ     Văn hoá t c ng ầ tinh th n, cá s c thái i này v i t c ng ng i khác .

ế ố ơ ả ặ ứ ộ ư ệ ứ ể ứ ộ ẽ ị ộ ộ ủ ộ ặ  c  b n trên làm nên tính đ c tr ng và đ c thù c a t c  ự ố ế ộ i, th c hi n ch c năng c  k t t c  ộ ườ i cũng s  b  mai m t. Văn hoá t c  ố ườ ớ i v i các y u t ẩ ộ ị ấ ạ ườ ườ ườ ủ ộ ộ     Văn hoá t c ng ề ả ng ng ng ườ i, là n n t ng n y sinh và phát tri n ý th c t c ng i. M t dân t c b  m t văn hoá riêng thì ý th c t c ng ộ ề i làm nên tính đa d ng c a m t n n văn hoá dân t c (qu c gia).

4.3 Văn hoá vùng

ộ ứ ể ệ ắ   thái văn hoá  chung (th  hi n qua ự ủ ư ư ả ấ ưỡ ạ ộ ố ố ậ ụ ộ ể  đó có th  phân bi ng, h i hè, qua các ho t đ ng  ệ ớ t v i các vùng ữ ể     Văn hoá vùng là m t th c th  văn hoá bao ch a nh ng s c ễ ế ố i s ng c a c  dân nh  s n xu t, nghi l , tín ng n p s ng và l ừ ố ...) t ệ văn hoá ngh  thu t, qua phong t c và phong cách s ng văn hoá khác.

3

ữ ư ử ấ ạ ươ ồ ng đ ng văn ườ ộ ố ồ ặ ồ Nh ng đ c tr ng chung  y hình thành trong quá trình lich s  lâu dài, t o nên t ấ ủ hoá / tính đ ng nh t c a các c ng đ ng ng ổ i cùng s ng trên vùng lãnh th .

ư ế 4.4. Ti p xúc và giao l u văn hoá

ự ế ử ấ ả ố ế ề cho th y, xuyên su t ti n trình l ch s , t ệ ồ ươ ấ ả ủ ị ế ư ế ề ệ t c  các n n văn hoá hi n t n đ u là hi n  ứ ồ ạ    i ng th c t n t ư ế ọ ề Th c t ư thân nh  k t qu  c a quá trình giao l u, ti p xúc. Giao l u và ti p xúc là ph ủ c a m i n n văn hoá trên hành tinh này.

ế ư ữ ể ả c hi u là hi n t ườ ng x y ra khi nh ng nhóm ng ộ ệ ượ ự ế ứ ủ ổ ượ i có văn      Ti p xúc và giao l u văn hoá đ ặ ả ớ ế hoá khác nhau, ti p xúc lâu dài v i nhau gây ra s  bi n đ i mô th c văn hoá c a m t ho c c   hai bên.

ư ậ ng ệ ượ  nh ng y u t ườ ế ố ủ ề  c a n n văn hoá này thâm nh p vào  ặ c a n n văn hoá ữ ể ả ụ ộ ợ ng h p này là ti p thu th  đ ng; ho c m t s  y u t ợ ộ ố ế ố ủ ề ế ườ ượ ủ ộ ả ủ ề ọ ấ ẻ ề ủ ỉ ộ ề ụ ể ượ ơ ở ủ ợ c c  th  đ ế ố ộ ộ ừ ế ố  n i sinh và y u t ạ  ngo i sinh Trong giao l u có th  s y ra hi n t ế ề n n văn hoá kia, tr ượ ề ng h p này g i là ti p thu ch  đ ng. Trên c  s  c a  c n n văn hoá này vay m n, tr kia đ ạ ế ố ộ  n i sinh và ngo i sinh mà ch  nhân n n văn hoá  y s  đi u ch nh, c i biên cho phù h p,  y u t ộ ế ự giao thao văn hoá. T  góc đ  này thì n i dung c a m t n n văn hóa ẫ d n đ n s ấ phân xu t thành: y u t .

ệ ư ế ỉ ạ ố ế ặ ị ế ươ ổ ộ n i sinh, ho c b  bi n đ i m t cách ậ ớ ng đ i. Cùng v i th i gian, y u t ả ủ ợ ộ ố ướ ờ ể ở ệ ậ ể ế ố  ngo i sinh có th   ớ ề  căn b n đ  tr  nên phù h p h n v i n n  c Đông ơ t Nam và m t s  n ế ố ộ ế ộ ổ Vi c phân chia nh  th  ch  mang tính t bi n thành y u t ế ệ văn hoá đã ti p nh n nó. Vi c ti p thu nho giáo, Ph t giáo c a Vi ề ự ế ứ Nam Á là m t minh ch ng v  s  bi n đ i đó.

ệ ả ủ ế ộ ộ ế ể ư t Nam là k t qu  c a các cu c ướ ỡ ư Ấ ự ế ườ ể ế ộ  Giao l u tr c ti p qua đ ộ ắ Trung b  và văn hoá Óc Eo ủ ế ư ằ ớ ở ưỡ ườ ượ ị ở ộ  Ch  y u b ng con đ ư ng bi n đông; giao l u gián ti p qua văn ộ  Nam b . ứ ng b c (b  xâm l ộ c, đô h ng c ồ ư ị ử ự ễ ươ ể ườ ng tây: ự ủ ế ế ế ế ề ố ư  Trong l ch s , s  giao l u này ch  y u di n ra   thông qua các  ỹ ng bi n; s  đô h  c a th c dân Pháp, k  đ n là đ  qu c M  (mi n Nam vi ệ   t ươ ư ứ ề ớ D i góc đ  giao l u ti p xúc văn hoá, có th  nói văn hoá Vi ự ớ ặ g p g  văn hoá l n trong khu v c. ư     ­ Giao l u văn hoá  n Đ : hoá B c thu c, qua văn hoá Chămpa      ­ Giao l u văn hoá v i Trung Hoa: và đ ng hoá).     ­ Giao l u văn hoá ph ộ ủ kênh: buôn bán đ ớ Nam). Ngày nay, giao l u văn hóa v i ph ự ng Tây đã có thêm nhi u hình th c m i.

ừ ừ ợ ụ ệ ệ ứ ọ t. M c đích c a văn hoá h c là phát hi n ra và phân tích ệ ượ ng văn hoá riêng bi ữ ậ ủ ủ ổ ộ Ọ   Ộ 5. VĂN HOÁ VÀ CÁC B  MÔN VĂN HOÁ H C ọ     Văn hoá là môn khoa h c tích h p(Integral Science), v a nghiên c u văn hoá nói chung, v a  ủ ứ nghiên c u hi n t ố ượ ế tính qui lu t c a nh ng bi n đ i văn hoá ­ xã h i. Đ i t ọ ng c a văn hoá h c chính là văn hoá.

ể ượ ọ ứ ướ ộ ậ ề nhi u góc đ , do v y văn hoá h c có th  đ c nghiên c u d i ề ề

ị ị ọ ạ ươ ng ơ ở

ừ ượ c xem xet t     Văn hoá đ ư ạ ộ nhi u góc đ  khác nhau, t o nên nhi u phân môn nh : ử     ­ L ch s  văn hoá     ­ Đ a lý văn hoá     ­ Văn hoá h c đ i c     ­ C  s  văn hoá.     ...

4

Ệ Ệ Bài 2. KHÁI NI M VĂN HOÁ VI T NAM

Ệ Ố Ạ

ề ế ớ ươ ữ ữ ạ ạ ớ ể ố ượ ữ ả Ộ i, bên c nh nh ng s c thái riêng thì có không ít nh ng nét t ồ ng đ ng đó đ ng  i thông qua ba ch c lý gi ủ Ệ   I. VĂN HOÁ VI T NAM THU C LO I HÌNH VĂN HOÁ G C NÔNG NGHI P ắ     Các n n văn hoá trên th  gi ươ ậ ồ đ ng, vì v y có th  đ i tho i v i nhau. Nh ng nét t ế ớ thuy t l n

ế ế ế ế     ­ Thuy t khu ch tán văn hoá     ­ Thuy t vùng văn hoá ạ     ­ Thuy t lo i hình kinh t ế ­ văn hoá

ẫ ủ ậ ầ ườ ế ế ổ ạ  thuy t lo i hình kinh t ế t v  văn hoá c a con ng ữ ế ề ể i, trong đó ủ ể  ­ văn hoá ươ ng Đông và ph ộ ở ươ  ph ộ kh i ở i thích, phân chia t ừ ứ  góc đ  này có c  s  là căn c   ư ự ố ị ượ c gi ứ ng s ng. t c là can c  vào

ừ ứ  đ a bàn c  trú ế ớ ầ i. Theo đó, kh i nguyên ban đ u th  gi ạ ở ả ạ góc đ ng Tây t ơ ở ộ v iớ  đi u ki n ậ ệ  khí h u khác ề ỉ i ch  có các vùng: châu   văn hoá du m cụ  và ạ ứ     Các ch  thuy t này không mâu thu n nhau, mà b  sung cho nhau đ  đáp  ng yêu c u nh n  ủ  có ý nghĩa cho vi c ệ bi ề tìm hi u nh ng n n văn hoá c a các dân t c  ạ ả nguyên văn hoá. Lo i hình văn hoá đ ườ ệ ề vào s  khác bi t v  môi tr ế ớ ữ nhau gi a các vùng trên th  gi ừ Âu, châu Á và châu Phi. T  ba vùng này đã s n sinh hai lo i hình: lo i hình lo i hình văn hoá nông nghi pệ .

ở ư ư phía Tây ­ B c t c châu Âu (so v i châu Phi ạ ư ắ ắ ứ ậ ớ ứ ở ủ ạ ề ở  phía Đông Nam) và c  dân  ả ữ ừ ở ư ừ ố ố i s ng du c , v a đi v a  ố ể ư ụ ơ ọ ả ể ể ễ ủ ẩ ụ ậ ệ ố ượ ộ ộ ổ ươ ệ ệ ậ ấ ấ ả ớ ươ ớ ng nghi p đã s m xu t hi n. Th ả ỏ ệ ứ ấ ị ệ ế ự ự ề ủ ẫ ệ ổ ớ ử ế ồ ươ ở ầ ầ ệ ng nghi p xu t hi n đòi h i ph i có kho  ị ẫ ng giao thông d n đ n  ứ ng th c sinh t n  ạ , vì v y lo i hình văn hoá du ờ ể ụ . Văn hoá l ế ế  kinh t ẩ ụ ữ ả ­ C  dân c  trú  vùng Tây ­ B c châu Á là vùng khí h u khô l nh, là x  s  c a nh ng th o nguyên mênh mông.  Ở , nay đây mai đó.   đây, ngh  du m c chăn nuôi phát tri n, t o ra l ộ ơ N i này không thu n ti n, h  có th  d  dàng chuy n đi n i khác. C  dân s ng không ph  thu c  ề ng s n ph m c a ngh  chăn nuôi là đàn gia súc. Khi tách h , tách t c thì  vào thiên nhiên. Đ i t ệ ế ẫ d n đ n vi c tính toán phân chia gia súc. Cùng v i chăn nuôi là nhu c u c n ph i trao đ i hàng  hoá, vì v y, th ch a hàng và bãi trao đ i hàng hoá, d n đ n s  hình thành đô th . Đô th  xu t hi n kéo theo các  ngành ngh  th  công s m ra đ i. Vi c xây d ng nhà c a, kho bãi, đ ậ ớ ọ ỹ khoa h c k  thu t s m phát tri n. Tóm l ế ẫ  du m c này d n đ n ủ m c là s n ph m c a hình thái kinh t ườ ệ ủ ạ ấ ả ữ ề t c  nh ng đi u ki n c a ph i, t ạ ượ ậ ế ị c quy đ nh b i kinh t i đ ặ ớ  này, v i nh ng đ c tính sau:

ụ ố ụ ằ ọ ộ ọ ứ ộ ả ử i trong  ng x  thì đ c tôn, i; ít chú ý b o v  thiên nhiên. Con ng ướ ườ ứ ệ ạ ứ ế ế ắ ố + Dân du m c s ng không ph  thu c vào thiên nhiên, nên không coi tr ng thiên nhiên b ng coi   ạ ườ tr ng s c m nh con ng ậ trong ti p nh n theo xu h ng chi m đo t và trong đ i phó thì c ng r n.

ụ ư ể ế ế ọ ộ ở ừ ế ạ ế    chi m đo t gia súc, chi m ị ườ ạ + Du m c  a di chuy n, tr ng đ ng, hi u chi n (kh i nguyên là t đo t th  tr ng).

ự ươ ệ ả ỏ ị ng nghi p, đô th , công nghi p đòi h i ph i tính toán, h ch toán, nên t ệ ư ư   ể   , d n đ n phát tri n ờ ủ ớ ề ấ ố ầ ạ ế ố ế ố ẫ , y u t ế ố ữ ỏ ng hoá thoát kh i nh ng y u t ớ ế ọ ọ ừ ượ ớ ự ấ ắ ệ ề ư ế ả + S  ra đ i c a th ể duy phân tích s m phát tri n. T  duy phân tích chú tr ng các thành t ạ m nh v  c p s  nhân, kéo theo s  xu t hi n tr u t ẫ d n đ n siêu hình. T  duy phân tích g n li n v i siêu hình nên tri ban đ u,  ở t h c siêu hình s m n y n .

ệ ươ ế ấ ả ạ ệ ọ ng nghi p, công nghi p thì ph i h ch toán, d n đ n r t coi tr ng và thiên  ớ ẫ ậ ớ ị ườ ơ ở ờ ng s m hình + Th vềpháp, lý h nơ  tình c mả . Đó chính là c  s  cho pháp lu t s m ra đ i, ngh  tr thành.

ặ ươ ữ ư ủ ặ ng Tây sau này.   ệ ề ấ i, nh t là vùng Đông Nam châu Á có đi u ki n khí h u ậ ậ ợ ư ề ề ồ ấ ả ữ ở  vùng Đông Nam th  gi ắ ẩ ồ ệ ề ả ồ ệ ế ề ể ờ i cho     nông nghi p đã ra đ i và phát tri n, là n n t ng hình thành ữ ề ệ ệ ạ ặ T t c  nh ng đ c tính trên cũng là nh ng đ c tr ng c a văn hoá ph ế ớ ư     ­ C  dân  ắ ề n ng, nóng,  m nhi u, l m m a, sông ngòi, ao h , bãi b i nhi u, đây là đi u ki n thu n l ệ ấ ngh  nông nghi p c y tr ng. Kinh t / t o nên n n văn hoá nông nghi p. Văn hoá nông nghi p có nh ng đ c tính sau:

ư ắ ụ ẫ ả ộ ờ ả ẳ ệ ợ ư ở ạ ọ ớ ế   ề     + Nông nghi p ph i ph  thu c, trông ch  nhi u vào thiên nhiên (m a n ng ph i thì), d n đ n ố ố l   i s ng hoà h p cùng thiên nhiên, tôn tr ng, không ganh đua v i thiên nhiên. Ch ng h n nh

5

ườ ờ ờ ệ ượ ư t Nam, ng i nông nghi p tôn th  tr i và nh ng hi n t ấ   ư ng thiên nhiên nh  mây, m a, s m, ệ ớ ệ ẫ Vi ch p, trong suy nghĩ thì ''ng m hay muôn s  t ữ ự ạ ờ . i tr i''

ụ ả ả ị ả ờ ồ ư ư ị ệ ấ ờ ị ấ ể ặ ớ ư ẩ      + Làm nông nghi p c y tr ng thì ph i đ nh c  lâu dài, ph i trông ch  mùa v , s n ph m cây  ờ ệ ư ổ  ''tr i yên  trái dài ngày hàng đ i. Đ nh c  nông nghi p  a  n đ nh,  a tĩnh và khao khát hoà bình bi n l ng m i vui t m lòng'' .

ả ự ỷ ợ ế ạ i, chi n th ng ể ạ ứ ươ ế ả ắ ệ ng nhau, vì th  văn hoá nông nghi p ồ ả ự ả ị ề ọ ộ ồ ằ ộ ệ ấ     + Nông nghi p c y tr ng thì ph i d a vào nhau đ  t o s c m nh làm thu  l ạ thiên tai đ ch ho . Ph i d a vào nhau nên ph i yêu th thiên v  tr ng tình c m, tình nghĩa ''M t b  cái lý không b ng m t tý cái tình'' .

ư ạ ệ ỏ ọ ươ ng nhau thì ''chín b  làm m i', văn hoá nông nghi p ít  a h ch toán, ít tr ng lý, ít  ẫ ế ố ứ ườ ạ ử ọ + Yêu th tr ng pháp, d n đ n l i  ng x  xuê xoa, đ i khái.

ệ ừ ế ố ợ ề ậ ợ ư ậ ả ẫ   ỹ ố t, gi ng má, k  thu t nên d n  duy không ph i là t p nhi u y u t ợ ổ ố ế ư riêng l . Vì th  t ờ ế ứ ế ố ủ ể ố ứ ữ ế , ch  th  văn hoá có l duy văn hoá nông  ử i  ng x  là dung h p thành: Th i ti ệ ạ i gi a các y u t ế ,  ng v n bi n'' ạ ố ế ậ ả     + Thành qu  nông nghi p là t ổ ể ư ế  duy t ng h p. T ng h p thì kéo theo bi n ch ng ­ t đ n phát tri n t ệ ẻ ế ố ọ , mà là m i quan h  qua l h p các y u t ứ ấ ạ  ''dĩ b t bi n ồ ệ ấ nghi p c y tr ng là linh ho t ẻ ề ợ h p trong ti p nh n, m m d o trong đ i phó.

ế ế ả ả ộ ồ ở ư ử ấ ậ ọ ệ     + Văn hoá nông nghi p trong c ng đ ng, tr ng tình nghĩa, tình c m, khi n n y n  tâm lý hi u  hoà, c  x  khoan dung, khoan hoà, ch p nh n.

ữ ữ ủ ệ ặ ệ t Nam, ặ ệ ụ ể ự ể Nh ng đ c tính văn hoá trên đây cũng là nh ng đ c tính c a văn hoá nông nghi p Vi bi u hi n c  th  trên các lĩnh v c:

ụ ườ ng t nhiên

ồ    ch c c ng đ ng

ử ớ ườ ộ ng xã h i ử ớ Ứ    .  ng x  v i môi tr ể ư    duy    . Ki u t ắ ổ ứ ộ    . Nguyên t c t ố ố      . L i s ng ứ    . Các  ng x  v i môi tr

Ể Ủ ƯỜ Ệ Ệ

ộ ườ ườ i,  ườ i t (kinh) ­ i Vi Ủ I VI T NAM ­ CH / KHÁCH TH  C A VĂN HOÁ VI T NAM   ộ ộ ề ồ ạ t Nam nh  nó đang t n t ộ ộ ệ   ''t c ng ệ ộ ộ ố ủ i là m t n n văn hoá c a m t qu c gia đa t c ng ố i đa s '', đóng vai trò là t c ng ướ ượ c đ c hình thành trong quá trình  ế ắ ườ i làm nông nghi p lúa n ổ ậ ộ ư ộ ồ ổ ồ ệ ớ ự ườ ớ ặ  nhiên, v i xã h i, làm nên ố ứ  l ệ ặ ớ ắ t lý nghĩa  , duy c mả , duy  ứ ạ i ử i  ng x  duy tình phúc đ cứ  và phúc đ c t II. CON NG ệ     ­ Văn hoá Vi ộ ồ g m 54 dân t c, trong đó t c ng ủ ể ch  th . Đó là m t c ng đ ng ng ư khai phá vùng châu th  H ng, v i đ c tr ng n i b t trong tính cách là s c thái, tri ớ nghĩa tình trong quan h  v i t ủ ư ố ệ nghĩa, g n ch t v i quan ni m s ng c a c  dân nông nghi p, đó là m uẫ .

Ữ Ữ Ệ Ử Ủ Ề Ị Ộ Ả Ị

Ệ

ị ự ườ ườ ự ả ị nhiên . Hoàn c nh đ a lý/ môi tr ng t ự ng t ư ố ể ệ III. NH NG D  KI N CĂN B N V  Đ A LÝ, XàH I VÀ L CH S  C A VĂN HOÁ  VI T NAM ể ủ     1. Văn hoá ch u s  chi ph i đáng k  c a môi tr ặ t Nam có ba đ c đi m c  b n: nhiên Vi ơ ả  Nóng  mẩ , m a nhi u ề  và có gió mùa.

ố ộ ằ ề ệ t Nam là m t qu c gia n m trong khu v c Đông Nam Á, vùng bao g m mi n chân núi ơ ắ ự ề ồ ươ ữ ư ỡ ầ ự ệ ặ ủ ớ ệ ậ ẩ ử ộ ặ ư ự ớ ư ướ ề ồ ọ ệ t Nam, làm ủ ọ ặ ả  Pháp P. Gourou) hay văn minh thôn dã. Văn hoá lúa n ố ậ ữ ơ ườ ư ệ ạ ở ờ ố ủ i. B a ăn / b a c m hàng ngày c a ng t Nam nh : ăn, và đi l i Vi c ữ ệ ự ồ     Vi ớ ủ ồ ừ Himalaya và Thiên S n. Các dòng sông l n c a khu v c đ u b t ngu n t  hai dãy núi này. Các  ồ ề ồ ạ ư ủ h  l u c a sông g m D ng T , sông H ng, Mê Công, Chaophaya... đ u là nh ng vùng đ ng  ữ ằ  bình nguyên b ng màu m  đ y phù sa. M t đ c tr ng c a vùng này là s  chênh l ch khá l n gi ề ừ ề và núi r ng. Chính nét đ c tr ng này cùng v i đi u ki n khí h u nóng  m, m a nhi u và có gió  ệ ể ặ ậ ợ ơ ở c. Đ c bi mùa là c  s  thu n l t sông  i cho s  hình thành và phát tri n ngh  nông tr ng lúa n ộ ệ ể ạ ấ ấ ướ ộ i d u  n quan tr ng làm nên m t nét đ c đáo trong văn hoá nông nghi p lúa  c đã đ  l n ề ự ậ  là hai đ c tính n i tr i trong văn hoá Vi cướ  và th c v t c.ướ  Sông n ổ ộ  nên n n văn  n ướ ệ ự ậ  (khái ni m c a h c gi minh th c v t c  ự ậ ấ ấ ấ tính ch t th c v t (mà c t lõi là cây lúa) đã in d u  n đ m nét trong trong đ i s ng hàng ngày  ệ ượ ữ ờ ủ t đ c a con ngu i Vi ả ườ mô hình hoá là:c mơ  ­ rau ­ cá, thêm vào đó, ng t không có thói quen ăn s a và các s n i Vi

6

ị ố ấ ậ ự ậ ạ ờ ố ề ọ ườ ừ ữ ộ ọ ườ ng sông n ệ ậ ắ i Vi ấ ướ ượ c đ t Nam. Y u t ỹ c coi là m t y u t ế ố ướ ạ  n ộ ệ ố ạ ư ữ ể ớ ở ố ị sông...),  ạ ể ạ ộ ề ề ồ ứ ưỡ ạ ờ ỷ ầ ng tôn giáo (th  cá voi, th  r n, th  Thu  th n...), phong t c t p quán, thành ố ế ộ ố ướ ậ ư ướ ờ c, hò, lý...) và truy n th ng c  k t c ng ồ ộ ấ ề ớ ấ ớ ố ề ẩ ắ   ph m t  s a đ ng v t, cũng không có truy n th ng chăn nuôi đ i gia súc l y th t ­ chăn nuôi g n ể ệ ớ ồ ụ  th  câyờ v i tr ng tr t. Tính ch t th c v t cũng th  hi n rõ nét trong đ i s ng tâm linh qua t c .  ấ ộ ế ố ề ữ Và môi tr  quan tr ng khi xem xét v  nh ng v n đ  văn  ệ ướ ế t tr hoá và con ng c h t là trong t p quán  c t o nên s c thái riêng bi ư ậ k  thu t canh tác (hình thành m t h  th ng: Đê, ao, kênh, r ch...), c  trú (có làng ven sông, làng  ị i nh ng đô th  ven sông, ven bi n hay đô th , thành ph  ngã ba, ngã t trên sông, t    (nhà ễ ể ề ề sàn, nhà có mái hình thuy n, nhà ­ ao; nhà thuy n...), ăn (cá sông, cá b  / bi n, các lo i nhuy n  ạ ử ế ể th ...), đ n tâm lý  ng x  (linh ho t, m m m i nh  n c), sinh ho t c ng đ ng (đua thuy n,  ơ ờ ắ ả b i ch i...), tín ng ệ ữ ữ ụ ng , t c ng , ca dao, ngh  thu t (chèo, tu ng, r i n ấ ườ ồ đ ng, kiên c ng, b t khu t trong cu c đ u tranh v i bão t ụ ậ ố ụ t. thiên tai, v i lũ l

ở ệ ả ở ộ ng  n Đ  và t Nam  ố ầ ầ ở ủ ệ ể ừ ướ Ấ  h ề t Nam tr  thành giao đi m c a các n n văn hoá văn minh, là ạ ụ ị ả ả ố ươ  bán đ o Đông D ng, là đ u c u m  vào Đông Nam Á t     Vi ị ế Trung Qu c. V  th  này t o cho Vi ầ c u n i Đông Nam Á l c đ a và Đông Nam Á h i đ o.

ử ấ ề ể ố ở ờ ị ử ệ ự t Nam là l ch s  đ u tranh ch ng xâm l c và m  mang b  cõi v  phía bi n và ươ ị     2. L ch s  Vi ng Nam. ph

ộ ệ ổ ướ ộ ồ ồ ề t Nam c  truy n: nhà ­ làng ­ n ể ộ c. Đây là m t th  c ng đ ng đ ng tâm ồ ơ ấ     3.  C  c u xã h i Vi ạ và đ ng d ng:

ớ ơ ấ ể ố ế ự ấ ở ộ ồ ch ng cày ạ     ­ Nhà/ gia đình (hình th c m  r ng là H ): Đ i đa s  là gia đình ti u nông, v i c  c u kinh t ự t ứ  c p theo mô hình '' ợ ấ , con trâu đi b aừ ''. ọ , v  c y túc, t

ị ệ ộ ơ ấ ộ ộ ớ ợ ị ộ ứ ổ ứ  ch c xã h i nông nghi p t ấ ể ư ẫ ủ ế ự ổ ứ ộ ộ ệ ớ ấ ấ ỗ ộ ượ ứ ố ổ ủ ấ ướ c. Do nh ng đ c thù c a t ế  nhiên và xã h i  ư ủ ự ắ ư ề ch c ch  y u d a vào hai nguyên lý c i  ự t v i c u trúc đ ng, không có làng b t bi n. s   ộ ặ  mi n B c di c  vào, nh ng mi n Trung và mi n Nam tuy g c gác cũng là ng i Vi ữ ệ ừ t t ệ ườ ề ộ ổ ườ ng s ng m i, hình th c c  c u làng xã và quan h  xã h i thay đ i nhi u, không còn  ể ư ắ ư ủ ư ộ     ­ Làng: Là m t đ n v  c ng c  c a c  dân nông nghi p đ nh c  trên m t vùng đ t chung, m t  ự ấ ệ ự  túc t  c p. Đó cũng là m u hình phù h p v i xã h i có  hình th c t ề ả n n s n xu t ti u nông. Làng đ c hình thành và t ồ ngu n và cùng ch . Làng có s c s ng mãnh li ổ ủ ự ế ế bi n đ i c a làng do s  bi n đ i chung c a đ t n ề ề ở ố mà  ứ ơ ấ ớ ớ ố v i môi tr ộ ặ ữ nh ng đ c đi m nh  làng B c B .

ộ ữ ặ ớ châu th  B c B  là hình th c công xã nông thôn v i nh ng đ c thù riêng c a làng ứ ế ộ ổ ắ ể ệ ở ế ộ ộ ch  đ  ru ng đ t, ch  đ  công đi n, các lo i hình và nguyên t c t ặ làng, tín ng ề ư  h i c a làng. Đ c tr ng n i b t c a làng Vi ấ ễ ộ ủ ề ể ệ ệ c th  hi n trong h ạ ổ ậ ủ ượ ậ ế ố ủ ả ỗ ặ ư ố ộ ị ử ặ ư ệ ủ ệ ở t      Làng Vi ắ ổ ứ ượ  ch c xã  c th  hi n  đ ứ ưỡ ư ệ ộ t Nam là ý th c  ng, l h i nh  l ươ ướ ủ ứ ự ả ồ ộ c c a  ng   qu n ­ quy n qu n lý làng xã đ c ng đ ng làng, ý th c t ấ ặ ưỡ ộ làng và tính đ c thù đ c đáo r t riêng c a m i làng trong t p quán, n p s ng, tín ng ng, tôn  ệ ữ ơ ạ ứ ể ả ọ giáo, k  c  gi ng nói và cách  ng x . Các đ c tr ng trên có m i liên h  h u c , t o cho làng  ộ ữ ặ t làm nên nh ng đ c tr ng văn hoá làng, văn hoá dân t c. m t v  trí đ c bi

ộ ủ ườ ồ ờ t Nam, đ ng th i là m t môi tr ọ ộ ư ữ ể ng văn hoá đ ệ c sinh thành phát tri n, l u gi ng văn hoá.  ề ớ  và trao truy n t Ở  đó,  ọ i m i ị ộ ơ     Làng là m t đ n v  xã h i c a văn hoá Vi ượ ệ ượ ọ ố m i thành t , m i hi n t thành viên.

ồ ộ ộ i đã ti n t ộ ử ừ ấ ấ ộ ớ ộ c, là dân t c. Con ng r t lâu ướ ừ ủ ướ ở ­ N cướ : Là m t c ng đ ng siêu làng/dân t c. Khi c ng đ ng ng ườ ế ớ ộ ộ i trình đ  dân  ị ệ ộ i Vi t c thì c ng đ ng làng l n nh t là n t Nam trong l ch s , t ở ướ ườ ừ ủ  n đã là con ng ồ i v a c a làng, v a c a n ồ ườ  làng sang ố c ''s ng c''.

ướ ủ ườ ệ ả ắ ủ ố ớ Nhà ­ làng ­ n c c a ng i Vi t Nam v n đã s m có b n s c c a mình.

ộ ệ ơ ấ ề ệ ố ộ t Nam truy n th ng: xã h i Vi t Nam là xã h i nông nghi p, văn hoá ơ ị ơ ấ ộ ộ ư ặ ố ộ t Nam là văn hoá nông nghi p. Trong xã h i đó, gia đình, làng là đ n v  xã h i c  s , là hai  t Nam ệ ộ ơ ở ệ ộ t Nam. Đ c tr ng c  c u xã h i Vi ệ  c  b n chi ph i toàn b  h  th ng xã h i Vi ữ ệ ộ ệ ố ể ữ ể ố 4. C  c u xã h i Vi ệ Vi ế ố ơ ả y u t ề truy n th ng là nh ng gia đình ti u nông trong nh ng làng xã ti u nông.

ữ ữ ệ ơ ở ủ ủ ộ ể ặ

ố ữ ể ữ ọ ể ệ ặ Nh ng d  ki n trên đây là c  s  hình thành và c ng c  nh ng đ c đi m c a dân t c  Vi t Nam, trong đó quan tr ng và tiêu bi u là nh ng đ c đi m sau đây:

7

ể ắ ườ ệ ượ ữ i Vi t Nam v t qua nh ng ố ế ộ ử ặ ẻ ượ ủ ồ     1. Tính c  k t c ng đ ng sâu s c. Đ c đi m này giúp con ng khó khăn th  thách c a thiên nhiên và k  thù xâm l c.

ọ ơ c lã

ộ ộ ộ ầ ơ ư ổ ướ ề ng l y bí cùng ỗ ổ ộ ằ ườ  T  mùng m i tháng ba ộ  B u  c v  xuôi ồ     + C ng đ ng gia đình: ồ     + C ng đ ng làng xóm: ồ     + C ng đ ng lãnh th /dân t c: ượ ề ; hay: Dù ai đi ng m t giàn ộ  M t gi t máu đào h n ao n .  ầ .   Bán anh em xa mua láng gi ng g n ươ ố ấ / Tuy r ng khác gi ng nh ng chung  i th ớ  / Nh  ngày gi .

ầ ươ ươ ộ ồ ố ứ ử ậ ớ ườ ự ng thân t ng ái c ng đ ng, l i  ng x  nhân h u v i môi tr ng t nhiên. 2. Tinh th n t

ở ỗ ữ ẫ ữ ố ả c t lõi và b n ầ ở ệ ả 3. Tinh th n c i m , h n dung nh ng tinh hoa văn hoá bên ngoài song v n gi ắ s c văn hoá Vi ấ ỳ t Nam trong b t k  hoàn c nh nào.

ệ ố ộ

ộ ộ ấ t Nam là m t n n văn hoá th ng nh t trong đa d ng. Qu c gia dân t c Vi i Vi i, trong đó t c ng ạ ộ t là t c ng ủ ộ ề ườ ộ ệ ố ệ t Nam bao g m văn hoá c a 54 t c ng ố ủ ể ề ườ ầ ừ ệ ạ ấ t  ườ i ch  th . N n văn hoá  ư ớ ặ ộ i, v i đ c tr ng  ả ế ậ t Nam c n ph i ti p c n và ườ ồ ế ậ ấ ấ ạ ố ệ     4. Văn hoá Vi ồ ệ Nam hi n nay g m 54 t c ng ấ ủ ố th ng nh t c a qu c gia dân t c Vi ố ừ v a có tính th ng nh t, v a có tính đa d ng. Ti p c n văn hoá Vi ượ ả c tính th ng nh t trong đa d ng  y. ph n ánh đ

Ạ ƯƠ Ề Ế Ệ Bài 3. Đ I C NG V  TI N TRÌNH VĂN HOÁ VI T NAM

ế ệ ể Ti n trình văn hoá Vi ờ ỳ t Nam có th  phân thành 5 th i k :

Ệ Ờ Ề Ử

ờ ỳ ề ả ơ ầ ượ c tính t khi ng i nguyên ế t Nam, đ ụ ạ ể ế ụ ừ ế ử ờ ạ ướ c ­ th i đ i làm nên hai thành t u l n lao có ý nghĩa l ch s . Đó là s  hình ờ ủ ướ ồ c Văn t dùng đá đ  ch  tác công c  cách ngày nay vài ch c v n năm cho đ n th i đ i Hùng  ự ớ ự ng d ng n ủ ề ủ ự ướ ạ ủ ươ ế Ơ Ử  I. VĂN HOÁ VI T NAM TH I TI N S  VÀ S  S ệ    Đây là th i k  hình thành n n t ng/c  t ng văn hoá Vi ủ th y bi ươ V thành c a n n văn minh sông H ng và s  ra đ i c a hình thái nhà n c Âu L c c a An D ng V Lang c a các vua Hùng và ti p đó là n ườ ờ ạ ự ị ướ ơ c s  khai: nhà n ươ ng.

ệ 1. Văn hóa Vi ờ ề ử   t Nam th i ti n s .

ờ ỳ ướ ướ ệ ề ướ ừ ổ ầ ổ ạ ứ ớ ấ ế ỷ ờ ạ ố c khi hình thành nhà n ệ ấ ướ c /  ộ c khi xu t hi n n n văn minh c  đ i, t c là tr ố  bu i đ u th  k  I TCN ­ cu i th i đ i đá m i), trên đ t n c Vi t Nam đã có m t Là th i k  tr qu c gia (t ể quá trình phát tri n văn hoá lâu dài.

ờ ỳ ề ử ấ ộ ơ ầ ầ ở ầ ề ươ ứ ề ấ vùng Đông Nam Á. Đó là n n văn hoá l y ngh  nông làm ph ớ ề ặ ộ ứ ể ằ ộ c v i ba y u t ồ ủ ạ ế ố ồ ấ ả ư     ­ Trong th i k  ti n s   y đã d n d n hình thành m t c  t ng văn hoá chung cho t t c  c   ạ ộ dân  ng th c ho t đ ng, thích  ư ệ ự ề  nhiên thu c khu v c châu Á gió mùa ­ N n văn hoá có đ c tr ng là m t  nghi v i đi u ki n t ướ ớ ể ph c th  văn hoá lúa n ằ Trong đó, y u t ự ế ố : văn hoá núi, văn hoá đ ng b ng và văn hoá bi n.  ư  đ ng b ng tuy có sau nh ng đóng vai trò ch  đ o.

ồ ườ ấ ườ ươ ẫ ạ Ở Ở ườ  s n đ i, s n núi th p, ng

ể  ven bi n, ng ế ề ể ạ ư ể ồ ng r y, tr ng lúa c n.   thung lũng,  ướ Ở ườ c.    i ta canh tác lúa n ừ Ở   t dùng trâu bò đ  cày b a.  ể   ề  ven bi n, c  dân th o ngh  đi bi n ố ừ i ta đ t r ng làm n ằ ở ồ đ ng b ng,  ơ ư nhi u n i, c  dân còn bi ở ven các dòng sông,  ắ ả ả và đánh b t h i s n.

ư các vùng núi, c  dân nói chung còn Ở ứ ố trình đ  t ằ

i trình đ  t ộ ổ ứ ồ ố ề ộ ể ươ ộ ướ ớ c quá đ  đ  v ộ ổ ứ ộ ổ ở        ộ ạ ư ồ ư ở  trung du và đ ng b ng, c   ch c s ng b  l c, nh ng  ộ ầ ươ ớ ầ n t dân đã d n d n v  ch c liên minh b   ư ạ l c, s ng thành vùng c  dân đông đúc, g m nhi u làng  ộ ạ n  xã l n. Liên minh b  l c là m t b ố  ch c qu c gia. lên trình đ  t

8

ệ ế ố ủ ỏ ể ằ ồ văn hoá núi, đ ng b ng và bi n, có ữ ệ ở ệ ộ ộ ­ Vi ủ đ  các s c t c thu c các ng  h t Nam là m t Đông Nam Á thu nh , có đ  ba y u t ắ ộ  Đông Nam Á hi n nay.

ổ ọ ế ề ấ t có các n n văn hoá trên đ t ệ ộ ả ổ ọ     Thông qua các ngành kh o c  h c và c  nhân h c, chúng ta bi ờ ỳ ề ử ướ t Nam thu c th i k  ti n s : n c Vi

ắ ầ ờ ỳ

ộ ọ ủ ề ả ổ ọ ở ừ ể ộ ạ ọ ụ ạ  đi m kh o c  h c núi Đ , + Văn hoá Núi Đọ ­ văn hoá thu c th i k  đá cũ, b t đ u hàng ch c v n năm kéo dài cho đ n ế   m t v n năm cách ngày nay (tên g i c a n n văn hoá này là t Thanh Hoá)

ơ ộ ậ ồ ạ ừ ọ ỳ ế (Phú Th ) ­ văn hoá thu c h u k  đá cũ, t n t i t 20 đ n 15 nghìn năm ướ + Văn hoá S n Vi tr c công nguyên.

ờ ỳ ừ ữ ả ộ 12.000 ệ ơ ệ ấ + Văn hoá Hoà Bình (Hoà Bình) ­ văn hoá thu c th i k  đá gi a, kéo dài kho ng t ộ ề ế đ n 7.000 năm cách ngày nay. Đã có m t n n nông nghi p s  khai xu t hi n trong lòng văn hoá  Hoà Bình.

ơ ạ ờ ỳ ừ ớ 11.000 ớ ề ế ạ ờ ạ ộ ạ ớ ố ớ ộ ầ ủ ỷ ạ ạ ể ừ ứ ế ồ kinh t khai ự ự ướ ự ạ ấ ắ ơ  (L ng S n) ­ văn hoá thu c th i k  đá m i, kéo dài kho ng t ộ ả     + Văn hoá B c S n ắ ơ năm đ n 7.000 năm cách ngày nay. Cùng v i n n văn hoá Hoà Bình, văn hoá B c S n đã làm nên  ầ ớ ể ế khúc d o đ u c a cu c cách m ng đá m i. Đ  đ n cu i th i đ i đá m i thì ph n l n các b  l c  ệ nguyên thu  đã ti n sang giai đo n nông nghi p tr ng lúa, cũng t c là chuy n t thác sang kinh t ế ế ả  s n xu t, th c s  b c vào lĩnh v c sáng t o văn hoá.

ớ ự ứ ữ ứ ờ ạ ạ ư ể ữ ớ ự ộ ể c nh ng hi n t ắ ng chính B c, mà có t ướ ể ạ ờ ỳ ữ ế ế ượ t đ ủ ọ ng nam và h ắ ậ ế ệ ậ ươ ng có tính quy lu t c a gió mùa, do đó đ  tránh gió   ớ ơ   ộ i h n ệ ấ i nh ng d u v t ngh   ồ ườ ữ ị ộ ữ ậ ộ ự ữ ằ ữ ậ ớ ề ư nhiên, đ ỉ ộ ướ ể ệ ắ ề ờ ụ ị ặ ờ ị ờ ơ ự ằ ể ấ ưỡ ệ ượ ờ ỳ ờ ặ

ặ ờ t là m t tr i đã tr ậ ạ ộ ạ ộ ằ ỳ ố ể ề ọ ố ớ ề ự  nhiên và d a vào nh ng tri th c      C  dân th i đ i đá m i đã có nh ng tri th c phong phú v  t ườ ư ẳ ộ i Hoà Bình c  trú trong các   nhiên. Ch ng h n, ng đó đ  thích nghi m t cách hài hoà v i t ậ ủ ậ ệ ượ ữ hang đ ng đã nh n bi ề ướ ộ mùa, các hang đ ng c a h  đã không có hang đ ng nào quay v  h ề ướ ng đông Nam. Th i k  này cũng đ  l 50% quay v  h ư ữ i trên vách hang Đ ng  ng có v t kh c hình cá, hình thú và ng thu t, nh  nh ng hi n v t x ả ề ấ ườ ự ậ ứ ề ủ i Hòa Bình, còn th y rõ nh ng c m nh n v   N i. Trong s  nh n th c v  thiên nhiên c a ng ạ ạ ể ệ ượ ố ệ c th  hi n b ng nh ng nhóm v ch 3 v ch m t trên  nh ng nh p đi u v n có trong t ấ ế ả ộ ộ  thuy t, nh ng di v t tìm th y trong văn hoá Hoà  các hòn đá cu i trong hang đ ng. Dù ch  là gi ỷ ư ườ ủ ể ấ ơ c phát tri n m i v  t i nguyên thu . T    duy c a ng Bình và B c S n cũng cho th y m t b ư ể ệ ữ ượ c th  hi n b ng nh ng hoa văn, ký hi u bi u th  m t tr i nh   duy v  th i gian, vũ tr  còn đ ạ ắ ầ ồ ố ữ ẽ    đã b t đ u hình thành lo i nông l ch s  khai. hình tròn, hình ch  v  trên đ  g m. Có th  b y gi ế ớ ữ ề ỷ ệ ấ i bên kia; s  tôn   ng nguyên thu : ni m tin vào th  gi Th i k  này cũng xu t hi n nh ng tín ng ư ư ở  ệ ự ữ ự ứ ạ  nhiên nh  m a, gió, đ c bi  nhiên. Nh ng hi n t th  các s c m nh t ng t ề ổ ứ ườ ố ớ ọ ầ ữ   i. V  t  ch c xã h i, vào giai đo n h u k  đá thành nh ng th n linh quan tr ng đ i v i con ng ề ư ị ườ m i, khi con ng i đã ch n ngh  nông và s ng đ nh c , thì có th  tin r ng nhi u b  l c đã s ng  thành hàng xóm.

ờ ơ ử 2.Th i s  s .

ả ừ ư ự ư ồ t Nam t ướ ế ư ự  l u v c sông H ng đ n l u v c sông Đ ng  ệ ổ ệ ồ ạ c vào th i đ i kim khí. Th i k  này trên lãnh th  Vi t Nam hi n nay đã t n t ồ i 3 ờ ạ ớ ủ ấ ố ệ     Cách đây kho ng 4000 năm, c  dân Vi ờ ỳ Nai đã b ổ trung tâm văn hoá l n c a 3 qu c gia c  nh t Đông Nam Á :

ắ ướ ờ ủ ươ ề ạ ủ ỹ ủ c Văn Lang c a các vua Hùng  ế  ơ c Âu L c c a vua An D ng V ng. V i n n văn hoá Đông S n, k  thu t ch ươ ươ ẩ ờ ớ i lúc đ ố ơ ộ ở ể ủ ố ủ ơ ệ ổ i Vi ơ ắ c đ u tiên c a h . Đây là m t n n văn  ồ ề ủ ọ ư ộ ề ề ủ ồ ườ ủ ề ề ấ ườ ầ ủ ể ơ ộ i g n gũi nhau v  nhân ch ng và văn hoá. Văn hoá Đông S n là m t đi n hình ướ ệ ­ Văn hoá Đông S nơ  (mi n B c) g n v i s  ra đ i c a nhà n ắ ớ ự ậ ớ ề ướ ế ươ và ti p đó là n ộ ả ộ ế ớ ồ ồ ng th i. S n ph m  n lên trình đ  khá cao so v i trình đ  th  gi tác đ  đ ng đã v ồ ủ ể ượ ờ ồ ng c a văn hoá Đông S n là tr ng đ ng Đông S n. Quá trình hình  đ ng th i cũng là bi u t ồ thànhvà phát tri n c a văn hoá Đông S n / văn minh sông H ng   mi n B c là m t quá trình  ướ ầ t c  và nhà n hình thành nên cái c t lõi c a ng ộ ộ ố hoá th ng nh t mà ch  nhân c a n n văn hoá đó là m t c ng đ ng c  dân g m nhi u thành  ầ ộ ph n t c ng ủ ề c a n n văn hoá nông nghi p lúa n c.

9

ề ề c coi là ti n nhân t i Chăm và v ườ ồ ư ả ỳ ố ng qu c  ế t khai ồ ợ ủ ừ ề ủ ể ­ Văn hoá Sa Hu nhỳ  (mi n Trung) đ ươ ủ ư Chăm Pa. Văn hoá Sa Hu nh là s n ph m c a c  dân nông nghi p tr ng lúa, nh ng bi ể thác ngu n l ố ủ ượ  c a ng ệ ẩ i c a r ng và bi n, và phát tri n các ngh  th  công.

ề ộ ộ ộ ồ (mi n Nam), m t c i ngu n hình thành n n văn hoá Óc Eo ắ ố ế ỷ ử ủ ệ ề ả ủ ộ ờ ề ử ơ ả ể ặ ớ ề ồ ở     ­ Văn hoá Đ ng Nai  Nam B  vào ế ỷ ầ ớ ươ ữ ộ nh ng th  k  đ u công nguyên sau này. Văn hoá Óc Eo g n v i v ng qu c Phù Nam, m t nhà  ồ ổ ở ế ướ ồ ạ ừ ế ỷ c t n t  th  k  II đ n th  k  VII  i t n  châu th  sông C u Long. Văn hoá Đ ng Nai cũng là  ủ ư ẩ ế ủ ế ạ ộ ả  ch  y u là nông nghi p và th  công. s n ph m c a c  dân có ho t đ ng kinh t ạ ơ ử ế ạ i, ti n trình văn hoá th i ti n s  và s  s  thu c giai đo n hình thành n n t ng c a văn  Tóm l ệ t Nam, v i các đ c đi m c  b n sau đây: hoá Vi

ệ ờ ề ử ữ ề ệ ổ ườ ả ố ở ơ ử t Nam, hình thành c t lõi c a ng ế t Nam th i ti n s  và s  s  là ti n trình hình thành nên nh ng n n  i Vi ề t c , là phác th o kh i nguyên v ộ ộ ườ ề ế     ­ Ti n trình văn hoá Vi ả ệ ủ t ng c a văn hoá Vi ố ộ ề m t n n văn hoá qu c gia dân t c đa t c ng ủ i v  sau.

ữ ề ả ữ ộ ờ ấ ự ề ờ ớ ằ ị , nó khác v i hai n n văn hoá ủ ố Ấ ơ ả ề ả     ­ Nh ng n n t ng văn hoá đó có là nh ng n n t ng văn hoá b n đ a / n i sinh, n m trong c   ầ t ng văn hoá chung c a khu v c văn hoá Đông Nam Á th i b y gi ộ ở ­ văn minh Trung Qu c và  n Đ châu Á.

ỉ ữ ủ ề ả ệ ộ t Nam là văn hoá ạ ỳ ơ ồ ỉ ề ể ế ả ạ ư ớ ạ ớ ệ ề ồ ể i v i nhau, đ ng th i phát tri n, giao l u v i nhi u văn hoá ờ ề ẽ ự ể ề ấ ở ồ ờ ớ    khu v c. Đ ng th i, ba trung tâm văn hoá  y đ u s  phát tri n thành ba n n văn minh l n ­ Đ nh cao c a giai đo n hình thành nh ng n n t ng văn hoá n i sinh Vi ủ Đông S n, văn hoá Sa Hu nh và văn hoá Đ ng Nai, cũng là ba đ nh cao c a văn hoá Đông Nam  ươ Á, mi n đông bán đ o Đông D ng. Ba trung tâm văn hoá đó phát tri n theo th  chân v c,  ố ư nh ng luôn có m i quan h  qua l khác  ở ổ ạ ứ ạ ớ ố Đông Nam Á,  ng v i ba qu c gia c  đ i là Văn Lang ­ Âu L c, Chăm Pa và Phù Nam.

ị ự ố ề ế ố ừ ị ủ ổ ư ậ ạ ứ ườ i m t n n văn minh c  nh  v y, nên ý th c qu c gia dân t c c a ng ủ ể ừ ệ ộ ị ấ ướ c khi ch u s  th ng tr  c a các tri u đ i phong ki n Trung Qu c, đ t n ố ệ ộ ề ộ ủ i Vi t Nam v a không b  Hán hoá l c ta  t đã  ạ ừ   i v a ự ạ ố ủ ố c a mô hình văn hoá Trung Qu c trong quá trình xây d ng ữ ệ ự ủ ả ướ ư ế ướ     ­ Nh  th , tr ồ ạ đã t ng t n t ộ ứ ớ s m hình thành và làm nên m t s c m nh đ  đ  dân t c Vi có kh  năng thâu hoá nh ng nhân t  ch  sau này. nhà n ạ c Đ i Vi t t

Ỷ Ứ Ấ

Ệ ườ ả ồ ạ ệ t Nam hi n nay đã t ng t n t i ế ỷ ầ ủ ộ ổ ệ ộ ổ ắ ư ắ ồ ộ ể ề ằ ở ở ồ ổ ven bi n mi n Trung, và văn hoá Óc Eo ử ư ữ ừ ậ ị ữ ữ ử ể ả ộ ớ ư ể ể ặ ạ II. VĂN HOÁ VI T NAM THIÊN NIÊN K  TH  NH T SAU CÔNG NGUYÊN   ừ     Trong kho ng m i th  k  đ u công nguyên, trên lãnh th  Vi ề ba n n văn hoá: văn hoá c a c ng đ ng c  dân châu th  B c B  và B c Trung B , văn hoá   vùng đ ng b ng châu th  sông C u Long.  Chăm Pa  ơ ầ ề Ba n n văn hoá này có nh ng nét chung do có chung c  t ng văn hoá Đông Nam Á, nh ng cũng  ố ặ ạ i có nh ng nét riêng do t ng vùng có nh ng đ c đi m và s  ph n l ch s  khác nhau. Bài gi ng  l ổ ắ ủ ư trình bày đ c đi m văn hoá c a c  dân châu th  b c B  v i t ệ  cách đ i di n, đi n hình.

ươ ạ ủ ị ướ ệ ủ c Nam Vi t c a ả ố ướ c Âu L c c a An D ng V ng b  n ộ ệ ị c Nam Vi c Âu L c lúc  y thu c ươ  Phiên Ngung thu c Qu ng Đông, Trung Qu c ngày nay) thôn tính. Năm 111  ướ ố ị ấ ạ ế ỷ ắ ộ ộ ứ ừ ả c công nguyên, n ở c công nguyên, n c Nam Vi ị ự ướ ơ ự ố ế ế ắ ế t b  thôn tính vào đ  qu c Hán, n ấ ướ c ta tr i qua h n 10 th  k  B c thu c, t c  ươ   ươ ng ng B c và có s  ch ng phong ki n ph ử ệ ộ ồ ộ t Nam trong  ỉ ể ả ồ ử ủ ẳ ị ề ướ ớ ồ ạ ề ả ế ệ ắ ướ     1. Năm 179 tr ệ Tri u Đà (đóng đô  ướ tr ệ ướ t cũng b  thôn tính theo. T  đó, đ t n n ủ ặ ộ là ch u s  đô h , áp đ t văn hoá c a phong ki n ph ắ ộ ệ ả ắ ộ ể ả ị B c đô h  đ  b o v  b n s c văn hoá dân t c. L ch s  các c ng đ ng dân t c Vi ộ ấ ộ ố ề ộ ờ ỳ ắ su t th i k  B c thu c là l ch s  c a m t cu c đ u tranh đ  kháng dai d ng, b n b  đ  b o t n  ệ ề ộ ả ố gi ng nòi, b o v  n n văn hoá dân t c và gi c. Cu c đ u tranh ch ng ách đô h   i phóng đât n ươ ủ c a phong ki n ph ộ ng B c thành công nên m i t n t ộ ấ i n n văn hoá Vi ố ệ t Nam hi n nay.

ơ ố ừ ề ộ

ế ị ệ ệ i Vi ế ỷ ắ ườ  Hán đ n Đ ng, thông qua   ạ ấ c ta khi  y, đã k  ti p nhau thi hành chính sách cai tr  tàn b o, chính sách  ằ ườ ng di n, nh m vĩnh vi n  t trên m i ph ố ả ế ế ệ t và văn hoá Vi ắ ươ ế ố ớ ế ọ ư ướ ặ ễ ươ ơ ả ng B c. Đ c tr ng c  b n trong b i c nh văn ạ ườ     2. Trong h n m i th  k  B c thu c, các tri u vua Trung Qu c t ộ ướ ề chính quy n đô h  n ồ đ ng hoá / Hán hoá đ i v i ng ố thôn tính n c ta vào đ  qu c phong ki n ph ử ị hoá l ch s  giai đo n này là:

10

ưỡ ệ t ­ Hán. ng b c văn hoá Vi ệ Ấ t  n. ả ắ ả ồ ể ộ ứ ế     ­ Ti p xúc c ế     ­ Ti p xúc văn hoá Vi ữ     ­ Gi ả ắ  gìn, b o t n và phát tri n b n s c dân t c, b n s c văn hoá.

ấ ấ ệ ẫ ả ng t Nam mà ngày nay v n còn  nh h ạ ặ ươ ộ ủ ự ạ ọ ờ ỳ ắ     3. D u  n văn hoá th i k  B c thu c áp đ t vào Vi ế rõ nét là các h c thuy t, các tôn giáo c a ph ưở ậ ng Đông, là s  du nh p đ o Nho, đ o Giáo...

ổ ổ ạ ử ả ượ ọ c g i là đ o Nho hay Kh ng giáo) do Kh ng T  (551 ­ 479 tr ế ả ể ọ ọ ạ ứ ủ ị ị ộ ườ ộ ế  xa h i, quan h  gi ấ ộ ờ ệ ữ ườ ớ  ng ố i v i ng ị ệ ộ ng này quy đ nh ự ậ ự ế ậ t l p tr t t ế ớ ụ i v i th  gi i t ộ ậ ự  nghiêm ng t cho các m i quan h  trong xã h i. T  t ử ứ ấ ố ư ườ ặ ứ ậ ng châm  ng x  theo th  b c: quân, s , ph , và con ng ố ả ể ươ ủ c CN) sáng ế ọ t h c  ố ấ ệ ữ ị ị ư ưở ộ ữ ạ i trong xã h i ph i gi  đ o  ườ ng) đ  duy trì và c ng ng (trung quân, ái qu c, tam tòng t ụ ứ ứ  đ c, tam c ng ngũ th ộ ấ ế ớ ự ườ ớ ệ ợ ể ệ  nhiên đu c th  hi n thông qua t ng 'Thiên m nh', i v i th  gi ư ưở  t i t ả ứ ướ     ­ Nho giáo (còn đ ậ l p. Nho giáo không ph i là tôn giáo hi u theo đúng nghĩa, không ph i là h c thuy t tri theo nghĩa chính xác, mà th c ch t là h c thuy t chính tr  ­ xã h i và đ o đ c c a giai c p th ng  i trong xã h i và quan h  gi a  tr . Nho giáo thi ộ   ụ ể ườ ớ con ng  nhiên (tr i). Giai c p th ng tr  coi Nho giáo là công c  đ  cai tr  xã h i theo theo m t tr t t ươ ph ươ ườ C ng th ố ậ ự  xã h i  y. c  tr t t ế ề ọ H c thuy t v  con ng 'Thiên nhân c m  ng'.

ạ ậ ể ỉ ế ọ ố t h c và tôn giáo  a Trung Qu c có b n ữ ạ ế ọ ượ ọ ạ ạ ộ ả ủ c g i là đ o Gia, m t dòng là đ o giáo tôn t h c đ ườ ng đ ộ ộ ạ c g i là đ o Giáo. ử ạ ậ ọ ượ ọ ử ừ ượ ườ ng, coi th ạ ộ ố ườ ­ Đ o giáo là m t thu t ng  dùng đ  ch  hai dòng tri ấ ch t khác nhau: m t dòng là đ o Giáo tri giáo th ạ     Đ o Gia do Lão T  sáng l p và Trang T  phát tri n, nên còn g i là đ o Lão ­ Trang. Đ o này  ư ề  duy tr u t đ  cao t ầ ự g n gũi t  nhiên, không làm gì trái v i l ủ ế ư ch  y u l u hành trong s  ng ể ạ ứ ự ậ ụ ể ệ ườ ố ng vi c nghiên c u s  v t c  th , khuyên con ng i s ng  ờ ỳ ắ ớ ẽ ự  nhiên. Trong th i k  B c thu c, đ o Lão ­ Trang   t ế ấ i Hán th t th .

ộ ạ ả ưỡ ề ng Saman giáo ươ ợ ấ ộ ị ủ ẫ ậ ớ ượ ữ ườ ổ ệ ố ỗ ỷ ư ng thu t c a dân gian l n cung đình nh : đoán m ng, xem sao, bói rùa, cúng qu   ệ ề ố ầ ạ t Nam đã hoà nh p v i tín  c truy n bá vào Vi ỡ ế ề ầ ệ ầ ủ t cho tín ngu ng dân gian Vi t, b  sung nh ng tín đi u c n thi ng đa th n c a ng i Vi t ­ Đ o giáo, m t tôn giáo b n đ a c a Trung Qu c h n h p r t nhi u tín ng ậ ủ và các ph ồ ầ th n, đ ng c t, c u tiên v.v...Đ o này khi đ ưỡ ng Nam.

ộ ậ ề ướ ừ Ấ ế ỷ ầ ừ ờ ỳ c ta cùng t n Đ  truy n vào n ả  th i k  này, kho ng th  k  đ u

ộ ậ ế Ấ ướ ộ ớ ầ ở Ấ ườ ế ỷ ứ ậ ậ ấ ạ ắ ế ự ả ứ ủ ẳ ệ ị ằ ủ ươ ậ ừ ỗ ừ ề ọ ườ ế ố ớ ố ậ i nên ti ị ả ặ ớ ợ ế ệ giác đ n ch  giác tha. Đ o Ph t khuyên m i ng ề  hi n g p lành, gieo gió g t bão' trong tín  ằ ệ ự ở ạ ớ ể ế ộ ố ể ặ ợ t Nam. Thuy t “Luân h i” cũng phù h p v i quan ni m dân gian cho r ng  i cu c s ng th c ồ ế ụ ầ i sau khi th  xác tiêu tan và ti p t c đ u thai đ  ki p sau tr  l ậ     ­ Ph t giáo: Ph t giáo t công nguyên.  ạ ộ Đ o Ph t (Buddha, ti ng  n là 'giác ng ') phát sinh    n Đ  vào th  k  VI tr c công nguyên,  ạ i sáng l p là đ c Thích ca Mâu ni (Cakya  i Nê pan. Ng i m t bang Capilavatxtu g n biên gi t ầ ủ ế ộ ẳ ộ Mauni). đ o Ph t là ti ng nói b t bình c a qu n chúng nhân dân lao đ ng đ i v i ch  đ  đ ng  ấ ạ ố ấ ề t, ch ng l c p hà kh c, là s  ph n  ng mãnh li i quy n uy c a đ ng c p th ng tr  Bàlamôn.  ẳ ậ ạ ề ấ ả t c  chúng sinh đ u có Ph t tính và đ u có  ng pháp tính bình đ ng, r ng t Đ o Ph t ch  tr ậ ế ụ ế ạ ỗ ể t ch  d c   ch  t th  thành Ph t, t ứ ầ ế ề ọ v ng, có tinh th n vô ngã v  tha, tu nhân tích đ c, làm đi u lành, tránh đi u ác. Thuy t 'Nhân qu ệ ệ ở ề ậ ủ ạ nghi p báo' c a đ o Ph t phù h p v i quan ni m ' ưỡ ng dân gian Vi ng ồ ồ ạ linh h n t n t i.ạ t

ệ ớ ơ ở ng l n nh  trên, trên c  s  văn minh nông ư ưở  t ộ ố ế ố ữ ng nh ng t ế ị ả ườ ệ ố Ấ ộ ư  văn hoá Trung Qu c,  n Đ  và vùng ươ ưở ạ     4. Bên c nh vi c ch u  nh h ệ nghi p và xóm làng, ng t đã ti p thu m t s  y u t i Vi ể bi n ph ng Nam.

ớ ộ ể ả ệ ắ

ệ ả ắ ự ồ ạ ủ ả ộ ế ộ ộ ả ắ ể ể ả ệ ắ ố ệ ị     5. Song hành v i vi c ch u B c thu c, vi c ch ng B c thu c đ  b o v  b n s c văn hoá dân  ệ ữ ạ ượ ộ ủ c nh ng k t qu  mang tính quy t đ nh s  t n t t c c a dân t c ta đ t đ i c a c  dân t c VI t  ộ ượ ả Nam. b n s c văn hoá dân t c đ ế ị ở ộ ố ặ  m t s  m t chính sau đây: c b o v  có th  k  ra

ễ ộ ộ h i dân t c. ế     ­ Ti ng nói. ưỡ ng dân gian và l     ­ Tín ng ệ     ­ Văn ngh  dân gian.

11

ư ậ ậ ằ ễ ổ ướ ố ậ ủ ế   ng đ i l p c a ti n ệ ể ế ể     6. Nh  v y, nhìn t ng th  có th  k t lu n r ng, đã di n ra hai khuynh h ộ ờ ắ t Nam th i B c thu c: trình văn hoá Vi

ứ ủ ọ ư ồ ộ ữ ệ ổ ề ừ ướ ướ ng Hán hoá là m u đ  có ý th c c a b n đô h  và tay sai. ng Vi và phát huy nh ng tinh hoa văn hoá c  truy n t ế ữ ữ ậ ộ ạ ề ả ấ ặ ệ ắ ế ế ố  th i Văn Lang ­ Âu L c, m t khác còn ti p thu, h i nh p nh ng y u t ệ t; s p x p, c u trúc l i n n t ng văn hoá Vi đã có ể  văn hoá bên ngoài đ   ướ ng này là t. Khuynh h ­ Khuynh h ằ t hoá nh m gìn gi     ­ Khuynh h ạ ừ ờ t làm phong phú văn hoá Vi ủ ạ ch  đ o.

ạ ủ ẻ ẽ ủ ạ ố ậ ch , tinh th n t ề ớ ộ ủ ớ ứ ố ậ ừ ạ c ệ ạ ướ i n ơ ấ ệ ươ t v ủ ộ ậ ự ủ c, ý chí đ c l p t ộ ườ i Vi ạ ậ ế ố ạ ở ế ầ ự ậ ự ườ  l p t ậ n ra giành l ạ ộ ứ ộ ớ ả ắ ầ ố ỉ ủ ạ ượ ộ ấ ề ề ạ ố ậ ạ i ch  nghĩa 'bình thiên h ' c a k  thù, nhân dân ta đã phát huy m nh m  ch  nghĩa      Đ i l p l ướ ế ế  ướ c đ  ch yêu n ng. Đ i l p v i b  máu nhà n ố ộ ữ ổ ứ  gìn c ng  và t  ch c chính quy n đô h  theo c  c u qu n huy n, nhân dân ta lo c ng c  và gi ộ ế ồ ủ c. Đ i l p v i s c m nh c a m t đ   đ ng xóm làng. T  làng, ng ở ế ớ ắ ch  l n m nh, nhân dân ta t o l p nên m t s c m nh đoàn k t toàn dân. Kh i nghĩa ch ng B c  ể ộ thu c là kh i nghĩa nhân dân, có tính qu n chúng r ng rãi, mau chóng phát tri n thành chi n  ị ằ ử ế ộ tranh nhân dân gi i phóng dân t c, và cu i cùng v i chi n th ng B ch Đ ng l ch s  do Ngô  ợ ẻ ắ c th ng l Quy n lãnh đ o, cu c đ u tranh b n b  c a nhân dân ta đã giành đ i v  vang.

ệ ề ế ấ ở thiên niên k ỷ ể Ờ Ộ Ậ   Ệ III. VĂN HOÁ VI T NAM TH I Đ C L P ừ ế ỷ ả  th  k  X đ n năm 1858, ba n n văn hoá      Trên m nh đ t Vi t Nam ngày nay, t ướ ầ đ u công nguyên đã phát tri n theo ba h ng khác nhau.

ề ở ồ ằ ổ ườ ử  đ ng b ng châu th  sông C u Long, sau th  k  th  VIII, d ư ng nh ỉ ượ ắ ở ư ệ ế ỷ ứ ữ ư ị N n văn hoá Óc Eo  ch  còn ánh hào quang, không còn đ c nh c nh  trong t li u và th  t ch n a.

ộ ừ ế ỷ ứ ự ồ ạ ủ th  k  XV, Chăm Pa đã ch m d t s  t n t ấ ườ ộ ộ ư ở ạ ườ ộ ộ ủ ề ề ư ộ i c a mình nh  m t  ệ ộ t  i trong đ i gia đình các dân t c Vi ộ i trong n n văn hoá đa t c ườ ệ ả ấ      Trên d i đ t Trung B , t ố ươ ng qu c. C  dân Chăm Pa tr  thành m t t c ng nhà v ở ề Nam. N n văn hoá Chăm Pa tr  thành n n văn hoá c a m t t c ng i Vi ng t Nam.

ề ề ề ạ ỷ ừ ộ t kéo dài g n m t thiên niên k , t ệ t. ế  năm 938 đ n năm 1858. ở ậ  khi nói v  văn hoá th i đ c l p / t ạ ố ờ ự ủ ủ  ch  c a qu c gia Đ i Vi ổ ự ề ờ ỳ ế ố B i v y,     Th i t Đây là th i k  có nhi u bi n đ i t ự ủ ờ ộ ậ  ch , là nói v  n n văn hoá Đ i Vi ệ ầ ủ ộ ộ  thân c a n i b  qu c gia.

ề ươ ự ủ ự ố ộ ị ế ng tri u thay th  nhau tr  vì đ t n c, xây d ng m t qu c gia t ch : nhà Ngô (939 ề ầ ậ ơ ị ế ỷ ướ ễ ạ c dùng t ệ ấ ướ     ­ Các v ­ 967), nhà Đinh (967 ­ 981), nhà Ti n Lê (981 ­ 1010), nhà Lý (1010 ­ 1225), nhà tr n (1226 ­  ễ 1400), nhà H u Lê (1427 ­ 1527), nhà M c (1527 ­ 1592), Tr nh ­ Nguy n (1592 ­1788), Tây S n  ớ ầ i đ u th  k  XIX, nhà Nguy n (1802 ­ 1945), khi  (1778 ­ 1802), tên n t Nam. Gia Long lên ngôi, tên n ệ ượ t đ ướ ượ ổ c đ i là Vi ạ c Đ i Vi c đ

ờ ỳ ạ ướ ệ ề ả ả ộ ố ố t, n c ta tr i qua nhi u cu c chi n tranh b o v  T  Qu c: ch ng  ặ ế ặ ặ ặ ặ ố ­ Trong th i k  Đ i Vi gi c T ng, gi c Nguyên Mông, gi c Minh, gi c xiêm, và gi c Thanh xâm l ệ ổ ượ   c.

ớ ế ữ ử ấ ướ ả ộ ị ộ c ta cũng tr i qua m t quá trình phát tri n ệ ế ế ỷ ấ ướ ộ ổ ố ệ ộ ể ng Nam. Đ n gi a th  k  XVIII, vi c khai phá mi n Nam B  đã c  b n hoàn thành.   M c Nam ơ ả ề ấ ừ ụ t Nam đã có m t lãnh th  th ng nh t t c Vi ế ­ Cùng v i nh ng bi n đ ng trong l ch s , đ t n ữ ề ươ v  ph Sau năm 1786 và năm 1802, đ t n Quan đ n mũi Cà Mau.

ờ ỳ ộ ậ ụ ư ầ ộ ­ Có ba l n ph c h ng văn hoá dân t c trong th i k  đ c l p:

ầ ờ

ứ ấ ứ ứ ậ ế ỷ ầ ầ ầ ờ ố + L n th  nh t vào th i Lý Tr n.     + L n th  hai vào th i H u Lê th  k  XV.     + L n th  ba vào cu i th  k  XVIII ế ỷ .

ờ ể ặ ầ   1. Đ c đi m văn hoá th i Lý ­ Tr n

ủ ạ ử ớ ứ ạ ậ ộ ng ch  đ o trong  ng x  v i th i cu c là vi c dung hoà Nho, Ph t, Đ o, trong đó ệ ư ưở  t ậ ờ ờ ỳ ệ ồ a. H  t ổ ộ n i tr i là Ph t giáo và Nho giáo. Đây là th i k  'tam giáo đ ng nguyên'.

ộ ạ ể i và phát tri n v i t ậ ậ ạ cách là m t đ o và là tác nhân c a kh i đoàn k t dân  ệ ể ả ề ố ượ ế ẫ ậ ớ ư ồ ạ     ­ Ph t giáo t n t ờ ộ t c. Đ o Ph t th i này đã nh p th  và Vi ế ậ   ấ ượ ng. Ph t ố ủ ng l n ch t l t hoá, phát tri n c  v  s  l

12

ế ố ủ ộ t ờ ưở ế ư ưở ậ ụ ự ế ế ệ ặ ắ ọ ớ ng, tâm lý , phong t c và n p s ng c a nhân dân. Nó  t nh h ng to l n đ n văn h c ngh  thu t, trong đó có lĩnh v c ki n trúc, điêu kh c. Đ c bi ẳ ề ả ắ ạ ồ giáo th i này cũng đã tác đ ng đ n t ả ệ ờ trong điêu kh c, hình  nh con r ng th i này khác h n các giai đo n v  sau.

ờ ỳ ầ ượ ư ụ ư ọ c s  d ng nh  là h c thuy t thi t l p tr t t ử ế ộ ế ắ ầ ượ ế ậ ọ ầ ậ ự  trong xã  c coi tr ng. Năm 1070, nhà ế ầ ố ở ự ầ ầ ộ ị ể ọ ố ư ưở  t ệ ủ ệ ế ộ ử ặ ấ ắ ả ỳ ề ầ ầ ử ầ ấ ­ Nho giáo trong th i k  Lý Tr n đ ụ ộ h i. Ch  đ  giáo d c và thi c  theo tinh th n Nho giáo b t đ u đ ở ử Lý d ng Văn Mi u, m  Qu c T  Giám. Năm 1075, tri u đình m  khoa thi đ u tiên đ  ch n nhân ớ ị tài. D n d n Nho giáo đã có đ a v  trong xã h i. Nhà Tr n, cùng v i vi c c ng c  t ng Nho  giáo, đã chính quy hoá ch  đ  thi c . Năm 1247, nhà Tr n đ t danh hi u Tam khôi, dành cho ba  ườ ng sĩ và t ỗ i thi đ  xu t s c trong các k  thi đình. Qua thi c , t ng l p nho sĩ ngày càng đông đ o. Nho  ề ư ưở  t ng nho giáo ngày càng tăng lên trong tri u, l n át t ậ ng Ph t giáo. ớ ư ưở  t

ề ủ ộ ớ ự ứ ậ

ư ế ờ ủ ế ậ ấ ả t nhiên  nh h ầ ạ i có nh ng áng văn mang  ờ ọ ắ ầ ờ ứ ệ ư ưở ưở ng h  t  t ị ng Ph t giáo và Nho giáo, song l ắ ườ ư ệ ố ơ ủ ế ữ ng Ki ế t), Chi u d i đô ẩ ắ      b. N n văn hoá bác h c b t đ u hình thành, g n v i s  hình thành c a đ i ngũ trí th c Ph t  ơ giáo và Nho giáo. Các trí th c th i Lý ch  y u là nhà s , đ n đ i Tr n ch  y u là nhà nho. Th   văn t tính nhân văn và giá tr  văn hoá sâu s c, nh : Nam qu c S n Hà (Lý Th (Lý Công U n)...

ư ưở ữ ể ng đ c l p cũng thúc đ y s  phát tri n văn t ộ ậ ọ ẩ ự ọ ­ ch  Nôm. Ch  Nôm đ ả ượ ư c đ a vào  ầ ữ ờ ỳ ữ ơ ạ ớ ư ầ ạ ạ ạ ạ có th  Nôm th i k  này là Tr n Nhân ớ ơ ừ ề ễ ự ậ ậ ớ ớ ị ữ ừ ớ ự ư ệ ậ ọ ồ ờ ự     T  t sáng tác văn h c, bên c nh văn h c ch  Hán. Các tác gi ử ử ắ Tông v i C  tr n l c đ o phú và Đ c th  lâm tuy n thành đ o ca; M c Đĩnh Chi v i Giáo t ữ ề  phú, Nguy n Thuyên v i Phi sa t p (t p th  v a ch   phú; Huy n Quang v i V nh hoa yên t Nôm v a ch  Hán). ể ủ Cùng v i văn h c là s  ra đ i và phát tri n c a các ngành ngh  thu t nh  chèo, tu ng.

ờ ậ ể ặ 2. Đ c đi m văn hoá th i H u Lê

ế ầ .  ồ     a. Năm 1400, nhà H  lên thay th  nhà Tr n

ặ ế ượ ướ ổ ỉ ạ c Đ i Vi ị ặ ề ạ ạ ộ ậ ủ ế ợ ụ ằ ơ ề ộ ở  nghĩa, ph t c  kh i nghĩa Lam S n, t ấ ờ ạ ộ ậ ố i đ c l p cho T  qu c. trang s  m i c a đ t n c đ ờ ỳ ụ ư ộ ướ ố ứ ổ ầ ộ ậ ệ c ta thành qu n  t, đ t n n đô h  và đ i tên n     Đ n năm 1407, gi c Minh xâm l ủ ệ Giao Ch . Nhà Minh thi hành chính sách cai tr  tàn b o nh m th  tiêu n n đ c l p c a Đ i Vi t. ổ ứ  ch c cu c kháng chi n 10 năm      Năm 1418, Lê L i t ở ử ớ ủ ấ ướ ượ ch ng quân nhà Minh, giành l c m  ra,  văn hoá dân t c b c vào th i k  ph c h ng l n th  hai.

ự     b. Thành t u văn hoá:

ờ ủ ộ ậ ự ứ ậ ớ ồ ự ộ ậ ướ ự ệ ậ ọ ờ ủ c phát tri n quan tr ng c a vi c xây d ng nhà n ề c pháp ề ế ờ ấ ủ     ­ Thành t u văn hoá l n nh t c a th i H u Lê là s  ra đ i c a b  lu t H ng Đ c / Lê tri u  ể ể ệ ướ hình lu t. B  lu t này là th  hi n b quy n th i phong ki n.

ờ ụ ụ ấ ọ ở ậ ượ ướ ể ằ ấ ế ộ ổ c xây d ng theo m t xu h ể ỗ ạ ộ ượ ẩ   c chú tr ng m  mang. Giáo d c l y Nho giáo làm chu n ự ng r t chính quy nh m tuy n ch n  ễ ọ c. Đ  khuy n khích h c hành đ  đ t, nhà n ự ở ễ ộ ế i thi đ  ti n sĩ vào bia đá d ng ng danh, l ế ế ọ ướ ặ c đ t ra l ỗ ế ế ườ  Văn Mi u,  ử ề ượ c tuy n l a h u h t qua thi c . Chính vì  ủ ố ệ ố ở ­ Giáo d c:ụ  giáo d c th i H u Lê đ ự ạ m c, ch  đ  đào t o Nho sĩ đ ệ ề hi n tài, b  nhi m vào b  máy nhà n ễ ướ x  vinh quy và l ọ g i là bia ti n. H  th ng quan l ậ v y, Nho giáo đã tr  thành h  t ể ự ầ ậ ng chính th ng c a nhà H u Lê. ướ ắ ỗ  kh c tên m i ng ạ ủ i c a nhà Lê đ u đ ệ ư ưở  t

ừ ề ữ ừ ố   , nhi u tác ph m ch  Nôm v n không ng ng ra đ i và phát tri n. V i Qu c ườ ể ơ ổ ể ờ ề ở ầ ượ ễ ẳ ớ ệ i m  đ u n n th  c  đi n Vi ẫ ị c kh ng đ nh là ng t ẩ      ­ Văn hoá ngôn t ậ Âm thi t p (254 bài), Nguy n Trãi đ Nam.

ư ậ ữ ệ ể ữ ạ ươ ­  (L ẩ ọ Ở ươ ng di n khoa h c cũng có nh ng tác ph m tiêu bi u, nh  L p thành toán pháp   ph ế ng Th  Vinh), Đ i thành toán pháp (Vũ H u).

ể ạ ạ ế ự ổ ề ặ ồ ươ ế ẩ ị ng Th  Vinh) ­ tác ph m lý lu n đ u ả ụ ng ph  l c (L ố ề ề ị ắ ộ ậ  hình ậ  hai th  lo i sân kh u là tu ng và chèo, đã đ t đ n s   n đ nh v  m t ngh   ệ ể ệ ầ ổ ự ườ ậ ệ ủ ệ ố ủ ề ồ ộ ệ      ­ Ngh  thu t: ượ ậ thu t, đ ể ệ ở tiên v  k ch hát c  truy n. V  ngh  thu t ki n trúc và điêu kh c, m t ph n th  hi n  ể ượ t ấ c th  hi n trong cu n Hý ph ề ng con r ng. S  tác đ ng c a h  th ng t ầ ng Nho giáo c a tri u đình đã chuy n hoá hình ế ư ưở  t

13

ồ ừ ỗ ồ ướ ủ ư c c a c  dân nông nghi p thành bi u t ng cho ngu n n ể ượ ế Ở ề ể ượ   ng    nông thôn, đình làng m i làng quê, n i th  th n làng cũng mang ở ủ ỗ ệ ứ ủ ớ ơ ố ượ ng con r ng t t  ch  là bi u t ơ ủ cho quy n uy c a phong ki n.  ướ ch c năng m i ­ Công s  c a làng xã, n i ban b  chính l nh c a nhà n ệ ờ ầ c.

ế ỷ ờ ế ể ặ ố 3. Đ c đi m văn hoá th i cu i th  k  XVIII đ n năm 1858

ư ử ờ ỳ ệ ề ị ộ ự ắ ự

ễ ở ớ t v  chính tr  m t cách gay g t, s  xung  ờ ố  Đàng Trong. Đ i s ng dân chúng

ế ấ ấ ướ ở ổ ầ ủ ễ ủ ệ c bu i đ u do công lao c a Nguy n Hu , sau đó là nhà Nguy n c a vua ễ ạ ệ ạ ạ ạ ộ ủ ị ặ     a. Nét đ c tr ng c a l ch s  th i k  này s  phân li ở ị ạ ộ đ t Lê M c, Lê ­ Tr nh   Đàng Ngoài v i các chúa Nguy n  ổ ở ẫ ủ ộ ề kh  s  d n đ n nhi u cu c kh i nghĩa c a nông dân. ự ố S  th ng nh t đ t n Gia Long, đã t o cho văn hoá giai đo n này m t di n m o khá đa d ng.

ế ủ ự ụ s  s p đ  c a h  t ừ ề ế ữ ấ ỏ ự ụ ổ ủ ệ ư ưở  t ỷ ươ  Nho giáo làm k  c ị ự ứ ệ ạ ng Nho giáo.  ờ ố   ng cho đ i s ng ặ   i Minh M ng, Thi u Tr  và T  Đ c). M c

ừ c v  th  nh  th  k  XV. ướ ậ ộ ậ ờ ở ộ ộ c ta, tr  thành m t b  ph n trong đ i ỗ ứ ề     b. S  m c ru ng c a tri u đình phong ki n ch ng t ứ ẫ ấ Tuy nhiên, giai c p phong ki n, t  trong ti m th c v n gi ộ ớ ễ ở ờ  vua Gia Long t  th i nhà Nguy n (t xã h i, nh t là  ượ ị ế ư ế ỷ ẫ ậ dù v y, Nho giáo v n không có đ ắ ầ ừ ế ỷ B t đ u t  th  k  XVI, m t tôn giáo m i du nh p vào n ệ ư ưở ố ng Vi  t s ng t ớ t Nam. Đó là Kitô giáo.

ẫ ệ ữ ố ữ

ắ ả c tôn là 'ông t ờ ủ ớ ị ơ ố ế ự ề ạ ế đi n Vi ữ ệ ứ ủ ệ ị ữ ờ ỳ t Nam đã d n đ n s  ra đ i c a ch  qu c ng . Ch  qu c ng  th i k   ữ ổ ữ ố  ch  qu c ng ' ­  ạ ồ ệ i  t ­ B  ­ La t ệ ự ấ t Latinh. S  xu t hi n ự ấ ữ ẽ ư ự ữ ố ộ ướ c. Ki tô giáo vào Vi ề ầ ạ ệ ớ đ u g n li n v i vi c gi ng đ o, truy n đ o, v i v  giáo sĩ đ ơ ố ế Al cxăngđ R t. Năm 1649 ­ 1651, Al c xăngđ R t đã công b  cu n t ẳ Rôma, đã kh ng đ nh s  xu t hi n chính th c c a ch  qu c ng ­ ch  Vi ể ữ ố ủ c a ch  qu c ng  s  đ a s  phát tri n văn hoá lên m t b ữ ố ượ ố ố ừ ể ữ ớ c m i.

ệ ự ể ủ ữ ể ậ ạ

ẩ ữ ơ ồ ọ ươ ệ ề ơ ủ ễ ệ ữ ễ ề ế ỷ ể ạ ạ ị c ắ ạ ắ ị d. S  phát tri n c a văn hoá ngh  thu t, trong đó có văn h c ch  Nôm phát tri n m nh.  Nh ng tác ph m Truy n Ki u (Nguy n Du), th  H  Xuân H ng, Cung oán ngâm khúc  ể (Nguy n Gia Thi u), th  c a Bà Huy n Thanh Quan; nh ng sáng tác dân gian cũng phát tri n  ượ ế m nh. Ki n trúc đình làng th  k  XVI ­ XVII phát tri n m nh, làm cho v  trí Thành hoàng đ xác đ nh ch c ch n t i các làng quê.

ộ ặ ự ở ộ ị ươ ự ề ẫ ế ự ng v c v  phía nam, d n đ n s ử ể ể     e. M t đ c đi m l ch s  trong th i k  này là s  m  r ng c hình thành Đàng Trong đ  phân bi ờ ỳ ệ ớ t v i Đàng Ngoài.

ệ ặ ế ở ớ ủ ườ ướ ườ t đ t chân đ n, đây đã có t. Tr i Vi i Vi t' phát tri n khá r c r . Đó là n n văn hoá Chăm Pa. Trong quá trình i Chăm và ng ệ c khi ng ề ự ỡ ể ủ   ự ư ệ ườ  nguy n, hoà bình.Do đó, văn hoá c a i Vi t đã giao l u văn hoá t ố ề ơ ả ệ ấ ườ ả ả ấ     Đàng Trong là vùng đ t m i c a ng ộ ề ệ ề m t n n văn hoá 'ti n Vi ườ ư ộ c ng c , ng ệ ở t  i Vi ng ẫ  Đàng Trong, v  c  b n v n đ m b o tính th ng nh t.

Ự

Ệ ự Ờ ổ ượ ừ ệ c Vi ộ ầ ượ ị ề ỉ ế ế ắ ộ ị ệ ướ ệ ướ ự ễ ớ ầ  1858  ố ị ặ ướ i ách th ng  ề i Pháp. Đ n năm 1872, quân Pháp đánh ra B c b , và đ n năm 1883, tri u đình nhà  ệ ế ớ c  i Hu . V i hi p  ố c ''Hi p đ nh hoà bình'' t ị ủ ườ ả ộ ấ ướ ườ ệ Ợ   IV. VĂN HÓA VI T NAM TH I TH C DÂN PHÁP XÂM LU C     1. Năm 1858, th c dân Pháp n  súng xâm l t Nam. Trong vòng g n 10 năm, t ề ế t b  chi m và b  đ t d đ n 1867, các t nh mi n Đông và mi n Tây Nam b  l n l ế ị ủ tr  c a ng ự Nguy n ph i ký v i th c th c dân Pháp hi p  ị ặ ướ c Vi này, toàn b  đ t n i ách th ng tr  c a ng t Nam đã b  đ t d ạ i Pháp.

ế ặ ố

ự ệ ầ ự t Nam cùng các sĩ phu t Nam, thì nhân dân Vi ấ ả ướ ề c ề ả ng anh dũng nh ng đ u b  th t b i. Khi  ế ư ắ ầ ố ộ ả ườ ự ệ ộ ị ộ ị ụ ắ ấ ề     2. Trong khi tri u đình Hu  liên t c c t đ t cho gi c và cu i cùng đã đ u hàng th c dân Pháp,  ệ ở ị ủ ố ậ  Vi công nh n ách th ng tr  c a th c dân Pháp  ắ ở ụ ứ ướ  kh p ba mi n. T t c  các phong trào yêu n c đã liên t c đ ng lên ch ng Pháp  yêu n ố ệ ộ ậ ị ấ ạ ấ ch ng Pháp, b o v  đ c l p dân t c, tuy r t kiên c ệ vi c bình đ nh Vi t Nam đã căn b n hoàn thành, th c dân Pháp b t đ u ti n hành công cu c khai thác thu c đ a.

ủ ự ế ươ ư

ở ng (Pháp), và  ủ ự ng c a s ưở  các làng quê thì  nh h ờ ớ ư ấ ầ ữ ườ ươ i nh y c m v i văn hoá đ ả ng th i, đã phân hoá ư ặ ờ ỳ     3. Đ c tr ng văn hoá c a th i k  này là s  ti p xúc, giao l u văn hoá tây ph ế ự ế ớ ố ượ ng tr c ti p ti p xúc là các t ng l p sĩ phu. Còn  đ i t ớ ạ ả ầ giao l u r t ít. T ng l p sĩ phu ­ nh ng ng ử ộ ứ thành ba thái đ   ng x  khác nhau:

14

ạ i văn hoá ph ng Tây. ế ạ ự i s  giao ti p, ch ng l ế ậ ự ươ ề ặ ị ố ọ ấ ố ầ ữ ự ộ ị ề ố ấ ể ủ ộ ư ớ ườ ự ể ả ộ ­ Ch ng l     ­ Ch p nh n s  giao ti p, đ u hàng th c dân v  m t chính tr , c  h c l y ch  Pháp, văn hoá  Pháp đ  ra làm quan cho chính quy n thu c đ a.     ­ Ch  đ ng tích c c giao l u v i văn hoá Pháp đ  tìm đ i phóng dân t c. ng gi

ể ệ ở ờ ỳ ả ủ ế ệ ự các lĩnh v c: ư     4. K t qu  c a vi c giao l u văn hoá th i k  này th  hi n

ể ủ ự ể ệ ị ấ  s  phát tri n đô th , công nghi p và giao thông; s  phát tri n c a ki n trúc ớ ố ố ữ ụ ợ ế ị ệ ng; trang ph c; nh ng ti n nghi sinh phù h p v i l i s ng đô th  có ị ồ ố ậ     ­ Văn hoá v t ch t: ể đô th  theo ki u Tây ph ươ ngu n g c ph ự ươ ng Tây...

ọ ể ủ ố ớ ờ ữ ủ ươ ớ ự ấ ệ ự ệ ể ồ ạ ươ ủ ả ử ờ ị ữ ả  và phân tích tâm lý...). B i c nh l ch s , văn hoá th i này đã thúc đ y s  phát tri n ướ ượ c ch ng th c dân Pháp xâm l ầ ố ị ế ạ ộ ố c. Đó là các nhà th  ­ chí sĩ:  ề ế ươ ủ ướ ọ ể ị ư ổ ộ ậ ế ộ ộ ấ ủ ữ ả ẩ ộ ắ ả ọ ộ ư ắ ố ỏ ụ ữ ố     ­ Văn hoá tinh th n:ầ  s  ra đ i và phát tri n nhanh chóng c a báo chí, c a văn h c ch  qu c  ọ ể ạ ữ ắ ể ế ng tây (ti u thuy t,  ng  g n v i s  xu t hi n nh ng th  lo i văn h c m i có ngu n g c ph ủ ớ ậ ơ ớ ng   chân, ph th  m i), nh ng quan đi m ngh  thu t m i (ch  nghĩa lãng m n, ch  nghĩa t ẩ ự ố ả ể pháp miêu t ự ủ ộ ơ ậ c a b  ph n văn h c yêu n ễ ễ Nguy n Đình Chi u, Phan Văn Tr , Nguy n Khuy n, Tr n T  X ng... V  sau các nhà ho t  ế ộ  cáo ch   đ ng chính tr  nh  Phan B i Châu, Phan Chu Trinh cũng đã dùng ngòi bút c a mình t ộ ự ạ đ  th c dân, c  vũ nhân dân đ u tranh cho đ c l p, cho ti n b  xã h i. Tr c Cách m ng Tháng ộ ậ  chân đã có nh ng tác ph m phê phán s c s o xã h i  tám, b  ph n nhà văn thu c ch  nghĩa t ấ ố ế ộ ự ủ c a ch  đ  th c dân nh : T t đèn (Ngô T t T ), Chí Phèo (Nam Cao), S  đ  (Vũ Tr ng  Ph ng)...

Ệ Ế

ứ ơ ướ ấ ờ

ấ ướ ị c b   ế ề ượ ả ộ t Nam t sau Cách m ng Tháng tám đã tr i qua nhi u bi n  ả ế ế ớ t Nam đã ph i ti n hành liên ti p hai ử ệ ộ ử ộ ừ ế ỷ ố ấ ấ ướ ả Ừ V. VĂN HOÁ VI T NAM T  SAU NĂM 1945 Đ N NAY ệ     1. Ngày 2/9/1945, n c Vi t Nam Dân C ng Hoà ra đ i, ch m d t h n 80 năm đ t n ạ ị ự th c dân Pháp xâm l c. L ch s  Vi ộ đ ng l n lao. Đó là trong vòng m t n a th  k  XX, Vi ế ộ cu c chi n trang gi ệ i phóng dân t c và th ng nh t đ t n c.

ờ ỳ ể ặ 2. Đ c đi m văn hoá th i k  này:

ộ ườ ườ ệ ư ưở  t ự ị ướ ư ư ừ ệ ả ả ủ ể i làm ch  / ch  th  văn hoá có h  t ệ ề ươ ị ng là ch  nghĩa Mác  ủ ng c a  ủ t Nam'', (1943), ''Ch   ố ủ ở i lao đ ng tr  thành ng ố ề ệ t Nam, t ề ể ng văn hoá Vi t Nam'' (1948); các ngh  quy t Đ i h i đ i bi u toàn qu c c a  ươ ộ ế ấ ả ị ị ủ ủ     ­ Ng ­ Lênin. Văn hoá truy n th ng, văn hoá chuyên nghi p, giao l u văn hoá theo s  đ nh h ệ ộ Đ ng C ng s n Vi  các văn ki n nh , ''Đ  c ấ ế ệ nghĩa Mác và v n đ  văn hoá Vi ư Đ ng cũng nh  các Ngh  quy t H i ngh  Ban Ch p hành Trung ạ ộ ạ ả ng Đ ng...

ộ ­ H  t ệ ư ưở  t ệ ng xã h i / h  văn hoá ­ h  t ệ ư ưở  t ng Mác ­ Lênin.

ẽ ớ ự ư ể ề ạ ố ệ ề     ­ Văn hoá truy n th ng, văn hoá chuyên nghi p đ u phát tri n, có s  giao l u m nh m  v i  văn hoá nhân lo i.ạ

Ế Ủ Ữ ƯỜ Ệ Bài 4. NGÔN NG  VÀ VĂN HOÁ GIAO TI P C A NG I VI T NAM

ữ ặ ộ ộ duy đ c thù c a dân t c. N c ta có 54 dân t c cũng là có 54 ti ng ướ ộ ủ ậ ữ ộ ượ ế ữ ộ ườ ế ẩ ư     Ngôn ng  là s n ph m t ộ ố nói khác nhau, v i cu c s ng tinh th n và t p quán xã h i khác nhau. Theo ngôn ng  văn hoá,  các dân t c đ ả ầ ớ c x p vào 8 nhóm văn hoá ngôn ng  t c ng i.

Ộ ƯỜ   I ữ ệ I. DÂN T C VÀ NHÓM NGÔN NG  T C NG 1. Nhóm văn hoá ngôn ng  Vi Ữ Ộ ườ t ­ M ng:

ệ ườ ứ ổ t, M ng, Th , Ch t. Vi

ữ ơ 2. Nhóm văn hoá ngôn ng  Môn ­ Kh  Mer

ơ ơ ơ Ơ ạ ả ơ ơ ơ ề    Ba Na, Brâu, Bru ­ Vân Ki u, Co, Ch  Ro, C  Ho, C  Tu, Gié ­ Triêng, Hrê, Kháng, Kh  Mer,  ơ Kh  Mú, M , M ng, Mnông, Đu, Tà Ôi, R  Măm, Xinh Mun, X  Đăng, Xtiêng.

ữ 3. Nhóm văn hoá ngôn ng  Tày ­ Thái

15

ự ố B  Y, Giáy, Lào, L , Nùng, Sán Chay, Tày, Thái.

ữ 4. Nhóm văn hoá ngôn ng  Mông ­ Dao

Dao, Mông, Pà Th n.ẻ

ữ 5. Nhóm văn hoá ngôn ng  Ka Đai

ờ C  Lao, La Chí, La Ha, Pu Péo.

ữ ả 6. Nhóm văn hoá ngôn ng  Mã Lai ­ Đa Đ o

Chăm, Chu Ru, Ê Đê, Gia Rai, Rag Lai.

ữ 7. Nhóm văn hoá ngôn ng  Hán

Hoa, Ngái, Sán Dìu.

ữ ạ ế 8. Nhóm văn hoá ngôn ng  T ng ­ Mi n

ố ữ ệ ữ ị ứ ử t Nam có m t n n t ng chung là ngôn ộ ề ả ồ ộ ị ử ữ ể ồ ờ ị ế ể ạ ủ      C ng, Hà Nhì, La H , Lô Lô, Phù Lá, Si La.     Theo các nhà nghiên c u ngôn ng , l ch s  ngôn ng  Vi ử ng  Đông Nam Á, đ ng th i có m t l ch s  phát tri n lâu dài, và có ngu n đa ngu n. L ch s   phát tri n ti ng Vi ồ ệ ả t tr i qua ba giai đo n. Đó là:

ề     ­ Ti n Vi ệ     ­ Vi ế     ­ Ti ng Vi ườ ệ t ­ M ng. ườ t ­ M ng chung. ệ ộ ậ t đ c l p.

ắ ặ ữ ự ế t Nam là s  giao thoa, ti p xúc đan xen gi a nh ng y u t ế ố ấ ở ộ ị y ủ ồ ắ ộ ể ạ ữ ổ ớ ị ượ ệ ữ ế ố   ộ ắ ả  vùng lòng ch o B c B   ể ệ c th  hi n ế ử ụ ừ ủ ườ ế ệ ữ ệ     S c thái đ c thù c a ngôn ng  Vi ạ ộ n i sinh v i nh ng b i đ p ngo i sinh. L ch s  đã tr n các y u t và vùng v nh c  Hà N i đ  t o nên ti ng Vi trong văn hoá giao ti p cùng cách s  d ng ngôn t ử t / kinh phong phú và thanh tao, đ i Vi c a ng t Nam.

Ặ Ế Ủ ƯỜ Ệ I VI T NAM

Ư ở ừ ụ ắ ơ ả ớ ữ ệ ở tr , tôn ti. Làng xã ng ộ  đó, m i cá nhân ư  văn hoá làng xã v i hai đ c tr ng c  b n là tính c ng đ ng và  i Vi ộ ả ộ ồ ặ t là nh ng không gian văn hoá đóng kín, và  ọ ở ở ộ ồ  c ng đ ng này, h  hành x  theo  ồ ấ ắ ộ ấ ự ế ẫ ồ ỗ ử ộ ọ ẽ ở  nên lúng  ệ ụ  tin, d n đ n vi c r t rè, c chính xác v  th  c a mình, do đó mà m t t Ơ Ả II. CÁC Đ C TR NG C  B N TRONG GIAO TI P C A NG ừ ở     ­ V a c i m  v a r t rè:   ồ ừ ặ ư     Đ c tr ng này b t ngu n t ườ ự ị tính t ề ả đ u c m th y tho i mái rong c ng đ ng quen thu c, b i  ẵ ữ nh ng quy t c đã có s n. Tuy nhiên, khi đi ra ngoài c ng đ ng quen thu c đó, h  s  t ị ế ủ ị ượ túng vì không đ nh v  đ ự t khép mình l ị ạ i.

ề ủ ế ủ ử ưở ướ ồ ộ ả   Ứ     ­  ng x  thiên v  tình c m: Ả      nh h ng ch  y u c a văn hoá sông n c và tính c ng đ ng làng xã.

ọ ắ ệ ệ ể ế ặ ườ i ệ ấ ợ ư ậ ự ườ ư ậ ự ố ự       ­ Tr ng danh d :    Tuy nhiên tr ng danh d  thái quá nên m c b nh sĩ di n. Đ c đi m này cũng khi n cho ng Vi ọ t r t s  d  lu n và th ng s ng d a theo d  lu n.

ẩ ự ý trong giao ti p đ  gi gìn s  hoà thu n ầ ể ữ ọ ế ệ ướ ườ ể ặ i khác. Đ c đi m này ọ ữ ể ộ ả  c m xúc, nguy n v ng hay nhu c u tr ế ẫ ậ :  ặ c m t ng ế ề ắ ộ ­ C n tr ng, gi     Không bi u l nhi u khi d n đ n thái đ  vòng vo, cân nh c thái quá trong giao ti p.

ế ế ả ủ ệ ữ ứ ế ắ ­ Thi u tính quy t đoán: ệ      Đây là h  qu  c a vi c gi gìn ý t và cân nh c thái quá trong giao ti p.

ư ọ ự ể ặ ớ ị i nói phong phú v i các đ c đi m nh  tr ng tình, khiêm cung, l ch s , ệ ố ợ ớ ộ ứ ờ     ­ H  th ng nghi th c l ệ phù h p v i các quan h  xã h i.

Ừ Ệ Ư

Ệ ượ ế Ơ Ả ế ủ Ặ ứ ạ

ệ i trong ngh  thu t s  d ng  ơ ả ặ t đã đ ườ ữ ừ ệ ệ III. CÁC Đ C TR NG C  B N TRONG NGH  THU T NGÔN T  VI T NAM ệ ử ườ     Văn hoá  ng x  / giao ti p c a ng i Vi ừ ủ ậ ử ụ . Ngh  thu t s  d ng ngôn t  c a ng ngôn t Ậ ậ ử ụ c k t tinh l ư ư t có nh ng đ c tr ng c  b n nh  sau: i Vi

16

ạ ằ ố ể ư ả ướ ệ c l : ba thu, nói ba ph i, ba ộ ờ ặ ­ Tính  m t m t l ễ ướ ệ  cao c l : hay di n đ t b ng các con s  bi u tr ng,  ầ i, chín t ng mây...

ể ừ ả ố ứ ng ph n cao, t o nên ki u t , câu đ i  ng: Trèo cao / ngã đau; ươ ặ ướ ọ ờ ờ ạ ứ     ­ Tính cân x ng, so sánh và t Ăn vóc / h c hay; Đ i cha ăn m n / đ i con khát n c...

ệ ị ế ấ ấ ậ t t u ­ đ m ch t thi ca ­ Giàu tính nh p đi u và ti .

ọ ể ả ấ ộ ừ ế ố ố Ch t bi u c m bi u hi n đ m  ườ ắ ể ả  g c có s c thái nghĩa trung hoà, th m t t ế ng . Đó là m t t ữ ể ớ ờ ể ả ỏ ỏ ệ ệ ươ ệ ậ ệ ể ề ng có nhi u  ể ả  Ví d :ụ  màu xanh (trung tính), s  còn có: xanh rì,  ừ ắ  láy mang s c thái bi u c m  ẽ ệ t. Ví d : nh  (trung tính), s  còn có: nh  nhoi, nh  nhen,  ế  bi u c m rõ r t, đã góp  ỉ ng ti n bi u c m cho ti ng Vi ẽ ắ ỏ ư ừ ể ả ộ ệ ố t có m t h  th ng h  t ư ư ệ ế ể ả t, nh : à, , nh , nhé, chăng, ạ ỏ ầ ớ ở ấ ủ ề ả ẩ      ­ Giàu ch t bi u c m ­ s n ph m c a n n văn hoá tr ng tình. ở ặ ừ ữ ạ , bên c nh y u t ắ bi n th  v i nh ng s c thái nghĩa bi u c m. ợ xanh r n, xanh lè, xanh r n, xanh ng t, xanh um, xanh lè...; các t ể ở ế ụ ấ m nh cũng r t phát tri n   ti ng Vi ề ữ ắ ỏ ặ nh  nh t, nh  nh n... V  ng  pháp, ti ng Vi ệ ố ườ ph n làm tăng c ng h  th ng ph ứ ch , h , sao, ch ...

ạ ả ừ ặ ng t văn hoá sông n c và văn hoá giao ti p. Đ c đi m ưở ữ ế ả ờ ộ ộ ớ ư ế ướ ẻ  do  nh h ể ạ ộ  h  th ng ng  pháp ng  nghĩa ho t đ ng linh ho t và có kh  năng khái   ­ trong  i Vi ừ ng  t thiên ế ấ ấ ổ ị ư ậ ườ ể ề ầ ể ả ữ ế ủ ệ ướ ọ ề     ­ Linh ho t và m m d o, ướ ế ộ ộ ở ệ ố ạ ữ này, tr c h t b c l ừ ạ ộ ộ ở ỗ ườ ấ ệ ư quát cao; trong l i nói, tính linh ho t b c l t  a dùng c u trúc đ ng t  ch  ng ấ ộ ữ ươ ề ộ . Đi u này khác v i ngôn ng  ph m t câu có bao nhiêu hành đ ng thì có b y nhiêu đ ng t ệ ộ ạ ừ Tây ­  a thích dùng danh t . Tính linh ho t, năng đ ng còn là nguyên nhân khi n ti ng Vi ủ ộ ị ộ ủ ộ ề v  dùng c u trúc ch  đ ng, k  c  nh ng câu b  đ ng cũng b  'hoán đ i' theo c u trúc ch  đ ng. ứ ệ ằ Nh  v y, có th  nói r ng, giao ti p c a ng t đã ph n nào minh ch ng cho n n văn hoá  i Vi t Nam. tr ng tình và văn hoá sông n c Vi

17

Ử Ế Bài 5. NHÀ C A ­ KI N TRÚC

ệ ứ i làm nông nghi p, ngôi nhà là cái t ệ ườ ộ ườ ế ứ ớ ạ ư ệ ớ ị ư ẳ . Ng i Vi ổ ấ   m, v i các ch c năng: ch c năng c  trú,  t kh ng đ nh: có an c  thì m i l c nghi p, và ậ ầ ơ ố ớ     Đ i v i ng ứ ch c năng xã h i và ch c năng kinh t ấ ươ nh t d ứ ng c  nhì âm ph n là v y.

Ủ ƯỜ Ề Ệ

ơ ơ ờ ướ ườ ế ậ ị ự ồ c phong ki n quy đ nh, đ ng th i còn là do môi tr ng t ủ ệ ị Ố   Ử I. NHÀ C A C A NG I VI T NAM TRUY N TH NG ỏ ứ ủ ế ấ Quy mô, k t c u và hình th c c a ngôi nhà nhìn chung nh  bé, đ n s  và mang tính tôn ti.  Nguyên nhân: do lu t pháp nhà n nhiên c a Vi t Nam quy đ nh.

ủ ườ ệ 1. Nhà c a ng i Vi t/ Kinh

ệ ủ ự ẽ ề ậ ị t / kinh xây d ng trên nh ng mi n có đ a hình và khí h u khác nhau s  có  ử ứ ề ằ ắ ớ t đ  thích  ng v i môi tr ườ i Vi ệ ể ư ữ ố ắ ườ ầ ữ ầ ườ ớ ườ ự ớ ữ     Nhà c a ng ố nh ng khác bi chu t, trang nhã nh ng không kém ph n v ng ch c và duyên dáng h n các vùng khác. Ngôi nhà  ữ ạ ả ắ g n bó v i thiên nhiên, t o c m giá g n gũi gi a con ng ồ ng s ng. Nhà c a vùng đ ng b ng mi n B c chau  ơ i v i môi tr nhiên. ng t

ọ ơ ầ ị ự ả t i Vi ả ườ ư ử ủ ụ ệ ở ữ ỉ ả ố ả ề ả ặ ả

c gió bão.Toàn b  ngôi nhà t o s  v ng c tr ủ  nh ng n i đ u sóng ng n gió, hàng năm ph i ch u s  chà sát c a  ọ ừ  Qu ng Ninh xu ng Thái Bình, thì căn nhà ph i thu mình g n,  ữ ỉ ữ ạ  l i nh ng  ệ t chú ý  ạ ự ữ ơ ấ ầ ộ ề ở mi n trung, n i r t g n  ộ ể ụ ượ ố ả ướ ắ ị ắ ở ị ấ ẻ ắ i là gi n d , ch c ch n. Nhà  ướ ộ ậ ệ ẩ ườ ư ạ ớ ị Nhà c a c a ng bão gió liên t c, nh  các t nh t ấ ự ặ bám ch t vào đ t, nên ngôi nhà đã gi m đi s  trang trí thanh thoát trang nhã mà ch  gi ừ ế ậ ầ gì th t c n thi  mi n đông vào. Ngôi nhà vùng này đ c bi t, đ m b o tránh gió bão t ố ế ự ầ đ n s  gia c  ph n khung và mái nhà đ  tr  đ ắ ề ư ề ch c v  chi u ngang nên nó nh  lùn xu ng, ì ra ch c n ch. Còn nhà  ể bi n thì các tiêu chu n ph i đ t t ấ ộ / m i, đ t r ng ng ả ạ ớ i th a, sông n ứ ướ ư ẵ ừ ừ ị ặ ừ ớ ử ợ vùng Nam B , m t vùng đ t tr ằ c mênh mông, kênh r ch ch ng ch t, v t li u xây nhà là  ữ c, lá  nh ng th  có s n trong vùng nh  cây tràm, cây đ ạ ả buông, lá d a, v a có kh  năng ch u m n v a linh ho t.  ề ẻ ạ Nhìn chung nhà c a có v  t m b  so v i các vùng mi n  khác.

ệ ừ t t ệ iạ , nhà c a c a c  dân Vi ử ủ ư ằ ế   ố  truy n th ng cho đ n ể ạ ừ ồ  đ ng b ng cho đ n ven bi n, t ể B c vào Nam  ằ ữ ắ ớ ứ ứ ố ề ừ ắ ẫ ấ ớ t nh t v i môi  ọ ạ ườ ề  nhiên, nên cũng cho nhi u bài h c quý giá trong ng t Tóm l ế hi n đ i, t ự có s  phát tri n v i nh ng s c thái riêng song v n n m trong ớ ph m trù dân gian v i ý th c thích  ng t tr ậ ự ả ắ ộ ộ ề ự ệ ế vi c xây d ng m t n n ki n trúc đ m đà b n s c dân t c.

ủ ộ . 2. Nhà c a các dân t c khác

ộ ệ ệ ố ổ ộ t Nam còn có 53 dân t c anh em sinh s ng trên vùng lãnh th  Vi ậ ộ t Nam,  ầ ộ ỹ ử ự ệ c trình đ  k  thu t trong vi c xây d ng nhà c a, góp ph n ườ ệ     Ngoài t c Vi t, Vi ề ố trong s  đó, nhi u dân t c đã đ t đ ả ắ ủ ộ làm nên b n s c c a t c ng ạ ượ i.

ộ ướ ươ ằ i nhìn chung có xu h ng v ớ ừ ườ ề ữ ẩ ợ ử ủ ng v i môi tr ng r ng núi nhi u khí  m, thú d . Do đó ngôi nhà ậ ợ ề ở ụ ượ ề c nhi u thu n l ư ắ i cũng nh  kh c ph c đ ộ n cao và xoè r ng nh m thích   thích h p là nhà sàn ­ căn  c nhi u khó khăn do ườ Nhà c a c a các dân t c ít ng ứ ườ nhà có kh  năng khai thác đ ộ ự môi tr ượ  nhiên tác đ ng. ả ng t

ườ ộ 2.1. Nhà dân t c M ng

ườ ặ ố ề ọ ớ ư ứ ườ ặ ợ ứ ượ ằ ỗ ặ ằ c th ng b ng ván g  ho c b ng phên n a đan l ằ ườ ặ ợ ỏ i M ng truy n th ng là nhà sàn, v i khung nhà làm b ng g  ho c tre, mái l p c   ạ ằ ỗ i.  ệ ủ t c a nhà sàn M ng) nh m ượ  ch c do có l p m t cái c a gà (nét đ c bi ữ ắ ế ự ầ ộ Nhà ng tranh ho c l p n a hay lá c . Vách nhà đ ộ c gi Khung nhà đ ặ ẹ khoá kèo k p ch t chi c đòn tay ắ ở  phía trên đ u c t cái vào quá giang.

ử ề ầ ớ ơ ơ ế   i, n i ti p ả ờ ổ tiên, thu c n a bên trái; ph n nhà trong ­ n a bên ph i có ữ ọ ướ ơ ọ Trong nhà chia làm hai n a theo chi u ngang, ph n nhà ngoài, n i giành cho nam gi ơ ặ khách và cũng là n i đ t bàn th  t ế b p giành cho n . D c theo nhà thì phía tr ầ ử i, phía sau g i là bên trên ­ n i có ộ ử ướ ọ c g i là bên d

18

ạ ề ồ ờ ụ ả ướ ầ ườ ễ ử ướ ấ i M ng có xu h ng chuy n t ườ ờ ệ ề ố ồ ể bàn th . Các sinh ho t trong nhà đ u di n ra trên sàn. D i g m sàn là chu ng gia súc và đ  các  ể ừ   công c  s n xu t. Nhà có hàng rào và c a ngõ. Ngày nay, ng ỏ ầ   ữ nhà sàn sang nhà tr t. Còn nh ng ngôi nhà sàn truy n th ng cũng r i chu ng gia súc ra kh i g m sàn.

ộ 2.2. Nhà dân t c Thái

ẹ ấ ườ i Thái. ướ ườ ướ ủ ộ ủ ồ ớ ng c a c  b n. Đó là h ướ ế ủ ộ ồ ờ ố ắ ì Thái. Nhà sàn Thái có ọ ắ ườ ắ ắ ộ i là Thái tr ng và Thái đen. Ng ng c a c ng đ ng ngu i s ng, g n v i  ươ i Thái tr ng có nhà sàn  ặ ữ ố ướ ở i ạ   i phía tr ố ầ ầ ở ồ ở ể ể i Thái đen có nhà sàn 'phăng đin'. Hai ki u nhà này có nh ng đ c đi m chung  ữ ậ ướ c và phía sau có hình ch  nh t, còn l ộ ạ  các kèo góc t o ra m t hai đ u h i che cho gian đ u và thân sàn. B n mái g p nhau  ọ ặ ườ ế ờ ồ ỗ ộ ế     Nhà sàn Thái là m t công trình ki n trúc mang nét đ p r t riêng c a ng ủ ả ả ng là h H ng nhà th ề ộ ố ệ ủ nguy n v ng v  cu c s ng no đ , bình an, đoàn k t c a c ng đ ng ng ườ ớ ạ hai lo i, g n v i hai nhóm t c ng ườ 'khai điêng', ng là: nhà có b n mái. Ngoài mái trên và mái d hai mái  ồ ầ đ u h i, g i là hang con mèo (hông meo) làm ch  cho h n ng i ch t bay lên tr i.

ố ố ặ ề ư ế ộ ủ ừ ộ ẹ ầ ồ ồ ờ ừ  hai đ u h i có 'khau cút' vút cao, v a mang d u  n dân t c, v a cho bi ầ ữ cho đ u hôid kh i b  t c. ụ ổ ợ ề ấ ẫ ạ ể ế ủ ộ ườ ậ ủ ằ ư ề ấ ấ ệ ở ẩ ậ ủ ườ ừ ứ ệ ộ ầ i Thái, x ng đáng là tác ph m ngh  thu t ề     Nhà sàn truy n th ng có mái nhà gi ng nh  mai con rùa ho c chi c thuy n úp. Trên mái nhà,  ấ ấ ở ủ ế ị t v  trí xã h i c a ch   ỏ ị ố nhà, đ ng th i cũng là n p gi ớ ẳ ướ ứ n th ng, phù h p v i  Nhìn trên đ i th , nhà sàn Thái có hình con rùa đ ng r t c , các chân r ự ườ ọ i h c làm nhà. S   truy n thuy t c a ng i Thái r ng rùa đã l y thân mình làm m u cho ng ơ trang trí các b  ph n c a nhà nh  mái nhà, thân nhà, c u thang, đ u mang h i th  và d u  n  ậ ả c nh quan núi r ng và trình đ  ngh  thu t c a ng dân gian.

ộ 2.3. Nhà dân t c Chàm (Chăm)

ậ ượ ậ ấ ở ở c l p trên vùng đ t có núi phía nam, sông ự ề ộ ờ ắ  phía b c, có g   ữ i Chàm d ng nhà trong m t khuôn viên hình ch ủ ố ủ ắ ậ ồ ớ ộ ơ ụ ặ ơ ế ớ ầ Theo t p quán, làng Chàm đ ườ ả ầ cao phía tây và tho i d n v  phía đông. Ng ỗ nh t, g n bó v i c ng đ ng làng. Trong m i khuôn viên c a gia đình Chàm có đ  b n ngôi nhà:  ộ   nhà t c (Thang d ), nhà c p đôi (thang m ­ dâu), nhà b p (thang gìn) và nhà kho (thang tôn). M t ố s  gia đình còn có thêm nhà ngang (thang c n) và nhà l n (thang pì ­ nài).

ố ướ ồ ề ướ ử ề ả ướ ườ ể ằ ụ ầ ắ ng nam đ  khi nhà có tang thì r ướ ể ự ụ ừ ẻ c tiên trong khuôn viên, g m ba gian  ủ   c và ph i có c a sinh nhìn v  phía tây và c a ế c đ  d ng nhà  i ch t ra b ng c a này. Th ủ  khu  đ n mút ngón tay gi a c a ông ch  ngôi nhà. G  làm nhà t c không x , các  ụ ẽ ượ ự ượ c xây d ng tr ồ ng nhà là h i phía tr ướ c xác ng ữ ủ ừ ỷ ế ằ ườ ầ ộ ử ỗ ng cho con gái đ u khi có c nh Nhà t c là ngôi nhà truy n th ng đ ự d ng g n góc đông b c, h ử ướ t  h ề là chi u dài t ệ ắ ấ c u ki n l p ghép b ng cách bu c dây r ng. Nhà t c s  đ ch ng.ồ

ỏ ơ ụ ứ ử ế ể ắ ư  góc tây b c, ki u th c theo nhà t c nh ng quy mô nh  h n, c a nhà b p nhìn ẳ ụ ể ứ ươ ỏ ư ư ấ ự phía tây khuôn viên, bé nh  nh  cái chòi nh ng sàn r t cao đ  ch a l ng th c ồ ế ở     Nhà b p  ử th ng vào c a sinh nhà t c. ự ở Nhà kho d ng  ặ và đ  dùng v t.

ế ợ ớ ướ ướ ụ ụ ư c nhà t c nh ng xoay ngang th

ự ể ứ ồ ặ ướ ớ ỉ ườ ả ớ ử ử ướ ử ạ ng c a t , nên ch  ng c ộ  m i có, có c a tr ố ề ướ ườ c th  v i nhà t c,      N u có nhà ngang thì nhà ngang d ng tr ỉ ữ ộ r ng hai gian m t chái đ  ch a đ  v t và xay thóc giã g o. Riêng nhà l n thì ch  nh ng gia đình  ớ ượ ở c nhìn v  h khá gi .  i già m i đ ủ ể Ki u dáng nhà ngang gi ng nhà c a ng ng nam, h ệ t. i Vi

ữ ườ ề ặ ố ị ừ ề ạ ỷ ỹ ư i Chàm có quy đ nh nghiêm ng t nh ng  ế ỷ ướ ể c đ nhi u th  k  tr ủ i, nh ng toà tháp Chàm t ỹ ộ ỹ ậ ậ ể     Nhìn chung, nh ng ki u nhà truy n th ng c a ng ả ơ ữ ậ đ n gi n và k  thu t còn nguyên thu . Trái l ự ở ạ ạ ượ i đ i l l trình đ  k  thu t và m  thu t cao. c xây d ng

ộ ủ ươ ự ỷ ệ ở ử ề ướ ướ ng c a s  s ng mà cúng là h ặ ng đông ­ h ườ ủ ầ ơ ả ở ữ ộ ố ng qu c  ủ ự ố ủ   ướ ng c a ắ ộ i Chàm. M i khu tháp là m t qu n th  ki n trúc, điêu kh c,   gi a, xung quanh có nhi u ki n trúc ph . ặ ằ ế ử ử ư ả ỉ ỗ     M i khu tháp Chàm là m t đài k  ni m tôn giáo ho c vua chúa anh hùng c a v ồ ượ c xây d ng trên đ i cao, m  c a v  h đ ỗ ệ ầ th n thánh theo quan ni m c a ng trong đó có m t cây tháp chính to, cao h n c  xây  ầ Các tháp xây trên m t b ng g n nh  vuông, ba phía có c a gi ể ế ụ ề , ch  phía đông có c a ra vào,

19

ạ ồ ể ậ ng tháp dày, lòng tháp r ng lên cao thu l ượ ề ầ   ng th n, ỏ ỗ ặ ế ằ ư ế ặ ạ ự ế ặ ẩ ữ ế ệ ậ ậ ờ ườ i r i bít kín. V t th  trong tháp có th  là t t ậ ệ ạ ố ươ ng ho c linga b ng đá. V t li u xây tháp là g ch, trong và ngoài đ u chín đ chân dung qu c v ặ ấ ạ ấ ẫ th m, không th y m ch k t dính nh ng k t dính r t ch t. Trang trí m t ngoài tháp là phù điêu  ạ ặ ượ ằ b ng đá, ho c đ c ch m tr c ti p trên m t g ch thành nh ng tác ph m ngh  thu t quy n rũ  ắ và đ m màu s c Chàm.

ộ 2.4. Nhà dài dân t c Ê Đê

ờ ủ ế ự ơ ở ẫ ẫ ớ ọ ợ ợ ộ ỗ ỉ ạ ầ ố ọ ư ệ ả ơ ố ệ ủ ổ ứ ớ ư ư ớ ườ ể ả ệ     C  s  d n đ n s  ra đ i c a các ngôi nhà dài là các gia đình l n m u h .     Ngôi nhà dài Ê Đê là nhà sàn, khung tre g , mái l p nh n l p tranh. B  khung nhà dài ch  có  ộ c t, d m, quá giang, xà d c, mà không có kèo. Ngôi nhà dài Ê Đê có hình d ng gi ng nhà hình  ế ế ề thuy n trên các tr ng đ ng Đông S n, khi n có nhà nghiên c u đã liên h  và đ a ra gi  thuy t  ề ố v  m i liên h  c a t i Ê Đê xa x a v i bi n, v i c  dân vùng Nam Đ o. ồ  tiên ng

ầ ầ ở c chia làm hai ph n­ ph n nhà ngoài (gah) ở ầ ượ ứ ế ạ ụ ổ ứ ầ ủ ạ ệ ữ ỗ ế ố ế ẫ ữ ươ ầ ữ ỗ ộ ữ ắ ộ ế u c n, nh ng vũ khí, nh ng x ớ ộ ng đ u thú săn đ ộ ố ượ ng và m t đ i t ộ ữ ươ ễ ế  hi n sinh. M i c t trong ngôi nhà g n v i m t ph ộ ủ ấ ẹ ộ ố ạ ể ệ ộ ộ ấ ấ ẫ ắ ầ

ắ     Không gian trong ngôi nhà dài đ  phía b c và  ễ  phía nam. Ch c năng ph n nhà ngoài: ti p khách, ti n hành các nghi l ph n nhà trong (ôk)    ộ ở ủ phong t c, t  ch c các sinh ho t công c ng c a đ i gia đình m u h , có khi còn là ch  ăn   c a  ở ư ợ ườ  nhà ngoài còn bày nh ng 'gh  khách', 'gh  tr ng' giành i đàn ông ch a v . Ngoài ra  nh ng ng   ượ   ượ ầ ố ạ c cho nh c công; chiêng, tr ng, nh ng vò r hay gia súc làm l ng. Đó  ộ là các c t: c t ch  (phía đông), c t tr ng (phía tây); trong b  vì có c t khách (c t phía đông) và  ệ ộ c t chiêng (c t phía tây). Trang trí ch m kh c ph n nhà ngoài r t đ p, th  hi n d u  n m u h   rõ nét.

ầ ợ ồ ế ặ ấ ỏ ượ ướ ử ừ ủ ủ ợ ồ ế ồ c ngăn ra thành t ng phòng nh  dành cho các c p v  ch ng. B p n u ăn  ỏ ặ c c a bu ng ng  ch  gia đình. Các c p v  ch ng ăn riêng thì có b p nh Ph n nhà trong đ ượ c làm tr chung đ ồ ướ tr c bu ng mình. Phía sau nhà dài là kho lúa.

2.5. Nhà rông Tây Nguyên

ủ ả ề ế ệ ậ ộ ị ỗ ủ ể ượ ứ ộ ể ậ ở ỉ ệ ượ ạ ỗ i ch , t o nên b  khung g , vách ván, và mái tranh nh  nhà dân. Gi a các ngôi ớ ộ ữ ứ ừ ữ ự ậ ệ  Tây Nguyên. V t li u làm nhà là v t  ư ư ươ n cao d ng đ ng nh ượ ậ ọ Nhà rông là ngôi nhà chung c a c  buôn làng, có giá tr  ngh  thu t cao v  ki n trúc, là m t  ng c a m i buôn làng Tây Nguyên. bi u t ớ ớ Quy mô nhà Rông to l n v i ki u th c đ c đáo ch  có  ộ ỗ ạ li u đ nhà đ n s  c a dân làng, nhà rông n i b t lên s ng s ng v i b  mái v ưỡ l ế c ki m t ơ ơ ủ ắ i rìu s c bén l ổ ậ ờ c ch c lên tr i. t ng

ồ ầ ở ỉ ố đ nh r t h p; hai m t tr ọ ờ ạ ố ấ ằ ặ ầ ợ ị ạ ế ắ ộ ề ả ạ ộ ộ ỗ Hai mái đ u h i hình tam giác cân nh n vút, góc  ơ ồ ạ hình thang cân; c nh bên cong lõm, b  nóc h i v ng lên  ượ ắ nhà rông đ ữ mái cài thành nh ng băng ho  ti là m t sàn g  không mái t o thành m t ti n s nh r ng, hai bên m t tr ầ ạ ố ố ầ ả ượ ậ ậ c vu t u n cong trang ầ ặ ướ ấ ẹ c và sau g n gi ng  ạ ở ữ  gi a. C nh mái ch y b n xung quanh  ượ ủ   c c t xén r t b ng, m t mái l p tranh m n, m t óng, ngà vàng, ph n trên cùng c a ướ ờ c nhà rông  t trang trí to ch c. trên b  nóc cũng có trang trí. Tr ụ ỗ ấ ặ ướ c sàn có hai tr  g  ch n  ả ộ hai bên c u thang. C u thang là c  m t đo n thân cây  ỗ ẽ g  đ o b y b c, lên t n cùng đ nhã.

ỉ ạ ộ ề ẩ ố ề ộ ế ử ế ượ ự ể ơ ể ố ừ ộ ươ ng, da thú r ng; trên phên vách gi ẹ ẩ ả

ươ ủ ấ ộ ư     Nhà rông ch  ba gian nh ng do các c t đ u l n ra giáp vách nên t o thành m t không gian thông th ng. Trong  nhà, nhi u b p l a x p thành hàng và luôn luôn đ m  khói; có các khu v c đ  chiêng, tr ng, có n i đ  treo vũ  ắ   ữ khí và nh ng b  x t ừ ạ các lo i lông chim đ p và s ng thú quý ­ s n ph m săn  ắ ủ b n c a dân làng. ư Cùng tính ch t nh  nhà rông là nhà g i c a dân t c C ơ Tu.

ả ồ     2.6. Nhà m  (m ) Tây Nguyên

20

ể ả ộ ườ ườ i Ba Na, ng i Gia Rai, và ộ ố ớ ồ ủ ệ ườ ộ ọ Làm nhà m  /m  c a m t s  dân t c Tây Nguyên, tiêu bi u là ng ng i Ê Đê là m t vi c làm l n, quan tr ng.

ồ ế ẽ ư ủ ễ ni m tin c a các dân t c r ngng òi ch t s  vĩnh vi n đi ế ố ế ư ờ ế ọ ườ ế ố ễ ờ ụ ổ ệ ế ơ ở ẫ     C  s  d n đ n vi c làm nhà m  là t ề ế ớ ủ i c a mình  v  th  gi ọ ậ ắ h  đã g n bó m t thi ươ th chăm sóc ng ề ớ ự v  v i t ộ ằ ừ ề ữ ở ấ ư ườ ố  r t xa, không còn liên qua gì đ n ng i s ng n a. Nh ng khi còn s ng,  ườ ố ồ ộ ế ớ ế ớ t v i gia đình và c ng đ ng, nên khi m i ch t, ng i s ng l u luy n và  ể ộ ả ở ọ ạ ủ  nghĩa đ a phía tây c a làng m t th i gian đ   ng ti c h , cho h  t m trú trong nhà m   ế ễ ỏ ả ể ả ườ ờ ộ ầ i ch t   'b  m ' đ  tr  ng i ch t m t l n cu i. Sau th i gian đó, đ ng bào làm l  nhiên, không còn cúng theo nghi l ị ồ  th  ph ng t tiên.

ỗ ả ỉ ể ế ả ố ướ ắ ị ng quy đ nh cho ng ng đông ­ tây ­ h ườ ẻ ộ i ta tin r ng v i nhà m  đ p và đ y đ  ti n nghi, ng ườ ả ể ệ ế ẽ ả ạ ủ ộ ở ạ ể ừ ả ẹ ườ ố i s ng. T ng th  nhà m  th  hi n tình c m nhân đ o c a c ng  ườ ộ ổ ộ     Nhà m  ch  có m t gian. M i nhà m  là m t t ng th  ki n trúc ­ điêu kh c ­ trang trí, b  trí  ế ướ ộ ặ ằ i ch t.  trên m t m t b ng r ng ch ng 50m2, theo h ầ ủ ệ ớ ằ ườ Ng i ch t s  an tâm và vui v  ra đi mà  ổ ấ ầ không tr  l i qu y r y ng ồ đ ng, gia đình giành cho ng ế i ch t.

Ữ Ị Ủ

Ế ỗ ơ ế ơ ậ ư ạ ệ ả Ố   II. NH NG GIÁ TR  C A KI N TRÚC DÂN GIAN TRUY N TH NG 1. Khai thác v t t Ề ả i ch , s  ch  đ n gi n mà hi u qu  cao t

ệ ườ ử ủ ự ề i Vi t Nam dù nhà tranh hay nhà ngói thì v t li u xây d ng đ u là v t li u  ế ậ ệ ộ ấ ọ ậ ệ ề ậ ộ ộ ề ủ ộ ơ ế ể ầ ữ ế ự ả ạ ủ ầ ậ ườ ễ ầ ắ ọ ố ị ậ ệ     Nhà c a c a ng ạ ẵ s n có trong thiên nhiên. Ki n trúc nhà linh ho t, chú tr ng nh t là b  khung nhà sau đó là mái  che, nên v t li u làm nh ng b  ph n này đ u ph i qua s  ch  đ  tăng đ  b n c a ngôi nhà. ộ Ngôi nhà không c n đ n s  tham gia c a kim lo i. Khi c n đóng đinh cho m t vài b  ph n,  ỉ i ta dùng tre già vót nh n gi ng đinh s t; khi c n tháo d  dàng và không b  han r . ng

ế ự 2. Khai thác và ch  ng  thiên nhiên

ừ ậ ệ ơ ế ệ ướ ế ự ừ c nhi u m t thi ậ ỹ  trong thiên nhiên, s  ch  theo k  thu t và kinh nghi m, đó cũng  ể ệ ở ỗ ế ự ậ   ứ  ch  ph i thích  ng v i khí h u c ch  ng  thiên nhiên. Ch  ng  thiên nhiên còn th  hi n  ệ ạ   ề ư ạ ặ ố ư i  u m t thu n l t h i i cũng nh  h n ch  đ ể ệ ở ấ ả ế ượ ẩ ướ ế ề ệ ớ ậ ợ ặ  c u trúc ngôi nhà. Tiêu chu n ngôi nhà Vi t Nam c h t th  hi n  ử ộ ữ ả ị

Khai thác v t li u làm nhà t là b ủ c a thiên nhiên ­ v a khai thác t ừ  thiên nhiên. đi u này tr t ề ặ ấ v  m t c u trúc là nhà cao, c a r ng. Ngoài ra còn ph i tuân theo nh ng quy đ nh mang tính  kiêng c .ữ

ấ ấ ữ ổ ế ữ ủ ọ ướ ữ ưỡ ư ệ ẩ ợ ề ướ ng nhà (L y v  hi n hoà /  ở ễ ứ ừ  lúc kh i công cho   th c t ề ộ ọ ỹ ng nh ng th  óc th m m  và nguy n v ng v  cu c ườ ệ ổ ư ộ ố     M t s  kiêng c  ph  bi n nh  xem tu i ch  nhà, ch n đ t và h ữ Làm nhà h ng nam)..., nh ng kiêng c  khi ch n v t li u, nh ng l ế đ n khi vào nhà, tuy mang màu s c tín ng ủ ủ ố s ng bình an, no đ  c a ng ọ ậ ệ ể t Nam trong ngôi nhà. ắ i Vi

ế ứ 3. Cách th c ki n trúc

ằ ượ ể ệ ủ ộ ổ ơ ộ c t m. Đó là m t thân tra b  đôi, dài h n chi u cao c a c t cái, ữ ướ ầ ệ ề ộ ị ướ ầ ọ ỉ ạ ượ ấ ạ ằ ậ ấ ầ ố c t m đ ướ ượ c đ ề ở ữ ượ ữ ủ ế ậ c gìn gi Đ c th  hi n b ng cây th ướ ủ trong lòng máng v ch nh ng ký hi u cho phép xác đ nh kích th c c a các b  ph n ngôi nhà.  ư ở ướ c nhà nào ch  nhà  y dùng, b i  c c u t o dùng chung cho m i nhà nh ng th Th ố ậ ủ ủ c tính b ng đ t ngón g c ngón tay út c a ch  nhà. Do đó, thuóc t m còn là v t  kích th ế ờ ủ ị  cho đ n h t đ i  xác đ nh quy n s  h u ngôi nhà c a ch  nhân. Chính vì v y, nó đ ngôi nhà.

ả ộ ổ ế ể 4. Ki n trúc là c  m t t ng th

ố ự ườ ữ t Nam có s  cân đ i gi a ki n trúc v i môi tr ướ ệ ng ph i là ''nhà trên ao d ế i'', ''nhà tr ớ ướ ườ c v ự ắ ướ ạ ạ ị ẹ ỳ ừ ộ ng xung quanh. M t  ả ố ụ n sau'', ''nhà có b i chu i  ớ c'', ''có s  g n bó nhà ngói cây mít''. Nhà có đ a tr ch ăn m ch v i  ượ   c ở ỹ , v a có giá tr  th m m . làm cho ngôi nhà tr   ể ụ ụ ậ ắ ổ ậ ủ ế ừ ấ ả ắ ậ ớ ị ẩ t c  g n bó v i nhau đ  ph c v  con ng ườ ở i ứ ủ ườ i Vi     Ngôi nhà c a ng ưở ầ ủ ế ki n trúc đ y đ , lý t ằ ặ ằ đ ng sau, r ng cau đ ng tr ổ ư ộ ế ể ộ ố ị đ a th  đ  cu c s ng yên vui. Tu  vào th  c  r ng hay h p mà thiên nhiên xung quanh nhà đ ợ ị ế ắ s p x p h p lý ''thu n m t'', v a có giá tr  kinh t ộ ộ thành m t b  ph n n i b t c a thiên nhiên, t ấ m c cao nh t.

ệ ượ ố ườ ủ ề c b  trí theo chi u ngang, xung quanh thông thoáng, ng t đ i Vi ớ ạ ả ể ế ấ ầ ỗ ườ     Ngôi nhà c a ng ờ ổ nhà luôn th y g n gũi v i ngo i c nh. Và không th  thi u trong m i gia đình là bàn th  t i trong   tiên

21

ề ấ ạ ộ ấ ấ ọ ọ v  trí trang tr ng nh t và thiêng liêng nh t, mà m i ho t đ ng đ u l y đó làm trung ượ ặ ở ị đ c đ t  tâm.

ườ ủ ệ ế ẩ ả ộ ộ ỹ i Vi t còn mang ý nghĩa xã h i, ph n ánh m t quan ni m th m m  trong n p ệ ộ ệ Ngôi nhà c a ng ố s ng nông thôn và xã h i nông nghi p.

22

BÀI 6. TÍN NG NGƯỠ

ộ ưỡ ử ị ặ ớ ị ử ấ ệ ể ng g n ch t v i l ch s  xu t hi n, hình  ầ ầ ộ đa th n sang đ c th n. Quá ng. L ch s  tín ng ưỡ ả ể ủ ắ ớ ị ộ ộ ưỡ ắ ng phát tri n t ườ ừ i t ể ừ ỷ ộ  xã h i nguyên thu  sang xã h i văn Dân t c nào cũng có tín ng ộ thành và phát tri n các dân t c. B n thân tín ng ử trình này g n v i l ch s  phát tri n c a xã h i loài ng minh.

ầ ạ ưỡ ầ ướ ề ố ng đa th n h ng ni m tin vào đ i ế ộ ớ ậ ữ     ­ Đa th n tin vào v n v t h u linh. Nhìn chung, tín ng ắ ượ ng thiên nhiên, không g n v i chính ki n xã h i. t

ộ ầ ượ ọ ớ ệ ệ ượ ạ ầ ườ ướ i b ự ộ ệ ậ ớ ng đ n nhân lo i và c nh tranh s  đ c tôn v i nhau. Đó là Ph t giáo ­ xu t hi n đ u tiên  ộ c g i là tôn giáo. Cùng v i xã  ớ ấ ử ừ Ấ ậ ộ ị ng này đ ả   c vào th i k  văn minh, nhân lo i hi n nay có ba tôn giáo l n, tranh giành  nh ầ ở ạ     n Đ , Ph t giáo ế ỷ ứ ố ớ c công nguyên. Cùng v i th i gian và l ch s , t ộ ố ướ ở ề c Đông Nam Á, trong đó có  ươ ừ ấ ệ ề t Nam; Kitô giáo ­ xu t hi n ấ ề ế ắ

ổ c châu Âu, Kitô giáo tràn sang các vùng mi n khác trên th  gi ế ỷ ứ ể ủ ệ ớ ứ ấ  Italia vào năm th  nh t công nguyên. Và t ồ ả ề i;  ở  vùng Trung Đông. Và  ồ ậ ả ế ớ Ả ậ ướ ơ ể ượ ắ ổ c lên Th  Nhĩ i  ướ ỉ ộ     ­ Đ c th n nghĩa là ch  tin vào m t th n. Hi n t ờ ỳ ộ h i loài ng ưở ạ ế h ướ Ấ ờ n Đ  vào th  k  th  VI tr ậ ả truy n sang Trung Qu c, Nh t B n, Tri u Tiên và m t s  n ệ ở  đ t Tây D ng  Vi ờ đó, tôn giáo này lan truy n lên phía B c, chi m lĩnh c  lãnh th  châu Âu. R i theo th i gian và  ế ớ ố ả b i c nh phát tri n c a các n ộ ấ Islam giáo ­ xu t hi n mu n h n so v i hai tôn giáo trên, th  k  th  VI  ừ ơ  n i này, Islam giáo phát tri n xâm nh p c  th  gi t ề ỳ K , lên vùng Trung Á và v  phía Đông Nam Á (các n R p, B c Phi r i ng c Malayxia, Inđônêxia).

ế ị ề ưỡ ưỡ ưỡ ỏ ề ưỡ ề

i. Không ch  là tâm linh, tín ng ng dân gian Vi ầ ủ ề ướ ế ố Ở ệ ng / tín ng t Nam, khi nói đ n tín ng       Vi ộ ầ ạ ộ th n, có nghĩa là ni m tin, lòng ng ng m  và các ho t đ ng bày t ườ ế ự ố ớ ỉ đ i v i các th  l c siêu nhiên ngoài con ng ộ ặ ố ấ ộ Nam còn là m t thành t  c u thành nên b  m t văn hoá Vi ự ộ ố c  kh i đoàn k t dân t c trong quá trình d ng n c và gi ế ự ể ng dân gian là nói đ n s  bi u th  ni m tin đa  ộ ng m    ni m tin, lòng ng ưỡ ệ t  ố ệ t Nam truy n th ng, góp ph n c ng  ữ ướ  n c.

ệ ƯỠ ế ướ ườ ề ấ t ph  thu c nhi u vào n c là chính, ng i Vi Ờ   Ặ NG M T TR I ồ  nông nghi p tr ng c y lúa n ưỡ ặ ờ ừ ờ ưỡ ấ th i văn hoá Đông S n. D u  n tín ng ệ ướ ệ ượ ng m t tr i và các hi n t ơ ấ ặ ờ ồ ệ ầ ọ ị ầ ố ặ ờ ượ ề ờ ọ c m i ả ả ườ ượ ư ế ọ 1. TÍN NG ề     N n kinh t ơ ở và ánh sáng, đó là c  s  hình thành tín ng ng m t tr i hình thành t Tín ng ặ ố ả c  các m t tr ng đ ng,  ệ nông nghi p th i Đông S n. V  sau này m t tr i / ông tr i v n luôn là v  th n t ng ộ ụ c  ự ng t  nhiên có liên quan.  ể ệ ấ ấ ưỡ ng th  hi n trên t t  ư ủ ư ớ ắ ở ị  v  trí trung tâm trang tr ng nh t, g n v i vi c c u m a c a c  dân  ờ ẫ ơ i cao đ ụ ng đ  ­ cai qu n c  vũ tr . i tôn x ng là Ng c Hoàng th

ụ ị ầ ờ ặ ờ ớ ư ư ể ờ cách là v  th n ánh sáng sau này có m  đi, nh ng nh ng bi u th  văn ủ ụ ụ ờ ơ ấ ậ ỏ ộ ơ ướ ầ p c u, ném gi ệ ớ ọ ế ở ờ ng đ ầ ặ ờ ượ ở ọ m i phán xét cu i cùng. V i t i dân tin vào công lý, chân lý ữ ị     T c th  m t tr i v i t ế ủ ưỡ ả ấ ng.  hoá c a t c th  này thông qua các trò ch i phong t c thì đã ph n ánh rõ d u v t c a tín ng ề ễ ộ ầ ư ở ặ ở ấ  h i c u m a   r t nhi u l Đó là các trò ch i đánh ph t, v t cù, c   ... có m t  ả ặ ờ ớ ệ ọ ườ ắ t g i m t tr i v i thái vùng trung châu B c B  và Thanh Ngh . V i tình c m gia đình, ng   i Vi ể ỗ ự ượ ộ ầ  trên cao là ch  d a tinh th n đ   đ  g n gũi tôn kính ­ Ông Tr i. Còn Ng c Hoàng th ớ ư ố ườ ng c tôn   cách này, m t tr i đ là Ông Cao Xanh.

ƯỠ

ớ ư Ờ Ẫ   NG TH  M U ệ ậ ố ấ ọ ớ nhiên   này ị ữ ầ ế ượ ư ệ ườ ề c ng i Vi ờ ụ ậ ỡ ủ ệ ẫ ậ ở t Nam, các M u đã hoá thân vào Ph t đài tr   ệ ặ ở ng T  pháp: Pháp Vân, Pháp Vũ, Pháp Lôi và Pháp Đi n. ị ứ ươ ề ẹ ẫ ậ ạ 2. TÍN NG ế ố ủ ự ỹ     V i c  dân nông nghi p, ngoài ánh k  thu t, cây gi ng và ánh sáng, các y u t  c a t ế ố khác là mây, m a, s m, ch p cũng có vai trò quan tr ng không kém. Vì th  mà các y u t ượ c th  ph ng và tôn  t xem là các v  N  th n ­ bà đ  c a ngh  nông. Các Bà đ đ ẫ  Vi vinh thành các M u. Khi Ph t giáo có m t  ứ ưỡ ị ụ ủ ệ ố thành các v  B t c a h  th ng tín ng Các v  T  Pháp, theo huy n tho i, có chung bà m  là Ph t M u Man N ng.

ứ ưỡ ủ ứ ủ ượ ể ẫ ẫ ẫ ng Tam ph , T  ph  ­ các vùng không gian mà con ng ị ằ c bi u th  b ng M u th ẫ ạ ở ượ ng Thiên, M u th ẫ ị ượ ẫ ườ i  ả ng Ngàn, M u Tho i,  ườ i c hoá thân làm M u Đ a / Thánh M u che ch  con ng ệ ố     Sau h  th ng T  Pháp là tín ng ệ ượ ệ nông nghi p quan h , đ ị ễ M u Đ a (công chúa Li u H nh đ ặ ấ trên m t đ t.).

ơ ở ưỡ ườ ệ ế ứ ạ Trên c  s  tín ng ờ ẫ ng th  M u, ng i Vi ố t đã tin và s ng theo tri t lý ''Phúc đ c t ẫ i M u''.

23

ặ ạ ộ ự ạ ổ ị ủ ệ c  ba ng t ứ ự ể ẳ tiên  ưỡ ưỡ ị ủ ứ ị ƯỠ Ổ 3. TÍN NG NG T  TIÊN   ủ ề ủ ưỡ ộ ng c a nhi u dân t c Đông Nam Á và là nét đ c thù c a khu v c văn hoá này.      Đây là tín ng ượ ổ ầ ệ ở ườ ư ộ c  t, nó g n nh  m t th  tôn giáo dân t c / Đ o T  tiên / Đ o Nhà, và đ i Vi  ng Tuy nhiên  ộ ạ ứ ề ể ố ư coi nh  truy n th ng đ o đ c dân t c. S  bi u hi n / bi u th  c a tín ng ộ ấ ồ ấ ộ c p c ng đ ng trong c u trúc xã h i, đã kh ng đ nh ch c năng và giá tr  c a tín ng ở ả ng này.

ấ ộ ố 3.1. C p đ  qu c gia

ổ ườ ữ ử : T n Viên, Thánh Gióng, Ch ử ự ế ả ố ễ ạ ạ ậ ố ượ ạ ờ ậ ấ ướ c: Vua Hùng. i sáng l p ra đ t n ề ớ ướ c dù huy n tho i hay th c t ư ư ử ồ ạ ề ứ ấ ử ặ ầ ử ễ ế ủ ộ ể ượ ứ ể ồ ả ữ ư ộ ố ự ạ ộ ồ ­ T  tiên là ng ạ ị     ­ Là nh ng v  có công v i n ạ   Đ ng T , Li u H nh, Hai Bà Tr ng, Tr n H ng Đ o... Trong s  này, b n nhân v t huy n tho i ­ T n Viên, Thánh Gióng, Ch  Đ ng T , Li u H nh đ c dân gian tôn th  là T  B t T . Đó là  ộ ồ ng cho s c m nh liên k t c a c ng đ ng trong làm ru ng và đánh gi c, bi u  nh ng bi u t ị ọ tr ng cho khát v ng xây d ng m t cu c s ng ph n th nh và h nh phúc.

ấ ộ 3.2. C p đ  làng xã

ộ ồ ệ ả ộ ộ ổ ị ầ ạ ả ị ượ ừ ố ưở ớ ạ ng v i tình c m thiêng liêng kính c n. Thành hoàng đ ớ ự ả ờ ụ c th  ph ng t ộ ứ ủ ượ ả c c  làng  ế ỷ  cu i th  k  XV,  ế ừ ờ  th i  ng / hình thái ý th c c a xã h i phong ki n t ữ ệ ớ ầ     C  c ng đ ng làng cùng c ng m nh v i nhau vì có chung m t ông T  làng ­ Th n Thành  ở ị hoàng. Đó là v  th n cai qu n, che ch , đ nh đo t phúc ho , th nh suy cho c  làng, đ ẩ ả tin t ắ ệ ư ưở ủ g n v i s  lên ngôi c a Nho giáo ­ h  t  t ượ ố ượ ậ H u Lê. Nh ng đ i t t Nam tôn làm Thành Hoàng: c các làng quê Vi ng sau đây đ

ạ ị ầ ướ ề ậ ấ ữ ị

ữ ệ ế ấ ắ ỳ ử ố ượ ỡ ệ ườ ườ ữ i ăn tr m. Vi c suy tôn nh ng đ i t ng ậ i hành kh t, ng ố ượ ố i ch t b t đ c k  t ệ ộ ộ ề ổ ử ữ     ­ Nh ng v  th n trong huy n tho i và c  s . ạ ố ớ ữ ng có công đ i v i các tri u đ i.     ­ Nh ng anh hùng võ t ở ữ ả ữ     ­ Nh ng nhà khoa b ng, nh ng ông quan thanh liêm, nh ng v  có công khai hoang l p  p, m   ơ mang c  nghi p, nh ng công chúa, hoàng h u đã có công lao giúp đ  dân làng. ườ     ­ Ng ộ này là m t cáh b c l , ng ọ  nguy n v ng mu n đ ấ ộ c s ng yên lành.

ế đình làng ­ m t công trình ki n trúc th ượ ế ấ ẹ ướ ự ở ầ ở ướ c xây d ng  t chú ý, b i h đ u  ng ộ ệ ự ủ ng đình đ ượ ả ờ ở     Thành hoàng đ c th   ấ làng, trên th  đ t đ p nh t; trong vi c d ng đình, h ề ế ự ị đình cũng liên quan đ n s  th nh suy c a làng. Đi u này đ ượ ườ ng đ ệ ượ ặ c đ c bi c ca dao ph n ánh:

ắ ng đình ứ ả ạ ướ i h         Toét m t là t ắ         C  làng toét m t ch  mình em đâu.

ơ ở ủ ầ ầ ổ ả ứ ữ ễ ị ầ ứ     Đình làng là n i trú s  c a Thành hoàng ­ v  th n đ ng đ u làng, là T  làng, nên các th n khác   ễ ộ  h i. ph i đ ng sau Thành hoàng trong nh ng ngày l     Các ngày l Thành hoàng hàng năm là:

ễ ỳ ầ ườ ổ ứ ể ầ ng t ch c vào tháng Giêng, tháng 7 đ  c u mong cho làng đ ượ   c ổ + L  k  yên (c u an): th ố s ng thanh bình, yên  n.

ễ ạ ạ ả ờ ễ ớ  này m i khai ớ ượ ắ ầ ầ ộ ố ắ ầ         + L  Khai h : khai h  nghĩa là b t đ u ngày vui đ u năm, ph i ch  ngày l tr ng, khai mõ, đánh chiêng, làng m i đ ổ c b t đ u đ ng th .

ạ ề ễ ạ ề ấ ồ ố ườ ứ ở ử ẽ ự ộ ỉ ủ ỉ ướ ạ ộ ườ ư ng cày mang ý nghĩa t c đình làng. Ch  vài đ + L  h  đi n: h  đi n có nghĩa là xu ng đ ng. Ngày  y cúng Thành hoàng xong thì ông  ầ ộ ọ  th a ru ng  Th  ch  (hay còn g i là ông Tiên ch ) ­ ng i đ ng đ u làng s  t  thân cày ru ng  ệ ủ ượ ỉ tr ng tr ng cho ho t đ ng nông nghi p c a  dân chúng trong làng.

ễ ắ ấ ổ ứ ố ớ ị ầ ị ể         + L  s p  n: T  ch c vào d p cu i năm đ  thay mũ áo m i cho Thành hoàng và cho các v   th n khác trong làng.

ể ệ ỏ đình, th  hi n nghiêm trang và quy mô. Vi c l ầ ể ả ế ượ ổ ứ ở c t  đ ủ ễ ế  ti ả ụ ộ . Có phân công ti n t u (dâng r ứ ầ ọ ễ ấ ụ ụ ng bát âm ph c v  theo nghi l ổ ứ ệ ặ ộ bái mô ph ng   ch c  ị ươ t cung đình, đúng theo tinh th n 'H ng đ ng ti u tri u đình'. Các v   ượ   ễ ặ u), ờ ở  bài b n. Tr ng đánh, c  m ,  ữ  ho c ngay sau ơ  ch c vui ch i gi a cu c t t. Có làng t ệ ễ ề ế ử ố ả ộ ế ễ  l ậ ữ ử ơ ộ ễ      L  cúng t theo quy cách c a l ấ ươ h ng ch c đ u ph i m c áo g m th ng, đ i mão ra làm l ườ ộ đ c chúc (đ c văn kh n). Các ph ả ạ t o m t quang c nh vô cùng náo nhi ơ đó. Vui ch i gi a cu c có hát c a đình, vui ch i sau đó là các trò đu, trò v t và các tích chèo.

24

ề ễ ụ ữ ễ ở ộ ế ị ạ ộ ề ộ ễ ộ ề ạ ữ ậ i m t s  t c l g i là hèm. Sau ữ ệ ướ ễ ệ ổ ư ậ ờ ọ ờ ố ư ậ ủ ầ ể ệ ề ắ ạ

ị ổ ớ      Nhi u làng m  h i vào d p này v i nh ng trò di n mà m c đích / ý nghĩa là di n cho v  T   ộ ủ ữ ả làng xem nh ng k t qu  ho t đ ng c a dân làng trong năm. Nh ng làng mà Thành hoàng là m t  ậ ệ ở ườ ậ ỏ  h i, dân chúng  nhân v t gi ng v  m t môn ngh  thu t thì trong ngày l i võ thu t hay có s  tr ả ữ ạ ộ ố ụ ễ ọ ầ ễ ạ ự cũng ph i di n l  l i còn gi i s  tích cho th n xem. Nhi u l ở ứ ệ ượ ướ nh ng nghi th c cúng bái  c r c ki u đi quanh làng. Ki u Thành hoàng   đình, Thành hoàng đ ệ ừ ướ ị ầ bao gi o cũng đi tr c ki u các v  th n khác. Đám r c có khi di n ra trên quy mô t ng, huy n. ữ ị  v  trí quan tr ng trong đ i s ng tâm linh c a làng nh  v y, nên vào đ i vua Lê  Thành hoàng gi Anh Tông (1572), tri u đình đã ra l nh s u t p và so n ra th n tích Thành hoàng đ  vua ban s c  phong th n.ầ

ấ ộ 3.3. C p đ  gia đình (gia t c)ộ

ọ ườ ưỡ ấ ể ể ọ ng và khai sáng ra dòng h . ờ ọ ờ ờ ớ ệ ng) v i cu n t c ph  (dòng h ). ổ ủ ơ ở ậ ổ ừ ườ ứ ổ ỗ ờ ờ ổ ọ  ngày gi ượ ễ c l bái trong ự ệ ừ ữ . Ngoài ngày này, T  tiên còn đ ư t, sóc v ng, trong nh ng s  ki n vui m ng cũng nh T  tiên c a gia đình, dòng h  là ng i có công sinh d ệ     C  s  v t ch t đ  bi u hi n ý ni m th  T  Nhà là Bàn th  (gia đình) và Nhà th  H  / Nhà t ả T  (T  đ ể ệ ở     Nghi th c th  cúng T  tiên th  hi n  ễ ế  t ế ố ọ ồ ủ ữ ố ộ ổ các ngày l nh ng bi n c  bu n c a gia đình.

ủ ệ ả i Vi ưỡ t là ý nghĩa giáo  ự ế ơ t  n, th c ng lòng bi ờ ổ ế ồ ạ ớ ố ơ ả ủ ạ ườ     Ý nghĩa c  b n c a đ o th  T  tiên c a ng ấ ụ ờ ổ d c. Th  T  tiên d y lên lòng hi u th o, nuôi d ướ ệ hi n đ o lý 'u ng n c nh  ngu n'.

ƯỠ

Ự   Ồ NG PH N TH C ế ự ưỡ ự ố 4. TÍN NG ẫ     Ý th c v  nòi gi ng đã d n đ n s  hình thành tín ng ồ ng ph n th c. ộ ng ph  bi n ưỡ ể ệ ở ữ ự khu v c Đông Nam Á ­ vùng văn hoá, văn minh lúa  ể ự ị Đây cũng là m t tín ng ướ n c. S  khác nhau th  hi n ở ỗ ướ  m i n c. ứ ề ổ ế ở  nh ng bi u th  văn hoá

ị ố ồ ạ ể ề ự ừ ử ớ Ở ệ  Vi t Nam, tín ng ờ ơ ủ ệ ph ứ ỹ ủ ụ ư ờ ắ ự ợ ố ắ ệ ố ộ ủ ậ ạ ụ ể ị ậ ề i Vi ng th c sinh t n và đi u ki n s ng c a ng ườ ầ ọ ọ i hi m c a m n. Đ  nuôi  ấ ườ ư ệ i x a, b ng kinh nghi m tr c quan đã nh n th y / cho r ng: s  đ m hoa  ủ ủ ả ự ậ ơ ở ườ ủ ưỡ ệ ế ạ ố ự ố ượ ng đ ứ ề ậ ấ ấ ậ ữ ồ ở ở ổ ộ ưỡ ồ ạ i su t chi u dài l ch s , v i hai d ng bi u  ng ph n th c t ng t n t      ờ ố ụ hi n:ệ  th  c  quan sinh d c và th  hành vi giao ph i / thiêng liêng hoá hành vi tính giao. Nguyên  ủ ư ườ ồ ồ ừ ươ t th a x a.  do c a t c th  b t ngu n t ằ ứ ủ i lao đ ng và s ng thu n b ng tri th c  Khi ch a có s  tr  giúp c a khoa h c, k  thu t, con ng ướ ọ ế ườ ể ệ kinh nghi m, nên khó có th  kh c ph c tình tr ng ng c v ng dân  ằ ậ ự ơ ằ đông, v t th nh, ng ạ ộ ủ ế ẻ i ph i qua ho t đ ng tính giao c a  k t trái c a cây c i, s  sinh con đ  cái c a con v t, con ng ự ồ ự ớ ố ng ph n th c Vi t Nam,  gi ng đ c v i gi ng cái. Đây cũng chính là c  s  tâm linh c a tín ng ể ấ ấ ủ ưỡ ộ c duy trì cho mãi đ n giáp Cách m ng Tháng tám 1945. D u  n c a nó th   m t tín ng ể ượ ạ ể ệ ng v t th , hàm ch a chi u sâu văn hoá làng và t o cho văn hoá dân  hi n đ m trên các bi u t ưỡ ạ ặ ắ ể ự ố   ộ ng ph n th c đ i t c nh ng nét đ c s c đ  góp cho kho tàng văn hoá nhân lo i. D u  n tín ng ọ ấ ớ v i chúng ta ngày nay đã tr  thành d u son đáng trân tr ng, b i đó là văn  ề ủ hoá c  truy n c a dân t c.

25

Ễ Ộ Bài 7. L  H I

ưỡ ứ ạ ễ ộ ề ầ ủ ộ ộ ồ ự ả ứ ậ ố ạ ộ ễ ộ ủ ậ ế ậ ồ ng  ả ộ ớ ề ộ ể ị ể ủ ộ ậ ạ ộ ồ ễ ộ ộ 1. KHÁI NI MỆ       L  h i là ho t đ ng tinh th n c a c ng đ ng, là hình th c sinh ho t văn hoá tín ng ấ   truy n th ng. L  h i c a các dân t c là s  ph n ánh nh n th c liên quan đ n t p quán s n xu t, ế ễ ộ đ n các ho t đ ng t p th  c a c ng đ ng. L  h i còn là d p đ  nh  v  c i ngu n dân t c. ễ ộ L  h i bao g m hai b  ph n: l ồ  và h i.

ễ ế ế , l ệ ọ c bi u th  qua vi c đ c các bài văn t ờ ễ ậ ờ ớ ễ ng th  / v t th , l , hành vi cúng t , các   v t dâng cúng và các nghi  ị ờ ố ị ể ố ượ  có đ i t ứ ở ả ậ ộ  là m t h  th ng nghi th c, hành vi, đ ng tác theo các quy đ nh ch t ch ,  n   nghi, đã tr  thành di s n trong đ i s ng sinh ho t l ẽ ổ ặ ạ ễ ộ ủ  h i c a ễ ễ ứ ượ  th c đ     ­ L  là các nghi l ộ ạ ắ ọ ụ đ ng tác l y, đ c t ng... G n v i l ộ ệ ố ạ ễ ứ ễ i, l . Tóm l th c l ễ ố ề ủ ị đ nh c a truy n th ng văn hoá l nhân dân.

ể ệ ủ ự ồ ượ ố ượ ưỡ ễ ng đ ườ ố ớ ố i đ i v i đ i  ủ ọ ễ ữ ớ ủ ầ ậ ị ễ ấ ộ ờ ố ng có tác đ ng sâu s c trong đ i s ng tâm linh c a h . L  còn  ườ ố ớ i đ i v i th n linh. V i nh ng  , s  chiêm t ể  còn mang tính ch t th ng là nh ng nhân v t l ch s , văn hoá thì hành vi l ng tín ng ộ ậ ộ ắ ưở ng c a con ng ử ố ớ ế ơ ướ ườ ­ L  là hành vi th  hi n lòng tin, s  tôn kính c a m t t p thê c ng đ ng ng ượ t ng ­ đ i t c tín ng ể ệ ự ậ ự ự mang ý nghĩa th  hi n s  tr t t ưỡ ố ượ đ i t ệ hi n lòng tôn kính, bi i đã có công đ i v i đát n ữ t  n ng c.

ươ ườ ớ m i đ a ph Ở ỗ ị ỡ ng có nh ng l ụ ữ ữ ủ ư ắ ễ ộ  h i khác nhau, g n v i nhân v t tín  ườ ậ ấ ệ ố t: 'Tr ng làng nào làng  y đánh / i Vi ấ ­  ng khác nhau th ngu ng cũng khác nhau, đúng nh  câu t c ng  c a ng ờ Thánh làng nào làng  y th '.

ủ ễ ứ ụ ộ ạ ễ ộ ấ , th y có ác lo i l h i sau: ­ Căn c  vào m c đích và n i dung c a l

ề ệ ự ướ c và gi ữ ướ  n c. ễ ộ         + L  h i ngh  nghi p. ễ ộ ỷ ệ         + L  h i k  ni m các anh hùng d ng n ễ ộ         + L  h i tôn giáo và văn hoá.

ư ọ ế ứ ứ ồ ộ ượ ạ ả ặ ơ ả ễ c sinh ra t ừ ễ  l ả ế ­ H i:ộ  Bao g m các trò di n, trò ch i dân gian h t s c phong phú, x a g i là 'bách hí', t c  nhi u trò vui. H i đ ộ ơ t ả ễ ộ ễ h i, ph n l n b t ngu n t nh ng ủ ư ơ ề ể , có đ c đi m căn b n là vui: 'Vui xem hát, nh t xem b i, t ấ ủ ộ ấ ủ ễ  là thiêng thì b n ch t c a h i là vui. Các trò  i xem h i'. Nói cách khác, n u b n ch t c a l ồ ừ ữ ơ ắ ầ ớ ch i, trò di n trong l ệ ướ ọ c v ng thiêng liêng c a c  dân nông nghi p. Đó là:

ấ ầ ổ ộ ế ố ư ắ ơ ơ ư ừ ướ ọ c v ng c u  ế ấ ố ề

ể ệ ư ưở ướ ầ ự ồ ng ph n th c: c p c u t ả ỗ , đánh đáo, ném còn, nhún đu. ệ ấ ơ ộ c v ng luy n rèn s  khéo léo:  ả ề ứ ệ ả ệ ẻ ấ ằ + Các trò ch i, cu c thi xu t phát t ỏ m a: Các trò ch i thi ti ng n , mô ph ng ti ng s m  ờ nh c tr i làm m a (thi đ t pháo, đi thuy n đ t pháo,  đánh pháo đ t).ấ         + Các trò th  hi n t th  l ự ể ệ ướ ọ         + Các trò th  hi n  thi n u c m, thi lu c gà, thi d t v i, th  di u. ụ         + Các trò nh m m c đích luy n rèn s c kho : đ u ậ v t, kéo co.

ở ễ ộ ờ ậ ­ Th i gian m  l h i: T p trung vào hai mùa trong năm: mùa xuân và mùa thu.

Ố Ệ Ề

Ộ Ố Ễ Ộ 2. M T S  L  H I TRUY N TH NG VI T NAM ễ ộ 2.1. L  h i chùa

ạ ễ ộ ậ ạ ầ ắ ớ h i chùa g n v i sinh ho t thu n tuý Ph t giáo ở  Vi ắ L  h i chùa  và l ễ ộ ệ t Nam có hai d ng. Đó là l ộ ớ ộ ễ ộ  h i chùa g n v i h i xuân dân t c

ễ ộ ớ ậ ầ ạ 2.1.1. L  h i chùa v i sinh ho t thu n tuý Ph t giáo

ễ ộ ễ ậ ễ h i chùa này có: l ậ ả  Ph t đ n, l Vu Lan. Ngoài ra, trong chùa d ng l ễ ễ Ở ạ      còn có l ễ  'Tam nguyên'. L  Tam nguyên bao g m ba l ạ  Ph t thành đ o và l ễ ộ ồ  h i riêng:

26

ễ ầ ờ ụ ổ ứ  ch c vào r m tháng Giêng, m c đích là c u tr i ban phúc lành,  ườ ằ ậ ễ ằ ằ ­ L  Thiên quan tích phúc t ộ ố chăm lo cu c s ng cho con ng i: 'L  Ph t quanh năm không b ng r m tháng Giêng'.

ộ ổ ứ ụ ẩ ướ i t ng chúng sinh hành l ễ ể ả    đ  x  ác ễ ị ệ ễ ậ ằ     ­ L  Đ a quan xá t ớ ễ tòng thi n. L  trùng và hoà nh p v i l ch c vào r m tháng b y, m c đích h  Vu Lan

ả ổ ứ ấ ướ ể ử ườ ằ ắ ớ ọ i ách t ch c vào r m tháng m i, g n v i hy v ng là l y n c đ  r a ươ ễ     ­ L  Thu  quan gi ế h t tai ỷ ng.

ậ ạ ầ ỷ ệ h i thu n tuý là sinh ho t Ph t giáo, g m: l ư ồ ớ ứ ắ ị ơ ườ ể ấ ọ ậ   ậ ả ễ  Ph t đ n ­ k  ni m ngày sinh c a Ph t, ọ ắ ộ  âm l ch hàng năm, g n v i m t nghi th c quan tr ng là t m Ph t b ng  ễ  Ph t thành đ o t i đ  l y kh ậ ướ c; l ộ ụ ễ ậ ớ ủ ậ ằ ạ ổ   ạ i, hai l ọ ằ ể ỷ ệ ữ ậ ậ  Thích Ca Mâu Ni. Qua đó m i ễ ộ     ­ Các l ằ ổ ứ  ch c vào r m tháng t t ỏ ướ n c th m, khăn lau đ , sau đó xé ra chia cho m i ng ể ạ ứ ch c vào r m tháng ch p đ  ghi nh  ngày Ph t thành B c Giác ng  (B t, Ph t). Tóm l ậ ổ ố ớ này là đ  k  ni m nh ng m c l n trong cu c đ i đ c Ph t t ấ ộ ờ ứ ườ ư ậ ậ

ỗ ể ậ ằ ề ậ ế ậ i Đ c Ph t r ng: 'Ta là Ph t đã thành, chúng ng i nh  nh n th y m i chúng sinh đ u có Ph t tính  trong mình, ai cũng có th  thành Ph t n u tu hành tinh  ư ờ ứ ấ t n, nh  l ậ sinh là Ph t đã thành'.

ễ ễ ổ ộ cúng cô h n và ph  đ  qu n sinh, ế ồ ượ ế ợ ẩ ộ

i, nh m nêu cao t m g ộ ỗ i l ấ i và di ươ t tr  t ệ ừ ộ ỗ ả Vu Lan là l     Còn l ằ ti n hành vào r m tháng b y, đ ằ quan xá t ườ ạ v ch ra con đ ấ ề đ u xu t phát t ầ ớ ễ ị c k t h p v i l  Đ a  ề ạ ế ng v  đ o hi u, và  ấ ả t c   i, mà t i l ng t ừ ữ  ch  Tâm, nhân duyên qu  báo.

ứ ậ tr ng Ph t giáo. V  hình th c ễ ậ ề  lòng thành kính. L  v t dâng ứ ớ ỉ ị ễ ậ ng hoa v i nghi th c 'L c cúng' đ c th  hi n theo quy đ nh nghi l nhà Ph t. ươ ứ ễ ọ ề ễ  trên đ u là l ị ố ở ả  ch c gi n d , c t  ể ệ ệ ụ ậ c nâng thành ngh  thu t múa, đó là múa hoa đăng, hay ọ Các l ượ ổ ứ c t đ ụ ượ cúng ch  có h ượ Chính nghi th c dâng 'l c cúng' này đã đ ụ còn g i là múa 'L c cúng hoa đăng'.

ể ả ự ắ ậ ố ề ở ữ h i nêu trên là s  chuy n t ệ ể i Ph t Pháp, th p sáng đu c tu  đ ự ọ     Đi u quan tr ng   nh ng l xua đi s  u minh trong con ng ễ ộ ườ   i.

ớ ộ ễ ộ ộ        2.1.2. L  h i chùa v i h i xuân dân t c

ễ ộ ượ ẫ ượ ổ ứ ạ ả ủ ớ ữ ớ ộ ổ ơ ắ ủ c v n đ ồ ộ ố ư ộ ớ ủ ổ ẻ ộ ắ ộ ắ ễ ầ ữ ủ ắ  ch c t i chùa, nh ng còn g n v i h i vui c a làng, c a   h i ph n ánh m t l p văn hoá c  s  g n v i nh ng tín  ễ ữ ộ ơ ộ ng dân gian, và m t s  khác là h i ch i, h i xuân c a dân t c, c a tu i tr . Đó là nh ng l ớ ộ ư ở ữ  nh ng ngôi chùa th  T  Pháp vùng B c b , g n v i h i c u m a ờ ứ ư ư ầ ầ ầ c t  h i đ     Đó là các l ộ ố ễ ộ ạ ễ ộ vùng. L  h i lo i này g m m t s  l ưỡ ng ớ ộ ắ h i g n v i nh ng nghi l ề ở đua thuy n chùa Keo Thái Bình, cũng là c u m a. C u m a cũng là c u mùa.

ớ ắ ữ ễ ộ ư ộ ọ ắ Ở ạ ọ ế ả ữ ệ ể ễ ồ ư ạ ộ ạ ớ ụ ằ ụ ơ ơ ộ ơ ữ ư ủ ậ ổ ế ộ ườ ế ầ ộ ắ ư ộ ộ ớ ộ ệ ị ả ớ ể ả ả ố ắ ượ đây     L  h i chùa còn g n v i nh ng sinh ho t văn ngh , nh  h i làng quan h  B c Ninh.  ộ ộ h i làng cũng là h i chùa. H i hát quan h  có th  di n ra trênsân đình, b n bãi, và c  trên sân  ộ ở ữ i có nh ng núi đá thì h i  chùa n a. Sinh ho t văn hoá   nh ng chùa vùng đ ng b ng nh ng l ẳ chùa còn g n v i t c ch i hang, ch i núi ­ m t phong t c ch i xuân xa x a c a dân t c. Ch ng  ạ i đi chùa  h n nh  h i chùa Th y (Hà Tây), m t công trình ki n trúc ngh  thu t n i ti ng, ng ầ cũng là đi h i vãn c nh, thăm hang, thăm núi. Và trai thanh, gái l ch cũng nh  h i chùa Th y vì  ổ ẻ ơ n i đây có hang C c C , đ  trai gái t ng nhóm lên núi, xu ng hang tho  mãn tình c m tu i tr ,  ư đúng nh  câu ca đ ề ụ c truy n t ng t ừ ừ  lâu:

ư ắ ồ ư ợ ớ ớ ộ ớ     Gái ch a ch ng nh  hang C c C ầ     Trai ch a v  nh  h i chùa Th y

ờ ộ ấ ộ ộ ộ ừ ữ ươ ố ớ ị ộ gi a tháng giêng đ n cu i tháng hai. Tr y h i ấ ấ ề ầ ự ầ ộ  M u, đ  c u t ế ể t nhiên đ  chiêm ng ầ , c u l c, c u tài, và t ẩ ưỡ ng Ph t, l ươ ủ ỳ ấ     H i chùa có th i gian dài nh t, v i không gian r ng nh t là h i chùa H ng (Hà Tây). H i kéo ộ dài ba tháng mùa xuân, song nh n nh p nh t là t ậ ễ ẫ ể ễ ươ chùa H ng đ  l ơ ẹ ả c nh đ p k  thú c a H ng S n

27

ộ c bao la M t vùng non n ằ ướ ố ạ ơ R ng đây l c qu c hay là Đào Nguyên     H ng S n là ch n non tiên ố ở ữ ươ ồ            B ng Lai mà ề  gi a mi n non tiên

ễ ộ ề 2.2. L  h i đ n

ề ậ ị ạ ượ c tôn vinh là anh ờ ầ ầ ữ ữ ơ ộ ị ầ ưỡ Đ n là n i th  th n. Đó là nh ng nhân v t l ch s  ho c huy n tho i đ ể hùng dân t c; th n có th  là nh ng v  th n tín ng ử ặ ề ng dân gian.

ễ ộ ề ớ ệ ờ ộ     2.2.1. L  h i đ n v i vi c th  các anh hùng dân t c

ễ ộ ề ưỡ ộ ề ườ ẩ ộ ổ ng T  tiên dân t c. Tr y h i đ n Hùng (ngày m i ị ủ ồ ể     ­ L  h i đ n Hùng, bi u th  c a tín ng ộ ở ề ớ ộ tháng ba) là tr  v  v i c i ngu n dân t c..

ễ ộ ề ộ ể ỷ i xã Phù Đ ng (Hà N i), đ  k ế ượ ổ ể ừ c, đ  nh  v  hào khí c a dân t c, đ  t ộ ố ộ ệ ố ầ ư ươ ư ệ ị ư ạ , t ủ ề   ự  đây xây d ng truy n ư i truyên th ng xa x a, h i Gióng góp  ướ ng  t nh  câu ca dao đ a ph c Vi ổ ứ t gi c Ân xâm l ủ  cách văn hoá cho m i ng ụ ượ ớ ­ L  h i đ n Gióng t ặ ỳ ni m k  công gi ậ ườ ấ ấ th ng b t khu t, qu t c ự ph n xây d ng t ề còn truy n v i tính giáo d c đ ch c vào ngày mùng chín tháng t ớ ề ể ừ ệ ợ ạ ộ ng c a dân t c. T  vi c g i l ườ ỗ i con dân n ị ẳ c kh ng đ nh:

ơ ư Ai i mùng chín tháng t ộ ư ấ ờ     Không đi h i Gióng cũng h  m t đ i

ộ ạ ử ề ạ ị ệ ộ ạ ữ ơ ạ ắ ư ề ở ưở ử ớ ổ ế ế i là các anh      ­ N u Thánh Gióng là anh hùng huy n tho i, thì ph  bi n trong l ch s  dân t c l ự ị  ờ ề ữ ướ ủ ử ị c c a dân t c. Các ngôi đ n th  các v hùng l ch s  đã t o nh ng k  tích trong s  nghi p gi  n ỷ ễ ộ ớ ầ ư ờ  kh p n i, nh  các đ n th  Hai Bà Tr ng, Tr n H ng Đ o. L  h i v i ý nghĩa k   anh hùng có  ệ ni m, t ỳ ư ậ ị ng nh  hai nhân v t l ch s  này là:

ượ ổ ứ ạ ươ ề c t ch c vào ngày 6 tháng giêng, t ng truy n là ề ỷ ệ ế ạ ằ + Đ n H  Lôi (Mê Linh, Vĩnh Phú), đ ủ nh m k  ni m ngày y n h  khao quân c a Hai Bà.

ề ế ễ ấ ắ ơ ớ ở ấ ử ơ ầ ơ ở ộ         + Đ n Hát Môn (Hà Tây), n i xu t phát cu c kh i nghĩa và là n i di n ra chi n th ng l n  ủ c a Hai Bà, cũng là n i Hai Bà tr m mình tr  thành b t t .

ế ị ỗ ầ ạ ư  Tr n H ng Đ o, ngày 15 đ n 20 tháng Tám vào d p gi ư ế ộ ờ ch c l ự ủ ằ ầ ạ ề         + Đ n Ki p B c t ạ nh m ôn l ạ ổ ứ ễ ộ ừ  h i t ể ệ i cu c đ i và s  nghi p hi n hách c a Tr n H ng Đ o.

ễ ộ ế ờ ề ị ở ả ổ ứ Đình B ng, t ch c vào ngày 15 ề ể ỷ ệ ổ ­ L  h i Đ n Đô ­ Đ n Lý Bát Đ  th  tám v  vua nhà Lý  tháng Ba đ  k  ni m ngày vua Lý Thái T  đăng quang.

ễ ộ ề ớ ệ ờ ầ ưỡ 2.2.2. L  h i đ n v i vi c th  th n theo tín ng ng dân gian

ờ ầ ễ ộ ề ầ ­ L  h i các đ n th  th n sông, th n núi

ả ờ ứ ấ ờ ụ ở ề ơ ị ầ ậ ộ ơ ộ ệ ễ ộ ề ừ ờ     ­ L  h i đ n th  T  Tr n (4 phía b o v  kinh thành Thăng Long t  th i nhà Lý, trong đó có  ở ề ầ ờ đ n Voi Ph c   phía tây th  Linh Lang ­ th n sông, và đ n Kim Liên   phía Nam th  Cao S n ­  ấ ướ   ụ ầ th n núi. Đó là hai v  th n dân t c ph  trách hai b  ph n S n Hà / Đ t N c.

ễ ộ ề ố ồ ổ ứ ờ ầ     ­ L  h i đ n th  th n Tr ng đ ng, t ch c vào ngày 25 tháng 3.

ủ ờ ẫ ễ ộ ư ễ ộ ủ ầ ề ễ ạ ­ L  h i các đ n, ph  th  M u Li u H nh, nh  l h i Ph  Gi y.

ễ ộ 2.3. L  h i đình

ơ ạ ị ị ầ ạ ả ủ ả ế ướ ể ng m t văn hoá c a c  làng ­ mái đình, b n n ệ ươ ả ợ ị ờ     Đình là n i th  Thành hoàng, v  th n b o tr , đ nh đo t phúc ho  th nh suy cho c  làng. Đình  ở ở làng đã tr  thành g c, cây đa đã tr  thành bi u  ủ ượ t ươ ng c a làng quê Vi ặ t / quê h ng.

ễ ộ ợ ị ễ i an v t th nh. L ự ả ị ế ể ầ ễ ế  Thành hoàng làng đ  c u xin s  b o tr  cho ng  t ượ ọ  di n ra uy nghi, sang tr ng v i nghi th c đã đ ữ c quy đ nh chung cho t ộ ườ ậ ấ ả t c  các làng. n u  ệ ễ ạ ệ ặ ậ L  h i đình làng là l ế ễ t làng nào có hèm đ c bi ứ ộ ộ ễ  có nh ng đ ng tác di n l ớ ữ t thì gi a cu c l i m t cách ngh  thu t các

28

ư ạ ộ ẳ ườ ụ ợ ạ t c a Thành hoàng, ch ng h n nh  ho t đ ng múa nõ n ng, t c chém l n, ho t đ ng đ c bi ắ t ặ ạ ộ ệ ủ ộ t đèn, ôm c t đình...

ộ ộ ở ễ ơ t c  các trò ch i vui k  c  các trò ạ ộ ể ả  đình t o cho không khí h i náo nhi ở ộ ẳ ằ ườ ượ ở ộ ề  h i đ n và  ắ ệ t, th t  ị ố   c cân b ng nh p s ng i dân đ ở ộ ầ ộ ọ ớ ặ ộ ơ ầ     Ph n h i  ộ h i chùa cũng có  ặ ch t thêm tinh th n c ng đ ng, s  bình đ ng. Qua h i đình, ng lao đ ng n ng nh c v i gi ấ ả ơ  đình là h i xuân, là n i di n ra t ấ ả ơ  h i đình. T t c  các trò ch i vui  ồ ự ả i trí, vui ch i.

ễ ộ ứ ỳ ườ ư ệ ạ ứ ồ ờ ớ ọ ườ ng k , trong tr ng mà náo n c, có ý  ườ ắ i, đ ng th i  i hi n t i x a và g n bó v i ng ụ ự ả ọ ể ệ ẳ ả ộ ạ     L  h i đình làng là m t hình th c sinh ho t văn hoá th ế ệ nghĩa giáo d c các th  h  dân làng noi theo ng ừ v a là s  gi i to  căng th ng, m t nh c đ  thăng hoa văn hoá.

ễ ộ 2.4. L  h i thiên chúa giáo

ễ ứ ễ ườ ễ ầ ượ  ch u l ị ự ồ ng g m có l ủ ể ự ủ ậ ễ ọ  tr ng. L  th ờ ứ ạ ờ ụ ư ề ứ ứ ể ụ ầ ễ ễ ọ ườ ớ ỉ

ễ ườ ạ  th ng và l t      L  th c Thiên chúa giáo có hai d ng:  l ạ ễ ễ i nhà th  x  đ o vào ngày c a Chúa / ngày chúa  bi u th  s  tôn kính mình Thánh và l  di n ra t ả ề ộ ố ủ  ế nh t (ch  nh t). Vào ngày này, các giáo dân đ n nhà th  nghe linh m c rao gi ng v  m t s  ch ầ ườ ng, C u cho các  đi m nh  v  Đ c tin, Đ c khiêm nh ễ ệ t Nam. L   linh m c, Kính chuác các chân phúc Vi ả ễ ộ  h i vì có c   . L  tr ng m i là l th ng ch  có ph n l ộ ễ ầ hai ph n là l  và h i.

ễ ướ ầ ứ 2.4.1. L  r c Thánh Quan th y x

ớ ị ệ ộ di n ra náo nhi c l ượ ề ng c a l ố ứ ượ c      V i các làng Công giáo, Thánh Quan thày x  đ ộ ậ ủ ứ ọ ạ xem là Thành hoàng c a x  h  đ o và đ a ph n. Cu c  ầ ướ ễ ễ t, trang nghiêm, r m r , uy  r ủ ễ ộ ớ ầ ủ  h i truy n  nghi v i đ y đ  các nghi tr ệ ườ i Vi th ng ng t.

ễ ọ 2.4.2. Các l ọ    tr ng trong mùa chay và mùa v ng

ố ế ươ

ữ ễ ồ ỷ ệ   ng khó k  ni m ễ ả ọ  tro, l kính thánh c  Guse, l ự ệ ễ ễ ỷ ệ ễ ử ầ ư  còn g i là mùa th     ­ Mùa chay (cu i tháng hai, k t thúc vào n a đ u tháng t ễ ễ ạ ị i, g m các l nh ng s  ki n chúa Giê Su ch u n n r i s ng l : l ụ ề truy n tin, l ạ ồ ố ử ạ  n n, l k  ni m Chúa t Ph c sinh. lá, l

ờ ọ Giáng sinh ngày 25 tháng 12, là mùa giáo dân đón ch  ngày ừ ố     ­ Mùa v ng t ầ ấ Chúa Giê Su th y tr n th  làm ng ế ễ  cu i tháng 11 đ n l ườ ế i.

ẹ 2.4.3. Múa hát tháng hoa Đ c Mứ

ủ ậ ủ ễ ệ ướ múa hát và dâng ki u hoa, r ệ c ki u ố ớ ứ ỏ ụ ễ ễ     L  di n ra vào các ngày ch  nh t c a tháng năm, là l ẹ  s  cung kính và lòng thành đ i v i Đ c M . hoa bày t

ễ ướ 2.4.4. L  r ể   c Thánh th .

ị ấ ờ ứ ọ ạ ệ ề t. v  hình th c, l ứ ễ ơ  c

ậ ạ ủ ướ ễ ộ ưỡ Ở h i này, ộ ộ ng tôn giáo.  ư ế ộ ố  c a văn hoá dân t c truy n th ng nh  khăn x p, áo th ng xanh,  ạ ụ ủ ễ ộ ữ ộ các l ụ ễ ộ  h i này ca  ị ữ ẹ ộ ề  h i, các làn đi u dân ca, các nh c c  dân t c. Nh ng l ạ ứ ớ ệ ế ị ộ ộ ợ ỉ ự ả ấ ả ơ ỳ ậ ở ễ  nhà th  x  h  đ o và đ a ph n, r t trang nghiêm và náo nhi     Di n ra  ễ ướ ố ả ứ  r b n gi ng l c Thánh Quan thày x . ủ ữ ễ ộ ư ậ  h i Thiên chúa giáo là nh ng sinh ho t văn hóa c a m t b  ph n khá đông là giáo  Nh  v y, l ự ố ế ộ ồ dân c a n c ta, là s  c  k t c ng đ ng cùng chung m t tín ng ế ố ủ ề ặ ạ i nhi u y u t chúng ta g p l ượ ọ ng c a l l ng, các nghi tr ề ứ ng i Chúa và Đ c m , qua đó cũng gián ti p đ  cao đ o đ c dân t c. Đây cũng là nh ng d p  ệ i trí tích c c trong chu k  nh p đi u đan xen v i lao đ ng s n xu t. ngh  ng i, gi

29

30

Ệ Bài 8. VĂN NGH  DÂN GIAN

ệ ế ướ ọ ườ ủ ả ộ ố ự ổ ươ ệ ộ i bình dân ph n ánh cu c s ng,  ế ộ ả ộ ộ ồ ấ ậ ủ ổ ủ ữ ữ ậ

I. KHÁI NI MỆ   ủ     Văn ngh  dân gian là ti ng nói c a ng c v ng c a mình  ậ ệ ệ ng. Trong văn ngh  dân gian có s  t ng k t kinh nghi m cu c  thông qua ngh  thu t, văn ch ủ ạ ứ ả ố s ng lao đ ng s n xu t, có cái nhìn c a đ o đ c luân lý trong gia đình, c ng đ ng xã h i, có c   ồ ậ ố ờ i than thân trách ph n c a nh ng s  ph n m  côi nghèo kh , c a nh ng thân ph n làm dâu  l ổ ở kh  s ...

ệ ủ ệ ạ ộ ộ ầ ạ ề ệ ạ ạ ồ ở ả ắ ạ ệ ỉ ấ     Văn ngh  dân gian c a các dân t c Vi t Nam r t phong phú và đa d ng và đ c đáo, đã góp  ộ ph n t o nên di n m o và b n s c văn hoá dân t c. Văn ngh  dân gian g m nhi u lo i hình,  ễ ướ ể đây, chúng ta ch  tìm hi u hai lo i hình là di n x ạ ng dân gian và t o hình dân gian.

ƯỚ

NG DÂN GIAN ạ ụ ổ Ễ   II. DI N X ề   ạ 1. Âm nh c / nh c c  c  truy n

ạ ụ ộ ơ ộ ộ ệ ộ ộ ề ộ t Nam có nhi u nh c c  thu c ba b : b  gõ, b  dây và b  h i, trong đó các nh c c  thu c ổ ế ấ ấ ố ồ ạ ụ     Vi ờ ộ b  gõ có ngu n g c lâu đ i nh t và ph  bi n nh t.

ồ ố ố ồ ơ ố ồ g m c ng, chiêng, tr ng cái, tr ng c m, tr ng đ ng, đàn đá. 1.1. B  gõ:ộ

ề ầ ậ ụ ộ ị ỳ ộ g m đàn b u (đ c huy n c m), đàn nh , đàn tam th p l c, đàn t ệ    bà, đàn nguy t, ầ ư ồ     1.2. B  dây: ậ ụ đàn tranh (th p l c), đàn t/r ng.

ộ ơ   Khèn và sáo. 1.3. B  h i:

ễ ướ 2. Di n x ng dân gian

ể ạ 2.1. Các th  lo i dân ca

ấ ướ ữ ệ ề ấ ộ c ta r t phong phú. Mi n đ t nào cũng có nh ng làn đi u dân ca đ c đáo.

ạ ướ c và hò c n. ắ ặ ọ ư ề ề ế ố ầ ể ạ     Các th  lo i dân n         ­ Hát ru: ru em, ru con ba mi n.ề         ­ Hò: hò sông n ệ ọ         ­ Hát quan h  ( B c Ninh), hát xoan (Phú th ), hát đúm (H ng Yên), hát ví, hát d m (Ngh   ệ Tĩnh); ca Hu ; hát bài chòi (mi n Trung) và các làn đi u lý (mi n Nam). ẩ         ­ Hát tr ng quân, hát x m, hát ch u văn, hát ca trù.

ể ạ ể ộ ể ủ ề ắ Sau đây chúng ta tìm hi u m t vài th  lo i dân ca tiêu  bi u c a ba mi n B c ­ Trung ­ Nam.

ấ ứ ừ Kinh B ắ ắc (B c Ninh). a. Hát quan họ: xu t x  t

ọ ọ ề ố ổ ứ i t ọ ị ề ữ ườ c phân công ng ớ ệ ọ ồ ệ ư ạ ch c theo tùng canh g i là canh quan h .      L  l ề Tham gia canh quan h  là các 'li n anh', 'li n ch '. Hát  ọ ườ ố ng là hát đôi (đôi nam, đôi n ) và hát đ i.  quan h  th ườ ượ i 'hát  Hát đôi đ i 'hát chính' và ng ữ lu n'. Quan h  có t i 200 làn đi u, trong đó có nh ng là  ặ ắ đi u đ c s c nh  bài 'Giã b n'.

ố     b. Hát tr ng quân:

ễ ữ ứ ở ộ ố ắ ộ ở ộ ườ ng m t s  vùng nông thôn B c b . Không  ườ i hát chia làm hai ố ặ ầ ộ ượ ố ố ế ợ ế ộ đình làng ho c đ u xóm, vào nh ng đêm trang sáng. Ng ộ ầ ả ứ ờ ố ộ ộ ắ ể ậ ế ễ ớ ỏ ộ ố ố ỏ ứ ồ ộ ả ườ ố ườ ư ị ừ ạ ố Cũng là m t hình th c hát đ i đáp nam n , di n ra  ữ gian hát th ượ ữ c úp ng phe là phe nam và phe n . Có m t chi c thùng đ c xu ng m t cái h  đào nông, trên  ỗ ể ắ đáy thùng có mi ng g  đ  làm căng s i dây thép m c sang hai bên. Hai đ u dây bu c vào hai cái  ầ ấ ọ   c c đóng ch c xu ng đ t. Trên tay ngu i hát c m m t que c ng dài kho ng m t gang tay gõ vào ợ s i dây đ  b t ra ti ng 'thùng thình'. Hình th c hát là m t bên h i va m t bên đáp, v i di n trình  nh  sau: hát chào, hát m ng, h i quê quán r i hát đ i đáp. L i hát có c   ng tác, đ i đáp tinh  ngh ch. Hát tr ng quân t o không khí vui nh n và say mê cho c  ng ộ ả ứ ẫ i hát l n ng i xem.

ệ c. Hát ví (d m)ặ  Ngh  Tĩnh:

31

ố ư i hát đ i đáp trong lao đ ng. Có nh ng lo i hát ví sau: ví ph ng v i, ví đò đ a, ví ườ ườ ộ ấ ấ ố ng c i, ví ph ộ ườ ng nón, ví ph ợ ả ố ạ ữ ườ ặ ng g t, ví ph ừ ố ồ  l ả ng c y. Các cu c hát ví có khi kéo dài m y  ẫ   i hát này. L i hát này thu hút c  thanh niên l n ườ Là l ườ ph ữ ngày. Nhi u đôi nam n  đã nên v  nên ch ng t ng ủ ề i già.

d. Hát x m:ẩ

ủ ữ ư ủ ế ớ    góp ti ng đàn, ti ng hát c a mình v i ườ i mù tài năng có tâm t ế ế ườ ừ ẩ ố ờ ặ ồ ợ ườ ấ ủ ọ ng mang tính t ừ i hát x m v a hát v a đàn,  ồ ẩ ệ ộ ờ ườ ườ ạ ứ ể ệ ẽ ậ ả ọ Là đi u hát rong c a nh ng ng cu c đ i, đ ng th i cũng là cách ki m s ng duy nh t c a h . Ng ự ự  s , toát lên tâm h n, tính cách  th ẩ  ph i và đ o đ c. Bài hát x m tiêu bi u là x m 'Th p ân". ng ắ ng có v  ho c con d t đi. Các bài hát th i Vi t: quý tr ng nghĩa tình, l

e. Hò Huế:

ế ấ ệ ế ạ ặ ả ả ắ ệ ấ ữ ự ề ấ ậ ễ ướ ế ọ ứ     Là đ c s n văn ngh  dân gian x  Hu , còn g i là ca Hu . Hò Hu  r t đa d ng, g n bó v i lao ế ể ệ ở ủ ộ đ ng s n xu t, đ m ch t tr  tình. S  đa d ng c a hò Hu  th  hi n  ườ ng di n x ớ ể  nhi u làn đi u hò, th   ướ ướ ạ i n ng: trên c n, d c, ạ ệ ở hi n   các môi tr ư ru con, đ a linh...

g. Hát bài chòi:

ặ ề ệ ố ạ ỳ t là vùng ơ ặ ả ị ữ ươ ớ c k t h p v i nh ng làn đi u dân ca đ a ph ữ ữ ườ ườ ễ ệ ườ ệ ọ i có gi ng hát ệ ủ     Là đ c s n văn ngh  c a mi n Trung, đ c bi ỷ ộ Bình Đ nh. Tho t k  thu , bài chòi v n là m t trò ch i  ị ủ ế c a nhân dân Bình Đ nh trong nh ng ngày t t mùa xuân,  ệ ượ ế ợ ị ữ ng.  đ ế ố ớ ượ ế ợ ề ệ c k t h p v i nh ng y u t Đi u hò bài chòi v  sau đ ọ ệ i lo vi c sóc bài, chia bài g i là  trình di n. Nh ng ng ữ anh hi u. Anh hi u th ng là nh ng ng ớ ơ ứ ữ ố t t, có tài sáng tác nh ng câu th   ng v i các con bài.

ư ữ ệ ầ ẳ ầ ở ơ ằ ề ộ ễ ướ ườ ứ ạ ạ  Ví dụ nh  các câu th  trong con bài Nhì nghèo ch ng h n. Nh ng anh hi u d n d n chuyên  ế ệ t, làm cho bài chòi tr  thành m t hình  nghi p hoá và s ng b ng ngh  hò bài chòi trong ngày t ề th c di n x ố ừ ng sinh ho t dân gian, t ng làm say mê nhi u ng i.

ủ ể ế R  nhau đi đánh bài chòi ộ          Đ  cho con khóc đ n lòi ru t ra.

ộ   ệ     h. Các đi u lý Nam B :

ữ ủ ủ ữ ề ề ượ ọ ộ ườ ư ớ ộ ậ ụ ả ể ượ ấ Lý là nh ng bài hát c a làng quê. Nh ng bài hò quê mùa c a mi n Trung mi n Nam không  ộ ề ph i là hò thì đ c g i là lý. Nam b  là kho tàng vô t n v  lý, trong đó có lý giao duyên ­ m t  th  dân ca, tình ca v i n i dung tâm tình, r t thông d ng, đ i  a thích. ọ c m i ng

ấ ổ ề ệ ậ 2.2. Ngh  thu t sân kh u c  truy n

a. Hát chèo:

ệ ủ ổ ắ ộ ắ ộ ở ễ ướ ơ ở ộ ị ng ng di n x ặ ả ườ ệ ồ ồ ị ữ ữ ề ế ở ị ế ỷ ng Viên, L u Bình ­ D ng L ổ ầ ữ ư ụ ữ ươ ộ ế ươ ủ ng c a ng ườ ậ ự ề ề ắ ọ nông thôn, tong các d p h i hè, đình đám. C  s  hình thành hát ằ  các đi u dân ca, dân vũ, múa hát tôn giáo vùng đ ng b ng sông H ng. Chèo đ nh hình  ổ ượ ư ượ c l u truy n đ n ngày nay  ng trong nh ng th  k  XV, XVI. Nh ng v  chèo c  đ ế ộ ễ. N i dung các tíhc chèo c  h u h t  ế i ph  n  trong xã h i phong ki n; xen vào đó là nh ng ti ng   phong ki n c a các vai h  áo ng n và h  áo dài/ áo chùng.   sân đình, trong các d p h i hè đình đám, nên g i là chèo sân đình, còn ườ ườ ọ Chèo là đ c s n văn ngh  dân gian c a nhân dân vùng châu th  B c b  và trung du B c b ,  ớ ắ g n v i môi tr ừ chèo là t ị và th nh v nh :ư  Quan Âm Th  Kính, Tr ậ ươ ể ề ố k  v  s  ph n bi th ế ườ ả c i châm bi m, đ  kích vò tr t t ư ễ ướ ở X a chèo di n x ng  ữ i hát chèo thì g i là ph nh ng ng ế ủ ị ộ ng chèo.

ầ ễ ả ấ ị ệ ả ờ ưở ị khi còn là chèo sân đình. Cũng trong th i gian này, do  nh h ạ ị ỗ ạ ướ ế ự ươ ờ ứ ứ ệ ẫ ế ỷ ự ướ       Đ u th  k  XX, chèo vào đô th , di n trên sân kh u có phông màn, c nh, đèn đi n, nên s   c ẳ ố ệ ễ ướ ệ c l i di n  l ng   khác h n l ề ể ớ ị ế ầ ủ ng m i hoá trong ngh  hát nên chèo b  tha  ng th c a th  hi u t ng l p ti u th  dân và xu h ậ ở hoá, ngh  thu t tr  nên h n t p, d n đ n s  ra đ i phong trào chèo văn minh, t c là hình th c

32

ồ ế ủ ị ứ ờ ủ ả ự ủ ấ ả ươ ươ ng c a Nguy n  ng Tây du nh p ự ng t ả ươ ế ỷ ề ễ ướ ệ i di n c l ị ề ố ễ ướ ầ ổ ễ ậ  truy n  ọ ế ề ệ ạ ả ị ị ng này mang tên g i là  ử t v  các tích dân gian và l ch s , ệ t Nam đ u th  k  XX. Chèo c i l ủ ệ ề ề ệ ạ chèo pha tu ng, pha hát tây. Ti p theo là s  ra đ i c a phong trào chèo c i l ướ  th c c a sân kh u k ch nói ph Đình Ngh  ­ hình th c theo khuynh h ấ ng đã làm m t đi nhi u l vào Vi ứ ạ ố th ng c a chèo c . Sau cách m ng tháng Tám 1945, hình th c di n x chèo hi n đ i ­ có các đoàn hát chuyên nghi p, có k ch b n vi và v  đ  tài hi n đ i.

b. Hát tu ng:ồ

ồ ề ặ ả ượ ưở ả ố ướ ồ ể ổ ặ ắ ế ậ ơ ươ ồ ở ễ ạ ộ ổ ể ồ ệ ồ ờ ồ ề ệ ủ ng  c hình thành do  nh h     Tu ng là đ c s n văn ngh  c a mi n Trung và mi n Nam, đ ế ỷ ầ ờ ị ữ ủ  làm tù binh d i th i nhà Tr n (th  k   c a hí khúc Trung Qu c qua quân lính nhà nguyên b  gi ữ ở ế ỷ ữ ở ạ XIII). Tu ng phát tri n m nh   Đàng Trong vào nh ng th  k  XVII, XVIII, XIX. Nh ng v   ữ ồ ươ ồ ậ ử ng, Châu D ng T . Theo tr t  tu ng c  đ c s c còn đ n ngày nay là: S n H u, Tam n  đ  v ồ ự ờ ồ   ồ  th i gian và n i dung v  di n, có th  phân ra các lo i tu ng: tu ng c , tu ng cung đình, tu ng t ạ ạ ồ ồ đ , tu ng văn thân, tu ng tân th i và tu ng hi n đ i/ tu ng cách m ng.

ồ ươ ệ ể ẩ ậ ổ ể ữ ễ ẽ ặ ố Tu ng là ngh  thu t mang tính c  đi n, là tác ph m văn ch di n mang tính ạ  cao và có nh ng quy ph m ch t ch  trong các l ệ ậ ướ ệ c l ọ ng bác h c. ngh  thu t bi u  i nói, hát, múa và hoá trang.

c. Múa r i n ố ướ   c:

ộ ắ ấ ấ ướ ệ ả ổ ợ ấ ố ướ c có  ễ ủ ề ươ ộ ề ề ộ ạ ư  T  dânứ ớ ạ     Là lo i hình sân kh u g n bó v i thiên nhiên, lao đ ng s n xu t  ạ ộ ấ ồ tr ng c y lúa n c. Đó là m t lo i hình mang tính t ng h p r t cao ậ ạ ề ủ c a nhi u lo i hình ngh  thu t dân gian khác. Múa r i n ừ ờ ố ờ ừ  th i nhà Lý). Nhà c a các di n viên  truy n th ng t  lâu đ i (có t ễ ố ể ỷ ể ố ướ ọ ề ng trình bi u di n r i  c g i là Thu  đình. Ch đi u khi n r i n ạ ạ ướ n c khá phong phú và đa d ng. Bên c nh các trò thu c v  đ  tài  ộ ề ữ ư ư ề  (ng , ti u, canh, đ c) là các trò thu c v  nh ng sinh ho t văn hoá, nh   ả ữ ạ ậ ự ư ễ ễ ợ ế  nghi h i hè, các trò di n tích l ch s  nh ộ ố ị ố ướ ạ ... Nhân v t quen thu c trong r i n ồ ộ ậ ở ễ ườ ể ủ ổ ượ ế ợ ằ ạ ớ c th ng nh n g n, luôn thay đ i, đ ầ ế t m c r i n ố ả ẫ ấ ả s n xu t nh  : các nhóm trò v t, đua leo thang, đánh ki m, đua ng a; có c  nh ng trích đo n các tích chèo  ồ ử ư Hai Bà Tr ng, Lê L i, Bà Tri u,  ệ ổ tu ng c , các trò l ườ ả ề ầ ễ ư Tr n H ng Đ o i đ m  c truy n th ng là chú T u (ng ộ ắ ườ ệ ầ i nông dân đ ng b ng B c B .  nhi m vai trò giáo đ u v  di n) ­ hình  nh tiêu bi u c a ng ắ ụ ố ướ c k t h p v i âm nh c, pháo hoa,  Các ti ấ ặ ướ ử l a đu c... ph n quang trên m t n ả ọ c nên càng tăng ph n h p d n.

ả ươ d. C i l ng:

ở ầ ạ ủ ề ả ộ ộ ị ứ Nam B . Ti n thân c a hát c i  ệ ệ ệ ờ ể ệ ổ ổ ế ủ ố ủ ắ ấ ả ươ ạ ng là đi u ca v ng c  n i ti ng ­ đi u nh c vua c a sân kh u c i l ở ọ ổ ị ạ ổ ỗ ở ị ỷ ỗ ố ị ổ ọ ở ị ế ụ ặ ủ ư ồ 20 câu rút l ạ ổ ộ ế ỷ ộ     Là lo i hình k ch hát dân t c ra đ i vào đ u th  k  XX  ệ ộ ạ ằ ươ ng là hình th c ca ra b  (ca th  hi n / minh ho  b ng đi u b ). Đi u hát ch  ch t c a ngh   l ồ   ọ ậ ả ươ ủ ệ ng, b t ngu n thu t c i l ọ ả ạ ổ ầ ừ  là Cao Văn L u. Kh i thu  m i câu v ng c  có hai nh p, nên g i   bài D  c  hoài lang, tác gi t ị ạ ổ ồ ị ư ạ ổ  (m i câu b n nh p), r i nh p tám... sau D  c   là D  c  nh p đôi, sau m  ra thành D  c  nh p t ổ ổ ạ ượ ị ị ọ ả nh p tám l c m  thành b n nh p 16 và đ i tên là v ng c . V ng c  nh p 16 ti p t c phát  i đ ể ữ ạ ừ ị ể i thành 6, r i 4 câu. Có th  gi a hai c p c a 4 câu  tri n thành nh p 32, 64, nh ng t ặ ọ v ng c  xen vao m t bài lý, ho c tân nh c.

ả ươ ể ừ ớ ng phát tri n m nh trong kho ng 10 năm, t ệ ề  1920 ­ 1930, v i nhi u ban gánh và ngh ả ế ậ ổ ừ ạ ư C i l sĩ tên tu i l ng danh còn l u danh đ n t n bây gi ờ   .

ệ ề ậ ố ệ ơ ả ữ ư ặ t Nam có nh ng đ c tr ng c  b n sau: Ngh  thu t truy n th ng Vi

ầ ạ ể ề ể ạ ấ    Thiên v  bi u đ t nét tinh th n, nh n ng. ậ ấ ữ ậ ạ ể ả  Đ m ch t tr  tình. ổ ệ ợ  Các lo i hình ngh  thu t cùng tham gia ạ ộ ễ ườ ư ễ ậ ố ư         ­ Tính bi u tr ng: ư ưở ộ m nh n i dung t  t         ­ Tính bi u c m:         ­ Tính t ng h p: trong m t lo i hình.         ­ Tính linh ho t:ạ  Di n viên đ di n và có m i giao l u m t thi ạ    phép sáng t o trong khi i xem. ượ ế ớ t v i ng

33

Ạ Ệ Ậ III. NGH  THU T T O HÌNH

ạ ữ ệ ế ạ

ậ ấ ệ ể ỉ ượ ậ ỗ ệ ấ ắ ạ ấ ộ ậ     ­ T o hình là thu t ng  dùng đ  ch  hai lo i hình ngh  thu t có liên quan m t thi ự ạ ớ v i nhau là h i ho  và điêu kh c, đ ẽ ặ t, ch t ch   c th c hi n trên các ch t li u: đá, đ t, g , kim lo i, gi y.

1. Điêu kh c:ắ

ệ ườ ư ượ ậ ng Ph t nh  t t đã sáng tác nh ng t ữ ờ ệ ở  đ t, g m đã xu t hi n  ạ ạ ữ i Vi ố ấ  Vi  ch t li u kim lo i, ng ượ t Nam t ệ i Vi ề ỗ ệ ậ ở  chùa Ph t Tích (Hà  ng A Di Đà  ừ ộ ạ  lâu đ i (cách đây m t v n năm) và có nh ng  t đã sáng tác r t nhi u tác ph m ch m kh c tinh t ườ ượ ữ ượ ồ ấ ẩ i Vi ị ng các v  La Hán, t ắ ế   t đã làm nên nh ng  ng ấ ớ ậ ệ ắ ổ ở ừ     T  đá ng ệ ừ ấ ắ B c); t ườ ừ ấ ệ thành công; t ồ ồ ồ ố trên tr ng đ ng, th p đ ng và các đ  đ ng khác; v i v t li u g , ng ượ ậ ậ ng Ph t Bà nghìn m t, nghìn tay, t pho t ng Ph t ki ạ ề ổ ở  đình làng.  chùa Tây Ph T ạ ệ ư ượ t xu t nh  t ấ ươ ng... và r t nhi u phù điêu ch m n i

ạ ộ 2. H i ho :

ệ ượ ừ ậ ệ ệ ỗ ỗ i Vi i Vi t ạ ủ ượ ườ ớ ự ấ ạ ượ ơ ệ ể   t là làm tranh s n mài. Ngày nay, v i s  phát tri n ả c s n mài trên c  kim lo i, gi y bìa, tre i Vi

ậ ệ ế ạ ỷ ị ỉ ổ ế ượ ả ẩ ồ ố c làm ra t ữ ấ ể ệ ườ ộ t Nam đ     H i ho  c a ng c th  hi n trên g  và gi y. T  v t li u g , ng ừ ặ ơ ệ ả ả c kh m trai, kh m xà c , đ c bi Nam làm đ ệ ườ ứ ủ t Nam còn làm đ c a tri th c và công ngh , ng và n a.ứ ấ Gi y là v t li u nhanh b  hu  ho i, nên đ n ngày nay ch  còn hai dòng tranh dân gian là tranh  ừ   Đông H  và tranh Hàng Tr ng. Đây là hai dòng tranh n i ti ng, mà s n ph m đ ấ ệ ủ ồ nh ng ch t li u c a đ ng quê.

ư ủ ẩ ạ ộ ố Hà N i. Đ c tr ng c a tranh ở ng tranh  ổ ắ ổ ủ ứ ư ố ặ ổ ứ ượ ờ ộ ố ẫ ầ ắ ấ ố ộ ố ườ     ­ Tranh Hàng Tr ng là ho  ph m c a m t s  ph ạ Hàng Tr ng là tranh th , ví nh  các b c tranh: B ch h , H c h , Ngũ h , Đ c Thánh Tr n.  ạ ề ề Ngoài ra còn m t s  m u khác v  đ  tài sinh ho t. Tranh Hàng tr ng đ c in trên gi y tr ng.

ề ồ ễ ả ộ ổ ả ả ề ề c nh sinh ạ ư ờ ố ặ ơ ừ ồ ướ ứ ứ ế ộ ử ể ị ụ ề ệ nhi u đ  tài trong đ i s ng xã h i c  truy n: Có tranh t     ­ Tranh Đông H  di n t ả ả ộ ộ ề ho t (Ng  ­ Ti u ­ Canh ­ Đ c, c nh cày b a, g t hái, c nh vui ch i trong ngày h i...), tranh  ề ừ  quý), tranh v   i chu t, đ  cóc, h ng d a), tranh thiên nhiên (t châm bi m (đánh ghen, đám c ư ạ   ệ ề đ  tài l ch s  (Hai Bà Tr ng, Đinh Tiên Hoàng, Quang Trung...), tranh k  truy n dân gian (Th ch ị ộ Sanh, L c Vân Tiên, Nh  Đ  Mai, Truy n Ki u).

ố ề ườ ệ ớ t Nam, trong quá trình giao l u ti p xúc v i ệ ầ ư ớ ế ạ i Vi ớ ứ ể ạ ạ ầ ớ ớ ạ ế ng Tây, đã ti p thu th  lo i tranh m i / hi n đ i là tranh s n d u. V i lo i hình  ổ ơ t Nam đã t o nên nhiêu b c tranh s n d u tuy t tác, g n v i tên tu i ệ ổ ế ơ ệ ễ ệ ầ ườ ư ễ ầ ạ ọ ắ ng Lân, Tr n Văn ẩ Ngoài hai dòng tranh truy n th ng trên, ng ươ văn hoá ph m i này, các ngh  sĩ Vi ơ các ho  sĩ s n d u n i ti ng nh : Tô Ng c Vân, Nguy n Gia trí, Nguy n T C n, Bùi Xuân Phái...

ậ ạ ủ ề ệ ố ệ ộ ố ặ ơ ả ư t Nam có m t s  đ c tr ng c  b n sau: Ngh  thu t t o hình truy n th ng c a Vi

ủ ụ c t o ra tuân th  theo m t nguyên lý và m c đích chung, th ng nh t là chú ượ ạ ầ ề ợ ố ộ ọ ư ấ , nói khác đi là chú tr ng vào n i dung t ứ ộ ẩ ả     ­ Các s n ph m đ ơ ả ề ư ưở ọ tr ng v  t  t ng, tinh th n, nên g i nhi u h n t ơ ưở ng h n hình th c. t

ệ ậ ỏ ấ ị ủ ủ ự ệ ậ ủ ệ ườ ủ ự ế ụ ầ ng, h ệ t lý, tính nhân sinh c a ngh i xem vào tính tri ấ ư ưở  t ứ ằ ủ ổ ứ ậ ậ ộ i chu t, tranh T  linh, tranh Bát v t, tranh Ngũ h , tranh Tam ề ợ ướ ng s  chú ý c a ng ướ ư ể ứ ủ ữ ệ ậ ­ Nguyên lý và m c đích đó đã quy đ nh th  pháp ngh  thu t là phóng to, thu nh  và mô hình  ậ hoá, b t ch p yêu c u v  tính h p lý c a hi n th c. Các th  pháp ngh  thu t đó nh m nêu b t  ộ n i dung t thu t. Các b c tranh nh  Đám c đa... là nh ng minh ch ng tiêu bi u cho nguyên lý và th  pháp ngh  thu t đó.

34

Ụ Ậ Bài 9. PHONG T C T P QUÁN

ứ ấ ộ ờ ị ạ ọ ủ ậ ề ơ ả ư ớ ọ ộ ọ ượ ữ ấ ẳ ộ I. KHÁI NI MỆ   ụ ậ ộ ượ ệ c hình thành trong quá  t Nam r t đa d ng. Đó là các  ng x  xã h i đ     Phong t c t p quán Vi ủ ả ự ọ   ư ự ử trình l ch s , đã qua s  l a ch n sàng l c c a dân t c và s  th  thách c a th i gian, có c  s  h c ế ữ ậ t p và giao l u v i các dân t c khác. Vì v y, nh ng gì còn t n đ ng đ n ngày nay, v  c  b n  ề đ u là nh ng tinh hoa đ ử ự ử ồ ậ ị c dân t c kh ng đ nh và ch p nh n.

ố ậ ề ệ ổ ứ ồ ữ  ch c nh ng nghi l ễ , ẫ ấ ị ộ ộ ộ nhiên quay vòng theo chu k  ­  ưở ạ ể  ti ố ộ ố ự ự ể ệ t là th  hi n ý t i v  thiên đ a hài hoà ban cho ng ườ ề ự ể ệ ườ ị ặ ạ ộ ố ng đó là s  th  hi n cu c s ng tái sinh l p đi l p l ờ ề ễ ế ắ ụ ớ ả ậ ủ ặ ệ ở ờ ạ ầ ộ ộ ề ự ể ệ ờ ộ ậ ộ Ễ Ế   II. L  TI T ễ ế ệ     L  ti t là m t b  ph n văn hoá truy n th ng Vi t Nam, bao g m vi c t ờ ữ ộ ỳ h i hè theo m t khuôn m u nh t đ nh vào nh ng th i đi m t ơ ả ủ ễ ế ề ườ ồ theo b n mùa xuân, h , thu, đông. Ý nghĩa c  b n c a l ng t n  ng v  tr ủ ễ ế ị ậ cu c s ng, s  khao khát c a con ng t  i an v t th nh. L  ti ể ượ ủ mang ý nghĩa bi u t i trong vòng quay c a  ự ấ ậ ủ ệ t g n li n v i khái ni m th i gian, ph n ánh ý ni m  vũ tr  và s  b t t n c a th i gian. L  ti ứ ệ ế ủ c a dân t c v  s  phân đo n th i gian đó, vì th  nó ph n nào tr  thành b  ph n c a ý th c h   ả ắ dân t c, th  hi n b n s c dân t c sâu đ m.

ệ ễ ế ấ ứ ừ ượ ệ ố ủ ễ ộ Trung Qu c song ph n nào đã đ ớ ả ủ ệ ổ t Nam có xu t x  t  h i Vi ầ ưở ề t Nam c  truy n v i  nh h c Vi ề ng c a truy n th ng l ế t hoá ­ nó là là k t  ố t Trung ễ ế  ti L  ti t Vi ả ỗ qu  h n dung c a l Hoa.

ế ễ ế ữ ầ ổ ừ ữ ế  ch  Ti t (ti t) g n hai ph n: cúng ông bà t t (ch  Hán). L  t ấ ả ế ụ ọ ế t). Ngày l ớ ố ớ ở ầ ộ ồ ễ ế  ti ườ ộ ễ    tiên (l ) ấ t quan tr ng nh t trong năm là  i Á Đông trong đó có dân t c Ch  T t là bi n âm t ữ và ăn u ng bù cho nh ng ngay làm l ng v t v  (t ngày t ệ Vi ữ ế ố ế t Nguyên Đán ­ ngày m  đ u m t năm m i đ i v i ng t Nam.

ế 1. T t Nguyên Đán

ắ ầ ứ i ườ ệ ờ ế t là ''T t''. Tuy ch a xác đ nh ng ư ế ớ ừ ủ ắ ớ ớ ườ ế ắ ầ t b t đ u năm m i, ng ị ể ế ừ  bao gi , song có th   t t ưở  xa x a, r i qua giao l u  nh h ng phong hoá c a  ệ ắ ng B c , ng i Vi t cũng ti n hành đón năm m i vào ngày  ị ổ ớ     Nguyên là b t đ u, Đán là bu i s m mai. T t Nguyên Đán t c là t ư ụ ệ ọ ắ ắ i Vi t có t c ăn t t g i v n t Vi ư ả ồ ả ụ ấ th y rõ t c đón năm m i ch c ph i có t ế ườ ươ Ph Nguyên Đán ­ ngày 1 âm l ch hàng năm.

ế Tr  t ch. ệ ừ ắ ượ ắ ầ ừ ị ẩ ờ ướ ữ ế c th i đi m đó. Công vi c lo t ạ ễ ớ Táo ượ ọ ạ ớ ễ ừ ị  lúc Giao th a g n v i l ừ ế t thì đã đ c ti n hành t ế ắ ầ ộ t b t đ u r  lên vào  ễ ọ  quan tr ng là l ế c ti n hành voà ngày 23  ằ ư ử ủ ầ ề ệ ệ ỗ ề ườ i Vi ọ ỗ ế ấ ủ ọ ủ ề ễ ố ể ấ ồ ờ ứ ể ở ế   ự t.  phúc đ c đ  năm sau, đ i sau ắ  gìn vì nó nh c nh  m i ng ế ờ  cúng này là nghi l ườ ả ọ i c  năm nên ăn  ộ ễ ở ọ ả ầ ồ ủ ự ố ử ặ ầ ộ ơ T t Nguyên Đán b t đ u t Tuy nhiên, công vi c chu n b  cho t ệ ể lâu tr ộ ả kho ng gi a tháng Ch p, v i m t nghi l ạ Quân, còn g i là ch p ông Công, đ ẽ tháng Ch p hàng năm. Dân gian cho r ng ngày này Táo quân s   ớ ờ ể lên ch u tr i đ  tâu v  vi c làm ăn, c  x  c a m i gia đình v i  ớ ằ Ng c Hoàng. Ng t tin r ng ông Táo có quy n năng v i  m i gia đình và báo cáo hàng năm c a vua B p r t quan tr ng  ậ ủ ố ớ ự ị đ i v i s  th nh suy c a gia ch  trong th i gian ti p theo. Do v y nhi u gia đình cúng ông Táo  ề ấ r t linh đình. V  tính ch t, có th  nói l  t ng c u, đ ng th i cũng là khai t ờ ữ ụ T c này đáng gi ề có phúc l c nhi u h n, m t khác c n ph i trân tr ng c i ngu n c a s  s ng là Th n L a.

ụ ệ ệ t v i các t c l t Táo Quân, không khí t t ướ ế ế ế  chào đón năm m i b t đ u. Vi c bi u t ớ ừ i ớ ắ ầ c sân đình và nhà, t ề ướ c giao th a. T t x a, tr ố ế ớ c ti n hành tr ế ụ ế ố ệ ủ ấ ụ ỷ ộ ề ế ế ế ư ặ ờ ư  thi u cây nêu ­ v n g c gác xa x a là cây vũ tr  đón m t tr i, đón  ượ ế c đ n trú ng ờ t đó, các gia đình đi vi ng m  gia tiên , m i gia tiên ế     Sau ngày t ư ả ế ợ ầ ượ cũng nh  tr  h t n  n n đ ờ t, không bao gi chi u 30 t ố ể mùa xuân, sau chuy n hoá thành ''cây m c'' báo hi u đ t có ch , ma qu  không đ ấ hay qu y phá. Cũng trong chi u ngày 30 t ế ề v  ăn t t.

ấ ủ ế ể ọ ừ t Nguyên Đán là đêm giao th a v i l trù t ch. ''Tr ' là trao ờ ứ ễ ừ ị ử ừ ớ ễ ả ừ ị ờ Th i đi m quan tr ng nh t c a t ị ạ l i ch c quan, ''t ch'' là ban đêm. L  tr  t ch c  hành lúc giao th a là kho ng th i gian giao nhau

35

ữ ị ầ ụ ầ ớ ớ ọ ể ễ ờ ể ể ể ờ ỗ ị ầ gi a năm cũ và năm m i, m c đích đ  ti n v  th n năm cũ, đón v  th n năm m i, g i là th n /  ầ Ông Hành Khi n Các gia đình, vào th i đi m g n 1 gi , bày c  ngoài sân đ  cúng.

ừ ề ề ắ ớ ườ Tr  t ch / cúng giao th a v  sau còn mang thêm màu s c m i. Nhi u ng ầ ờ i  ụ ủ ễ ừ ị ễ cúng này là cúng chúng sinh. Dù là cúng th n th i gian hay cúng chúng sinh thì t c ế ọ Ý nghĩa c a l ệ quan ni m l ẫ ệ l này v n mang ý nghĩa tri t h c ­ nhân văn t ố ẹ   t đ p.

ố ệ ườ ừ ư ụ ố ễ ớ ồ i Vi ờ ể ừ t có t c đ t pháo v i ý nghĩa là ti n năm cũ đi đ ng th i đ  tr

ễ ổ ữ ứ ị ầ ả ườ ượ ọ cúng Th  Công, t c v  th n cai qu n trong nhà, th ng đ c g i là

ắ ầ ẻ ộ T i giao th a x a, ng ụ ố ỷ ma qu . Ngày nay t c đ t pháo không còn n a. ừ ễ  cúng giao th a là l Sau l ủ ấ ệ Đ  nh t gia chi ch . ế ễ Các nghi l ớ  trên k t thúc và năm m i vui v  h i hè b t đ u.

ễ ể ộ ỏ i nhà, ng chính th c t ỏ i ta có th  đi ra kh i nhà đi hái l c. Ng i ra kh i ườ ầ ấ i đ n thăm đ u tiên sau giao th a là ng i xông nhà (đ p đ t).  ườ ố ứ ạ ườ ế i xông nhà t ườ i tài l c, do đó th ẽ t vía s  đem l ạ ớ ụ ổ ố ỵ ườ ạ ừ ổ ộ ng coi tu i và mong  ằ ữ t vía xông nhà mình. Cùng v i t c xông nhà là nh ng kiêng k  nh m  ả ầ ư ụ ằ t tin r ng, ng i h p tu i, t ề ớ ợ ầ     Sau ph n nghi l ở ề ầ nhà tr  v  đ u tiên hay ng ườ ệ ườ i Vi Ng ườ ợ ữ nh ng ng ữ tránh đi nh ng đi u không may/ giông trong năm m i, nh  t c kiêng quét nhà vì s  quét c  th n  Tài đi.

ườ ườ ả ấ tiên, ông bà ông v i. Ng ễ ế ế ế t, ngày 30 t ẻ ư t vui v  nh ng không quên ng t đón ông bà v  ăn t ổ ấ i đã khu t, nh t là t ế t thì đ n ngày m ng 3 làm l i   hoá vàng, g i là ngày cúng ề ả ế ọ ể ễ ủ ụ ồ ơ ả Ngày t ệ Vi ễ ti n ông v i. Ngày này ph i ti n hành các th  t c là đ m mâm, hoá vàng đ  ti n.

ề ữ ướ ườ ệ ở ầ   ụ t còn có t c m  đ u

ớ ớ ỳ ấ ị ế t Nam trong d p t ứ ườ ễ ng t ượ ễ ị ớ ọ  quan tr ng nh t là l  Th ề ễ ướ  h ng nguyên. Và đ n l ề ố ẹ i Vi ệ ẽ ớ i ho t đ ng nông nghi p c a ng ế ễ ng nguyên, t ớ ộ ữ ệ ệ ủ i Vi ớ ế t Nguyên đán m i th t s  k t  ộ t Nam. Đó là l ậ ự ế ớ ớ ứ ộ ỳ ế   t ề ớ ớ H ng v  năm m i v i nh ng đi u t t đ p, ng ệ công vi c năm m i. Tu  theo ngh  nghi p khác nhau s  có nh ng cách th c khác nhau. Tuy  ạ ộ ễ nhiên, l ượ ề T ch đi n và l  Th ớ ắ ầ ộ thúc. M t năm cũ chính th c qua đi, m t năm m i b t đ u v i m t chu k  lao đ ng m i v i bi bao lo âu m i và ni m vui m i.

ế 2. Ti ự t Thanh minh và ngày hàn th c

ườ ờ ố ễ ế  ti c t ượ ổ ứ t hàng năm, đ ủ ặ i Á Đông, thanh minh là l ệ ớ ề ộ ườ ẻ ồ ch c vào ngày   t: Thanh là khí, Minh là sáng s a ­ Thanh minh là khí ệ i Vi   t Nam, ngày Thanh minh ọ ủ ộ ớ ố ớ ầ ẹ ồ ộ ủ ể ạ ộ Trong đ i s ng văn hoá ng ị mùng ba tháng ba âm l ch, có ý nghĩa đ c bi trong tr o và sáng s a. Đó là ngày nh  v  c i ngu n. Đ i v i ng ế ả là ngày T o m , v i nh ng công vi c: thăm vi ng m  ph n gia tiên, d n d p phát quang, làm  ớ ề ơ c m cúng t ệ ộ ặ ạ i nhà đ  nh  v  ngu n c i c a mình. ữ i các phâng m  ho c t

ự ự ố ồ ị ấ ứ ườ ế ồ ạ ườ ệ T t Hàn th c có xu t x  Trung Qu c vào ngày m ng ba tháng ba âm l ch. Hàn th c có nghĩa là   ăn đ  l nh. Ngày này ng ng ăn bánh trôi bánh chay. t Nam th i Vi

ế ộ ậ ụ ổ ọ ắ ườ gìn, b i nó nh c con ng ớ ề ỷ ủ ườ ế ế ắ ỗ ố ườ ở ể ố i, nh c ta s ng th  nào đ  gi ng nòi mãi tr i  ng ụ ữ ề     T t Thanh minh là m t t p t c c  truy n đáng trân tr ng và gi ế ở ầ tr n th  nh  v  kh i thu  c a m i ki p ng ủ ồ t n trong vòng quay c a vũ tr  bao la.

ế 3. T t Đoan ng ọ

ườ ch c vào ngày m ng 5 tháng 5 âm l ch. Ng ả ở i Trung Qu c cũng có ngày này  ng văn hoá Trung ọ ổ ứ ấ ủ ắ ị ồ ộ ị c S . Tuy có  nh h ệ t Nam không h  dính líu hay nh c nh  đ n v  trung th n i Vi ố ưở ở ế ọ ế ế ệ ấ t Nam dân gian g i là ngày gi ầ t sâu Vi ị ầ ướ ng nh  v  Khu t Nguyên, m t v  trung th n n ề ườ ư ố ọ ở t Đoan Ng   ườ ứ ủ ệ ằ ả ế     T t Đoan ng  t ớ ề ể ưở đ  t Hoa, nh ng ngày này c a ng Khu t Nguyên c a Trung Qu c. Ngày t ẻ ọ b  nh m b o v  mùa màng, s c kho  con ng i.

ế 4. T t Trung nguyên

ượ ổ ứ ằ c t i x a cũng g i ngày này là ngày ồ ớ ễ T t Trung nguyên đ xá t ế ộ i vong nhân hay ngày cúng cô h n. Gi ch c vào ngày r m tháng 7, ng ậ ử i tăng ni, Ph t t ườ ư ọ ọ  thì g i là ngày l Vu Lan

ườ ằ ộ i vong nhân, nghĩa là bao ng, ng ướ i Vi ủ ươ Theo tín ng ộ nhiêu t ưỡ i nhân d ằ ệ ượ i âm ph , ngày hôm đó đ t cho r ng r m tháng b y là ngày xá t c tha t ả ở ậ ộ ế i h t. B i v y, trên d ế ọ ng th  m i gia

36

ễ ở ồ ọ ễ ậ chùa thì t ổ ứ ễ  ch c l cúng g i là l ạ  cúng Th p lo i chúng sinh cúng cô h n. Còn  ễ ồ ủ ọ ề đình đ u làm l và đ c Văn chiêu h n c a Nguy n Du.

ộ ễ ố ể ệ ộ ươ ụ ợ ế mang ý nghĩa t t, th  hi n m t tình th ng không v  l i đ n ấ ễ ườ ọ ề ả     V  b n ch t, l ế m i ki p ng này là m t l ổ ố i kh n kh .

ậ ờ ố ệ iạ : L  ti ườ t. Thông qua các l ố ệ ớ ễ   i Vi  gìn m i quan h  v i quá ộ ộ ớ ế ớ ớ ộ ủ  cu c s ng lao đ ng và ti ộ ồ ạ ủ ư ấ ắ ễ ừ ộ ố i ta không ch  có lao đ ng v t ủ ườ ọ ồ ụ ớ ộ ữ ỳ ế ữ ụ i nh ng chu k  ti p theo c a vòng quay vũ tr   ề ầ ớ ờ  bao đ i nay. Ng ả ả ả ơ ự ớ ộ i tâm linh  ộ   ờ t có ý nghĩa to l n, là m t t c đ p, đ ng th i là m t ậ ữ ơ ể ệ ầ ễ ế Tóm l t là m t b  ph n đ i s ng văn hoá quan tr ng c a ng ớ ắ ế i ta g n mình v i thiên nhiên, v i vũ tr , v i c ng đ ng, gi t, ng ti ể ướ ứ ng t kh , dòng dõi và liên k t v i nhau đ  h ệ ủ ễ ế ồ t Nam ph n l n đ u b t r  t t Vi luân h i. C i ngu n sâu xa c a l ườ ướ ừ ệ c t sáng t o c a c  dân nông nghi p lúa n ữ ả ả i trí, ph i tho  mãn nh ng nhu c u v  th  gi v  quanh năm, mà còn ph i vui ch i gi ễ ế ủ c a mình. Và chính trong lĩnh v c này, l  ti ế ủ ờ ố ộ b  ph n h u c  không th  thi u c a đ i s ng văn hoá tinh th n con ng ỉ ề ế ớ ồ t Nam. ầ ộ ụ ẹ ườ i Vi

ộ ễ ứ ả ệ III. HÔN L .Ễ   ễ     Hôn l là m t l th c quan tr ng n m trong phông c nh nghi l

đ i ng ễ ướ ố ủ ạ c coi là g c c a v n phúc, nên đ ườ ể i, mà bi u hi n là  ờ ệ ự ể i, bi u hi n s  ra đ i  ượ c trân ằ ệ ậ ộ ọ ổ ứ ọ ễ ờ ủ vi c l p gia đình c a đôi trai gái. L  c ớ ượ m t gia đình m i đ  ch c chu đáo. tr ng và t

ờ ố ườ ộ i Vi ệ ệ i là m t vi c h ầ ủ ỗ ọ ườ Trong đ i s ng tinh th n c a ng ộ ờ tr ng trong cu c đ i m i con ng ệ ướ t, c i. Dân gian có câu:

ậ i v , làm nhà ướ ợ ậ ệ ấ T u trâu, c                         Trong ba vi c  y th t là khó thay

ầ ớ ườ ệ i Vi ị ả t ch u  nh h ố Ph n l n các nghi l ệ l ễ ủ  c a ng ụ ệ ủ ố  Trung Qu c. Theo t c l ưở  c a Trung Qu c thì có 6 l ủ ụ ng c a t c  ễ  trong hôn ụ ễ nhân (l c l ).

ọ

đ n nhà gái. ướ : l ỳ i.. ạ                       1/ N p thái: kén ch n. ỏ ấ ổ                       2/ V n danh: h i tên tu i, ngày sinh cô gái. ướ ậ ự ấ ạ c.                       3/ N p cát: ch p nh n s  đính  ỏ ạ ệ ễ ư ễ ế                       4/ N p t  ăn h i, đ a sính l ễ ướ ỉ  c                       5/ Th nh k : xin l i, đ nh ngày c ướ                       6/ Thân nghinh: c ị i ­ đón dâu.

ễ ầ ượ ườ ệ ệ ễ Sáu l ầ  trên d n đ n đ c ng i Vi t Vi t hoá còn ba l chính:

ạ ồ ụ ộ ấ ỳ ỏ ễ ạ ễ ễ ướ ồ 1/ L  ch m ngõ: g m n p thái và v n danh.                 2/ L  ăn h i: g m n p cát và th nh k , trong đó có t c n p sêu sau khi ăn h i.                 3/ L  c ỉ  và thân nghinh. ạ ồ ỏ ạ ệ i: g m n p t

ệ ộ ễ ứ ủ ườ ệ i c a ng / l i Vi t Nam, có m t vài l th c hoàn toàn là c a ng i Vi t, ễ ẽ ướ ủ  c ộ ị ậ ườ    Trong hôn l mang đ m phong v  dân t c. Đó là:

ễ ạ ứ ư ặ ượ i m t ặ : l , c p v  ch ng ả ắ ụ ọ ặ gia tiên, t c g i là l ễ ạ  l ễ ễ ề ọ ể ề ị ạ ụ ế ặ i m t b  m  cô dâu cũng s  đ t thông qua l c bi ng h p có tr c tr c thì trong l ị ắ ề ủ ợ ợ ể ắ ợ ồ    ­ L  l  di n ra sau khi cô dâu làm dâu đ c ba ngày. Sang ngày th  t ể ễ ớ ễ ứ ỉ ế  h , n u ngay ngày   t m i ph i d t nhau v  nhà gái đ  l i m t hay l ặ ư ẹ ớ ỏ ữ ế ỉ ễ ạ ụ  ch  hi u v i cha m ,  hôm sau đã v  thì g i là nh  h . L  l i m t x a có m c đích đ  cô dâu t ồ ằ ặ ồ ệ ị ấ ấ m t khác còn có ý nghĩa thông báo r ng cô  y, ch   y đã làm to i nguy n nhà ch ng và ch ng.  ặ ố ẹ ễ ạ ễ ậ ẽ ượ ườ  v t  Tr  l ữ ộ ấ ủ c a chú r  mang v  (th  l n b  c t m t m t tai có nghĩa là cô dâu không còn trong tr ng n a).

ễ ụ ướ ư ấ ế ụ ả ộ : là m t nghi l ph  trong đám c i nh ng nh t thi ữ t ph i có. Ca dao, t c ng ễ ộ    ­ L  n p cheo ữ ổ c  có nh ng câu:

ướ ẳ i mà ch ng có che ở ư ắ ­ Có c                                        Nhân duyên tr c tr  nh  kèo long đanh.

37

ả ợ ả ộ ­ Nuôi l n thì ph i băm bèo ấ ợ                                           L y v  thì ph i n p cheo cho làng.

ướ ọ ­ Cheo có làng, c i có h

ở ề t Nam là l Vi ộ riêng có  ứ ấ ả ữ ộ ế ứ ộ ụ ệ c công nh n là chính th c , ngoài l ễ ộ  n p cheo. Nghĩa là  ả  cheo. Cheo  i ra, ph i có l ể ễ ể ể ướ ố ể ậ ể ứ ấ ộ ớ ồ ồ ậ ồ ợ ồ ư ậ ặ ứ ấ ủ ứ ằ ộ ồ ệ ễ ướ  c ư ọ i ch  m i là công b  trong hai h  mà thôi. Có th  hi u nh   ư ậ ướ ỷ ậ c u  ban đ  pháp lu t công nh n. Cũng nh  v y,  ộ ị ộ i đ n v  c ng đ ng  y có thêm m t gia đình m i, m t  ả ố ượ ộ c c ng đ ng công nh n thì c p v  ch ng ph i  ễ ộ  n p ầ ỏ  ý th c xây d ng c ng đ ng. L  cheo là b ng ch ng c a ý th c  y. Nh  v y, l ộ ứ ủ ụ ư ể ộ ằ     T t c  nh ng đ u nh m ch ng minh m t t c l ậ ố ượ m t cu c k t hôn mu n đ ỉ ớ ậ là đ  làng xóm công nh n, còn c ả ợ ồ ặ ngày nay các c p v  ch ng ph i đăng ký tr ạ ơ ằ ư ễ  cheo là đ  ch ng minh r ng t x a l ố ộ thành ph n trong kh i c ng đ ng. Mu n đ ễ ự ứ ch ng t ư ể ằ cheo là m t th  t c nh  th  n m ngoài cu c hôn thú nh ng không th  không có.

ườ ữ ủ i Vi iạ , phong t c hôn nhân c a ng ồ ị ứ ứ ệ ễ ậ c. Hôn l đã đáp  ng ớ ầ ơ ả ấ ồ ể ụ     Tóm l ươ ợ ộ t c, phù h p v i ph ượ đ ế ệ t mang đ m phong v  dân  t Nam có nh ng nghi ti ướ ồ ng th c sinh t n là nông nghi p tr ng c y lúa n ự c hai nhu c u c  b n là duy trì dòng dõi và phát tri n ngu n nhân l c.

ộ ừ ố ườ ệ ế ớ ớ g c Hán, có nghĩa là công vi c ph i làm v i ng ữ ế ạ ớ ệ ấ ượ ồ ạ ễ c g i là tang l ườ ố ủ ữ ứ ấ ả ượ ọ c nghi th c hoá c a ng ườ ế ồ IV. TANG LỄ      ''Tang'' là m t t vi c  y đ táng, g m ''đ  tr '', cúng các tu n, cúng gi Nói chung, l ng ả i m i ch t. Nh ng công  ạ ế ế c chia làm hai giai đo n: giai đo n m i ch t đ n khi táng và giai đo n ti p sau khi  ể ở ế ỗ ả  hay tang ch .  , c i táng... T t c  đ ố ớ ệ ượ ễ i s ng đ i v i   tang hay tang ch  là nh ng công vi c đ ưở ng. ầ ế ả ệ ố i ch t, bao g m c  vi c t ng táng và truy t

ủ ế ủ ề ố ỗ ệ ữ   t, trong đ i s ng tâm linh c a mình cũng có nh ng ữ ễ

ươ ệ ở  tang c a các dân t c không gi ng nhau b i quan ni m v  cái ch t c a m i  ủ ờ ố ệ i Vi ế ử ệ i ch t theo quan ni m sinh là ký t ư ế ớ ế ớ i cũng hao hao nh  th  gi ậ ng có câu ''d ữ ườ i Vi ứ ư ứ ễ     Các nghi th c l ỗ ườ ộ t c ng ệ quan ni m cùng nh ng nghi l ớ ậ thác m i th t là v  th  gi ườ ố ủ c a ng ệ ấ quan ni m  y mà ng ộ ườ i, m i tôn giáo khác nhau. Ng ườ  cho ng ộ ề ế ớ i bên kia, m t th  gi ườ ườ ậ t th i s ng. Vì v y, ng ử ớ ệ ườ t đã  ng x  v i ng i Vi ử ố  là quy ­ s ng g i,  ế ớ i  i bên này (th  gi ừ ậ ầ ng sao âm v y'' (tr n sao, âm v y). T   ễ ứ ờ ằ  th c nh  sau: i qua đ i b ng nh ng l

1. Tang chế

ế ộ ể ướ ế ở ướ  n ế ể ệ ộ ậ ậ ư ế ộ ứ ồ ờ ượ  pháp (công dân), đ ụ ỉ c ta không ch  là phong t c  ậ   c th  hi n rõ ràng trong các b  lu t H ng Đ c và lu t Tang ch  là ch  đ  đ  tang. D i th i phong ki n, tang ch   mà còn thu c lu t t Gia Long.

ậ ậ ứ ưở ồ ề ưở ề ế ớ ủ ộ ậ ng l n c a các b  lu t Trung  ạ ng cái n n đ o hi u c a ệ ộ ậ ổ ị ả ng, có nghĩa là ch u  nh h ườ i Vi ậ ệ ộ ự ườ ệ ắ ỳ i Vi ưở ế ủ ả t Nam hoá.   ơ t thì tang có 5 b c dài ng n khác nhau, tu  thu c s  thân s ,  ơ ượ ụ ề Lu t H ng đ c và lu t Gia Long, hai b  lu t c  ch u  nh h ị ả ị ả Hoa, nên v  tang ch  cũng ch u  nh h ư ế ế Nho giáo. Tuy nhiên nh  th  không có nghĩa là ng t không c i bi n, không Vi ủ Theo ch  đ  đ  tang c a ng ế ườ ư t thành bài th  có nhan đ  "Ngũ ph c thi''. và đ ế ộ ể c ng i x a vi

ồ

ẹ        Tang cha tang m  tang ch ng ồ ả ỏ  lòng xót xa       Ba năm s i v i t ộ       Anh em, cô ru t, ông bà ưở ng tôn Xa là chú, bác g n là tr

ề ầ ộ ng đ u tròn m t năm V i tang dâu tr

ị ể ề ộ ợ ọ ộ ả ạ ọ ọ

Tang cháu ru t, tang các con ộ ưở ớ ề       Tang chín tháng k  ra li n ạ       Ch  em cô ru t xa mi n ngo i gia       V  cháu ru t, anh h  ta       Cùng tang các cháu th y đà đ i công (9 tháng) ừ       Đích tôn th a tr ng ba đông ể ọ       Bác h , anh h  ''ti u công'' lâu gì (5 tháng)       Tang cha m  v , c u gì ắ ệ ướ ẹ ợ ậ  ''ty ma'' còn (3 tháng) D i thì cháu ch t, l

38

ợ ệ ợ t tôn ngươ V  chúng tôn, v  đi       Cũng trong ba tháng cho tròn tình th

Chi u trong kinh l

ợ ậ ồ ồ ẹ ẻ ấ       Con nuôi, m  đ  l y ch ng ế ễ  không tang rành rành.       Trong dân gian thì có câu:       Ch ng cô v  c u ch ng dì ườ ấ ế ồ i  y ch t thì không tang Trong ba ng

ơ ở ấ ờ ạ ạ ọ ị ạ ệ ừ ư ế ẹ     Nh  th , trong năm lo i tang thì tang cha m  là tang tr ng/ đ i tang. C  s   n đ nh th i h n  ấ tang xu t phát t ủ  quan ni m c a Nho giáo.

ớ ụ ế ả ượ ờ ỳ ố c dùng trong su t th i k  có tang, mà ị ỉ ụ Cùng v i tang ch  là tang ph c. Tang ph c không ph i đ ch  trong các d p sau đây:

ậ

ế ứ ứ ễ ế ­ Ngày nh p quan.       ­ Ngày chôn c t.ấ       ­ Ngày th  49 sau khi ch t.       ­ Ngày th  100. ố ầ       ­ Và l n cu i cùng khi làm l h t tang.

ườ ụ ả ặ ị ứ ẹ ắ ờ ỳ ư ặ ớ ỗ ượ ị ự ưở ồ ầ ủ ư     Nh ng trong th i k  c  tang, dù không ph i hàng ngày m c tang ph c, ng không đ th  s  t i ch u tang cũng  ự ỡ ể ể ọ ỉ ả c ăn m c và trang s c xa x , v i vóc sang tr ng, màu s c loè lo t hay r c r , đ  bi u  ng nh , n i bu n r u c a mình.

ễ 2. L  tang

ữ ứ ễ ấ ườ ứ ế ể , chôn c t ng i ch t. Các nghi th c tang có th  chia thành ba Đó là nh ng nghi th c cúng l ph nầ

ệ ủ ườ ố ố ớ ả i s ng ph i làm đ i v i ườ ấ ế ữ    ­ Lúc lâm chung: nh ng công vi cc a ng ng ố i h p h i / ch t.

ồ ề ễ ậ  ph n hàm (b  c m, ti n vào mi ng ng ầ ệ ỏ ơ ọ ả ườ ệ ớ ế i ch t), l ặ ụ ườ ệ ọ ủ ễ ộ ụ  m c d c  ệ ườ i  ế i ch t sau khi  ọ ướ   ng ế ộ ẩ ữ ị ư    ­ Chu n b  đ a đám: g m nh ng công vi c: l p tang ch , l ắ ộ ạ (t m g i cho ng ễ ế ch t), l  khâm li m (m c qu n áo m i; b c v i cho ng ễ ử ắ đã t m r a), l ệ ể ườ huy t đ  ng thành ph c (phát tang và khóc), ch n huy t (ch n h i ch t phù h  cho con cháu).

ấ ư ỗ ữ ế ậ ườ ố ướ ượ ớ ư ng: nhà táng, ph ng bát âm, đ i tr ễ ứ ả ứ ậ ấ ế ẹ ễ ồ ướ c, v i các nghi tr ư ả ễ ọ ễ ầ ư ố ượ ố c b  trí      ­ Đ a đám và chôn c t: đ a đám ­ đ a linh c u đ n t n ch  chôn. Đoàn t ng táng đ ủ ố ư ộ ng, g y ch ng c a  nh  m t đám r con trai (n u là đ a đám cha m ), bát c m qu  tr ng. Các l  th c sau khi chôn c t xong g m: l thành ph n, l ơ  tr ng sau: ố  ph n kh c và các l

ễ ấ ậ t thu c Ph t giáo). t thu c Nho giáo).

ộ ễ ế  ti ộ ễ ế  ti t thu c Nho giáo). ộ ễ  cúng ba ngày       + L  ngu: l ễ ấ ầ       + L  cúng tu n th t th t : cúng 49 ngày (l ễ ố ố       + L  t t kh c (thôi khóc): cúng 100 ngày (l ễ ể ườ       + L  ti u t ễ ạ ườ       + L  đ i t ễ ỗ ầ  gi ng: l ế ng: h t tang (l ộ ễ ế  ti t thu c Nho giáo). đ u (l ễ ế  ti

ộ ố ượ ễ 3. M t s  nghi tr ng trong l tang

ườ ế ớ ể ỗ i ch t. Nhà táng có hai tác d ng: đ  che đi c  linh ỹ ậ ụ ể i quan sát; làm v t chôn theo (hoá) đ ườ ươ ệ ở ư ể       1/ Nhà táng: x a đ  chôn đi cùng v i ng ẩ ự ữ c u, t o  n t  theo quan ni m ''d ng ườ ng th m m , tranh s  hãi hùng cho ng ậ ng sao âm v y''. ạ ấ ượ i chêt có nhà

ườ ườ ứ ng bát âm 2/ Ph : trong đám tang, ph ng bát âm có ch c năng:

ờ ườ ề ề ấ ể ng có kèm theo k ắ ơ ủ ể ẹ ề ọ ậ ườ i đã ch t theo gi ng th p ân (k  10  n c a cha m ). ấ ệ ấ ườ ế ế ỗ ạ      ­ T u nh c th  khi nh p quan, nh t là v  đêm khuya; mi n B c th chuy n v  công lao ng ạ     ­ T u nh c m i khi có ng ế ậ i đ n phúng vi ng.

39

ữ ữ ặ ố ố ướ ươ ỏ ấ ố ướ : nh ng t m v i màu đ  trên vi ữ ế ố ố ướ ế i quá c . Đ i tr ng ti c ng ủ ự ả ườ ể ượ ng) t ế ầ ớ ặ ự ặ ẹ ơ t nh ng câu đ i (đ i) hay 4 ho c 5 ch  Hán to   ộ   ng ph n l n do khách hay bà con thân thu c ồ ng c a s  chia bu n, m t khác cũng làm v i nh  đi s  n ng ng       3/ Đ i tr ỏ  lòng th (tr ớ phúng vi ng v i ý nghĩa là bi u t ề ủ n  c a tang tóc.

ậ ẹ ớ ứ ạ ạ ậ : g y tang dùng cho h ng đ i tang ­ tang cha m , v i nghi th c ủ ẹ ố ố       4/ G y ch ng c a con trai ư ch ng là cha đ a m  đón.

ả ứ ượ ơ c dùng trong cúng c m hàng ơ ư ế ữ ứ ể ượ ủ ự ồ ng c a s  ph n ộ ộ ự ố ự ể ế ặ ả ứ : bát c m qu  tr ng (kèm đôi đũa bông) đ ơ      5/ Bát c m qu  tr ng ầ ặ ấ ớ ngày, khi m i m t cũng nh  h t tu n 49. Nh ng th  này m t m t là bi u t ị ườ sinh, m t khác còn là s  bi u th  ng i ch t đi vào m t s  s ng khác.

ườ iạ , l tang là s  bi u hi n m i quan h  gi a ng ườ i ta tr ưở ế ả ủ ả t là s  h n dung  nh h ệ ữ ớ i ch t, nói khác đi là  i s ng v i ng ự ườ ự ố  nhiên là s  ch t, là s  ch ng tr  c a con ng i  ng t ủ ự ỗ ủ  tang c a ng ng c a ba  ộ ườ ố ự ế ệ i Vi ổ ườ ạ ớ ễ ố ệ ự ể     Tóm l ệ ượ ướ ộ ủ ộ c m t hi n t thái đ  c a ng ễ ử ữ ứ ớ ự  nhiên. Và nh ng  ng x  trong l v i t ưỡ ạ ậ tôn giáo: Nho, Ph t, Đ o v i tín ng ng dân t c là đ o T  tiên.

40

Ộ Ắ Bài 10. CÁC S C THÁI VĂN HOÁ T C NG ƯỜ I

ố ệ ừ ạ c, ti n thân là các qu c gia Văn lang, Âu L c, thì ngày nay các nhà t Nam t ứ ậ ướ  khi l p n ấ ậ ệ ộ ơ ặ ơ  đ c bi ứ ứ ụ ữ ườ ủ ố ườ i khác nhau. Trên các di v t c a văn hoá Đông S n, ấ ự ậ ườ i ta nh n th y s  khác bi ủ t tóc, búi tóc c a ng Vi ư nghiên c u còn nh n th y các d u hi u là c  dân các qu c gia đó mang nh ng s c thái t c  ng ng ế t ể ộ ườ ữ ơ ề ắ ấ ữ ậ ủ ồ ệ ố t là trên tr ng đ ng Đông S n,  ể   ứ ệ ề ặ t v  các hình th c trang trí, cách th c ăn m c, trang s c, các ki u ườ ủ ệ ệ ổ ạ t c  (L c Vi t), ch  nhân văn hoa  i Vi ổ ườ ư ủ i nói ngôn   tiên xã x a c a các t c ng t ­ M ng, Tày ­ Thái sau này. ồ ộ i ph  n ... C ng đ ng c a ng ấ ơ Đông S n, r t có th  là t ệ ng  Môn ­ Kh  Me, Vi

ế ỷ ch  (th  k  X ­ ờ ỳ ở ộ ố ậ ươ ầ ế ự ủ ự ề ng v c v  phí Nam,  ạ ộ ề ư ố ị ớ ự ủ ườ Ở ề t Nam.  ờ ố ừ ươ  ph

ế ướ ữ ố ở ừ ướ ạ ườ ườ ộ ấ     Sau công nguyên, nh t là th i k  phong ki n t XIX) cùng v i s  c ng c  và m  r ng c ề ộ nhi u t c ng ệ ộ dân t c Vi ố ị đ a sinh s ng lâu đ i, thì càng ngày càng có nhi u nhóm t c ng ắ ế ồ có ngu n g c t ộ t c: Dao, Mông, Hoa, C  Lao, Sán Chay, Lô Lô, Hà Nhì, Gáy,  ộ Ngái, Nùng... đ n n ể k  trên th ớ cài v i các t c ng i đã gia nh p vào thành ph n các đ i gia đình các  ườ ả ắ i b n   mi n núi phía B c, ngoài các t c ng ườ ộ i  ng B c đ n đ nh c  sinh s ng, đó là các dân   ờ ờ ỳ c ta vào nh ng th i k  khác nhau. Các t c  ư ự ườ ng không c  trú theo khu v c riêng mà sinh s ng xen  ộ i  i đã ứ c, t o nên b c tranh t c ng tr t ạ ế ứ và văn hoá h t s c đa d ng.

ớ ố ờ ế ở ộ ệ ươ phía Nam, cùng v i quá trình Nam ti n và m  r ng b  cõi c a qu c gia Đ i Vi ệ ự ng v c Vi ấ ở ộ t đã m  r ng d n t ố ệ ế  là quá trình th c dân / đi tìm đ t sinh s ng c a ng ư ệ ệ ạ ạ ấ ướ ư ế ứ ễ ự t tuy cùng h c, sau đó nhà n ầ ừ t, d n t ộ ố i Vi ố ồ ế ộ ườ ơ ộ ạ ủ ế ầ ừ  sông Gianh đ n Nam B  ngày  ự ở ộ ườ ủ i Vi t và s  m  r ng qu c gia  ườ ườ ộ ả t  ng nh ng không ph i là m t, mà th ớ ợ ề ươ c phong ki n m i 'h p th c hoá' v  c ng v c qu c gia  ậ ườ i phía Nam gia nh p vào c ng đ ng  i nói ngôn ng  Môn ­ i Chăm, Kh  Me, các t c ng ng là ng ự ộ ữ ộ ở ơ ơ t Nam, tr ng S n (Bru ­ Vân Ki u, C  Tu, Tà Ôi, Hrê...) và sau cùng là các t c Tây ạ ơ Ở      ờ th i nhà Lý đ n nhà Nguy n, c ự ế nay. Th c t ướ ề ủ c a các tri u đ i Đ i Vi ướ di c  đ n tìm đ t tr ệ ề ạ sau. Quá trình này cũng đã t o đi u ki n cho các t c ng ộ ườ ướ ế ệ c h t là ng các dân t c Vi ề ở ườ ơ Kh  Me   Tr Nguyên: Ba Na, X  Đăng, Gia Rai, Ê Đê, Mnông, M , Xtiêng...).

ệ ớ c, cùng v i vi c ữ ướ  n ự ầ ộ ươ ự ố ố ấ ả i nay, tr i qua quá trình m y ngàn năm d ng n ng v c qu c gia, thì thành ph n t c ng ướ c và gi ườ ủ ư i c a c  dân sinh s ng trên  ườ ạ ố ầ ộ ộ ế ứ i thì n ạ ướ ậ ộ ắ ư ế ữ ể ệ ớ ư ế     Nh  th , cho t ố ở ộ ủ c ng c  và m  r ng c ệ ổ t Nam ngày m t đa d ng. Theo th ng kê thành ph n t c ng lãnh th  Vi ộ ả ắ ườ ớ ộ t c / t c ng ườ ượ ộ i đ t c ng c ta có 54 dân  ắ i v i nh ng s c thái và b n s c văn hoá dân t c h t s c đa d ng. V y các s c thái   c th  hi n nh  th  nào?

ộ ắ ể ệ S c thái văn hoá t c ng ườ ượ i đ ấ ộ c th  hi n trên ba c p đ :

ữ ộ ườ i. ộ ườ ị ươ ườ 1/ Văn hoá nhóm ngôn ng  t c ng     2/ Văn hoá t c ng i .     3/ Văn hoá nhóm đ a ph ộ ng t c ng i.

Ữ Ộ ƯỜ   I ừ ườ ệ ậ i, nhi u nhà nghiên c u đã nh n đinh Vi ư ầ ủ ườ ạ ứ ầ ỏ t Nam có g n nh  đ y đ  các t c ng ề Ở ệ  Vi ườ ớ ủ ư ơ ư ộ t Nam nh  m t Đông Nam Á thu   ệ ộ   i đ i di n cho các nhóm ườ ệ t ­ M ng, ế ạ I. VĂN HOÁ NHÓM NGÔN NG  T C NG ộ ộ     T  góc đ  t c ng ề nh . Đi u này hàm nghĩa:  ữ ộ i l n c a Đông Nam Á nh : Môn ­ Kh  Me, Tày ­ Thái, Vi ngôn ng  ­ t c ng ả Mông ­ Dao, Nam Đ o, Hán, T ng ­ Mi n.

ệ ườ ứ ệ ữ ứ ữ ơ ả ự ệ ữ ố ố ườ ế ộ ươ ậ ệ ữ ồ ộ ộ ố ấ ạ ườ ườ ấ ữ ộ ộ ể ộ i vào các nhóm ngôn ng  c  b n d a vào c  li u ngôn ng  và đ       Vi c phân chia các t c ng ữ ệ ề ồ ố nghiên c u m i quan h  v  ngu n g c và m i quan h  ngôn ng . Tuy nhiên, ngôn ng  cũng là  ọ ậ ấ ộ ặ ữ ừ ố i, n u không mu n nói là b  ph n r t quan tr ng. M t n a, t m t b  ph n văn hoá t c ng   ề ờ ố ố ậ ồ m i quan h  ngu n g c ngôn ng , cũng t o nên nh ng t ng đ ng v  đ i s ng văn hoá v t  ữ ộ ầ ủ i trong m t nhóm ngôn ng  t c ng ch t và văn hoá tinh th n c a các t c ng i  y.

41

ữ ộ ố ộ ủ ơ ả ậ ấ ề ặ ữ ộ ườ ượ ướ ư     Nh ng nét c  b n nh t v  đ c tr ng văn hoá, cu c s ng, tinh th n và t p quán xã h i c a  ừ t ng nhóm văn hoá ­ ngôn ng  t c ng ầ i đây. c trình bày d i, đ

ữ ệ ườ 1. Nhóm văn hoá ngôn ng  Vi t ­ M ng

ệ ườ ồ c ta, g m các dân t c ổ ệ ứ ườ ứ ố ở ộ ữ ộ t, M ng, Th , Ch t. Dân t c Ch t s ng ở ấ ủ ướ i l n nh t c a n ả i Nam, B c t ố ớ ườ ụ ườ ổ ộ ằ  và các tr c đ ở ơ ả ọ ộ ề ệ ườ ớ ộ :  t ­ M ng là nhóm ngôn ng  t c ng     ­ Nhóm Vi ố ề ộ  mi n núi Qu ng Bình; dân t c Kinh sinh s ng  Vi ị ớ ừ ắ ớ ổ ở ồ ậ  đ ng b ng châu th  các dòng sông l n t  các thành ph  l n, th  xã,  t p trung  ố ị ứ ố ề ủ ọ ị ấ th  tr n, th  t ng giao thông trên m i mi n c a T  qu c; dân t c M ng s ng  ở ỉ ổ ố ậ t p trung   t nh hoà Bình, Thanh Hoá, r i rác   S n La, Phú Th  và Hà Tây; dân t c Th  s ng  ở ậ  mi n núi Ngh  An. t p trung

ườ ằ ng r y; ngu i ế: Ng ằ ườ ướ ề ươ ủ ế ổ ố ườ ệ ố ẫ ằ ủ ế ờ i Th  s ng ch  y u b ng ngh  n t s ng hoàn toàn ch  y u b ng làm  c; ng i Vi ứ ạ ộ     ­ Ho t đ ng kinh t i Ch t và ng ố ườ ề ộ ủ ế M ng s ng ch  y u b ng ngh  ru ng n ướ ộ ru ng n c.

ề ả ầ ị ­ Các giá tr  văn hoá n n t ng/ văn hoá tinh th n

ế ế ữ ế ể ế ộ c, phát tri n đ n trình đ  có ch  vi t ­ ổ t) là ti ng ph  thông c a c  n ư ữ ố ộ ủ ả ướ ệ         + Ti ng Kinh (Vi ữ ch  g c La tinh. Các dân t c khác ch a có ch .

ưỡ ườ ầ ư ng: tín ng i Kinh ngoài tín ng õng dân gia thì còn ch u  nh ng đa th n, ng ạ ậ Ở ộ ố ườ ị ả ạ ưỡ ng Nho giáo, Đ o giáo, Ph t giáo. m t s  vùng, ng i Kinh còn theo đ o Ki tô + Tín ng ư ưở ưở h  t ng t (Christian).

ườ ễ ộ ễ ộ ả ộ + L  h i ễ ộ : phong phú. Ng i Kinh có l h i làng, l h i vùng và c  dân t c.

ệ ệ t ­ M ng có kho tàng truy n c  tích, dân ca, ca  ộ ệ ổ ườ ượ ụ ử c đánh ộ : các dân t c nhóm Vi ộ ườ ườ ố ủ ủ ệ ả ộ + Văn ngh  dân gian ườ ữ dao, t c ng  phong phú. Riêng dân t c M ng có cu n 'Mo ­ s  thi dân t c M ng' đ t Nam nói chung. giá là di s n vô giá c a dân t c M ng nói riêng và c a văn hoá Vi

ủ ộ ộ ữ ệ ườ t ­ M ng là gia ề + Văn hoá xã h i: gia đình c a các dân t c nhóm văn hoá ­ ngôn ng  Vi ụ đình ph  quy n.

ữ ơ 2. Nhóm văn hoá ngôn ng  Môn ­ Kh  Me.

ơ ồ ơ ơ ả ươ Ở ệ ơ ệ ườ ộ ề   ộ : Kh  Me, Ba Na, X  Đăng, C  Ho, Hrê, Co, Mnông, Xtiêng, Bru ­ Vân Ki u, Ơ ơ   t Nam và Đông D ng. i nhóm này Vi ơ t Nam, các t c ng ộ ử ề ỉ ị ở  Vi ằ ộ ố ở ườ ắ ­ G m 21 dân t c ạ ơ Tà Ôi, C  Tu, Gié Triêng, Brâu, R  Măm, M , M ng, Ch  Ro, Kh  Mú, Kháng, Xinh Mun,  Đu. Đây là các nhóm b n đ a  ậ ư c  trú t p trung nh t  ọ Nguyên, d c Tr ả ấ ở ồ  đ ng b ng sông C u Long, mi n núi Đông Nam B , các t nh Tây  ơ ng S n và m t s  ít Tây B c.

ướ ướ ườ ạ ơ ộ c và chài l ộ i, các t c ng i còn l ủ i ch ế ừ ườ i Kh  Me là ru ng n , tr  ng ươ ồ ẫ ạ ộ     ­ Ho t đ ng kinh t ề ằ ế ố y u s ng b ng ngh  làm r y, tr ng lúa n ng.

ề ả ầ ị ­ Các giá tr  văn hoá n n t ng / văn hoá tinh th n

ế ộ ố ườ ơ ữ ế : ng t ơ ộ ư ộ ở ạ ữ ự ổ ố  c  g c Sanscrit.  ư t nh ng là ch  do ủ i Kh  Me có văn t ữ ế  Tây Nguyên nh  Ba Na, Mnông, C  Ho, M  đã có ch  vi ự ộ ố ườ ơ ở ữ + Ti ng nói c a m t s  dân t c đã có ch  vi M t s  dân t c  ng i Pháp xây d ng, trên c  s  ch  cái La tinh.

ưỡ ườ ơ i Kh  Me ườ ấ i Kh  Me có t c l là nam thanh niên đ ạ : r t đa d ng. Ng ụ ệ ờ ườ ằ c coi là ng ữ ọ ủ ng tôn giáo ơ  m t đ n ba năm. Trong th i gian tu, ng i đi tu đ ủ ế ử ở ồ  đ ng b ng sông C u Long ch  y u  ượ ở ườ ớ i l n khi đã tu    ậ ượ ọ c h c ch , h c giáo lý c a Ph t, ấ + Tín ng ậ ạ theo đ o Ph t. Ng ừ ộ ế chùa t ả ộ ọ h c lao đ ng s n xu t.

ộ ơ ọ ạ ộ ể ỉ ở ầ ầ ử ữ ớ ượ ầ ả ấ ề ầ ị ưỡ     Các dân t c nhóm Môn ­ Kh  Me có tín ng ng đa th n. Giàng là tên g i chung đ  ch  các v   ế ướ ầ ầ ầ th n. Đó là các th n núi, th n sông, th n l a, th n b n n c... Nh ng ho t đ ng m  đ u năm  ệ ự ả s n xu t đ u ph i báo và xin phép Giàng m i đ c th c hi n.

ớ ả ấ ạ ưỡ ễ ộ  có nhi u l h i g n v i ho t đ ng s n xu t, sinh ho t tôn giáo tín ng ư ng. C ở ộ ớ ễ Chon chnam thmay ­ đón năm m i, l Óc bom bóc ­ ễ ễ + L  h i: ơ dân Môn ­ Kh  Me   Vi sa ka ban chia ­ l cúng trăng, l ề ễ ộ ắ ạ ộ ễ  Nam B  có các ngày l ậ ả  Ph t đ n...

42

ễ ộ ổ ế ở ễ Tây Nguyên là l ễ ộ ỏ ả ơ  h i b  m  (P  thi), l ả ễ ộ ồ ễ  h i mang t cúng Giàng, trong l ự ư ưở  t cúng  ng ph n th c nh  l ư ễ ở   m ươ ườ ạ h i n i ti ng      Các l ụ Giàng có t c đâm trâu mang ý nghĩa hi n sinh; có c  l ơ ầ i Kh  Mú. đ u mùa gieo h t trên n ế ẫ ủ ng r y c a ng

ố ệ ủ ơ ề ể  c a các dân t c nhóm Môn ­ Kh  Me đ  s , phong phú v  th ạ ẫ ồ ộ ạ ụ ộ ụ ề ệ ng. V  dân ca đã có hàng ch c làn đi u khác nhau; nh c c  dân gian Tây ử ở ượ ậ nhà Rông.  ồ ng nhà m ộ ậ ụ ồ ộ ả ộ ố ằ ườ ố ủ ế ớ + V n văn ngh  dân gian ấ ượ lo i l n ch t l ể ấ ộ Nguyên r t đ c đáo; già làng Tây Nguyên hay k  Khan / s  thi cho con cháu nghe  ộ ộ ở M t s  dân t c có b  lu t t c đ  s . Các dân t c   Tây Nguyên có t p quán làm t ườ ể ệ i đã ch t. nh m th  hi n tình c m c a ng i s ng v i ng

ư ậ ồ ụ ặ ộ ạ ư ở hai bên ộ ợ ộ ợ ồ ơ ộ ộ ố ộ ố ẹ ỗ ờ ộ + Văn hoá xã h iộ : các dân t c có t p quán hôn nhân m t v  m t ch ng, c  trú bên nhà  ồ i có t c c p v  ch ng luân phiên c  trú  ch ng là chính. Tuy nhiên có m t s  dân t c l ư ớ v i ý giúp cho b  m  m i bên m t th i gian, nh  các dân t c: X  Đăng, Xtiêng, Brâu.

ữ 3. Nhóm văn hoá ngôn ng  Tày ­ Thái

ế ố ọ ữ ớ ở ủ Đông Nam Á và Trung Qu c, có vai trò quan tr ng trong ti n  ự Ở ệ ử ồ ị ­ Đây là nhóm ngôn ng  l n  trình l ch s  và văn hoá c a khu v c. ự   t Nam g m có các dân t c: Thái, Tày, B  Y, Lào, L , Vi ệ ắ ắ ố t B c và Tây B c, ệ ớ Nùng, Giáy, Sán Chay, c  trú  ọ i Vi d c biên gi ư ở t ­ Trung và Vi ộ ỉ  các t nh Vi ệ t ­ Lào.

ề ủ ư ệ ộ ướ c ­ Ngh  nghi p chính c a c  dân Tày ­ Thái là làm ru ng n ọ ạ ở ườ ồ  các thung lũng và tr ng tr t c n trên các s ồ n đ i.

ầ ị ề ả     ­ Các giá tr  văn hoá n n t ng/ văn hoá tinh th n:

ộ ể i Thái đã phát tri n đ n trình đ  có ữ ế ườ ộ ề ế ế ệ ổ ế ệ ắ ế ổ ố ủ ế         + Ti ng nói  c a ng ạ Ấ ữ ế ch  vi t (ch  Ph n  n Đ ). Ti ng Thái còn là ti ng ph  thông  ắ ề ủ c a mi n Tây B c và mi n núi Thanh Hoá, Ngh  An. Ti ng  ủ Tày, Nùng ­ ti ng ph  thông c a Vi ượ ứ ữ ế   t B c, v n cũng có ch  vi t ướ c c các trí th c dân t c Tày ­ Nùng hoá thành Nôm Tày, Nôm Nùng, tr ch  Hán và đ ộ ữ ộ ướ ự ố ừ ữ g c t khi có b  ch  Tày, Nùng La tinh do nhà n c xây d ng năm 1961.

ư ưỡ ờ ổ ầ ọ ng đa th n, tr ng tâm là th  t tiên. Ng ườ   i ngưỡ  c  dân nhóm Tày ­ Thái là tín ng ưở ị ả ủ ậ ổ + Tín ng Thái, Tày, Nùng còn ch u  nh h ạ ng c a Kh ng giáo, Đ o giáo và Ph t giáo.

ắ ễ ộ h i hang h i đ ắ ễ ộ ườ ả ở ư         + C  dân Vi ệ Bua (Ngh  An), l ệ ắ t B c và Tây B c có nhi u ngày l ễ  Xên b n, Xên m ng ề ở  Tây B c, l ễ ộ ượ ổ ứ ư c t  h i Lùng tùng ch c t ng b ng ệ ắ  Vi ừ : l t B c...

ữ ấ ệ ổ ụ ữ ữ ế ạ ổ ế ể ạ ượ ề ọ ị ụ ệ ặ ượ ữ ủ ắ ủ ộ         + Kho tàng văn hoá dân gian c a các dân t c nhóm ngôn ng  Tày ­ Thái r t phong phú và đa   ệ ơ   ề ạ d ng, ph  bi n là các lo i hình truy n thuy t, truy n c , ca dao, t c ng , thành ng , truy n th . ơ   ươ Nhi u th  lo i văn h c dân gian đã đ ng S n Bá ­ Chúc Anh Đài, Sóng ch  xon xao, Khun Lú nàng  a... Các làn đi u dân ca đ c tr ng là hát  Sli (Tày) và hát L ạ ấ Ủ ộ n (Nùng), là nh ng nét văn hoá đ c đáo c a vùng Tây B c và Vi ư c biên so n,  n hành nh  Nam Kim Th  Đan, L ư ệ ắ t B c.

ộ ụ ướ ầ ụ ướ ườ ộ ứ ề ồ + Văn hoá xã h i:ộ  gia đình các dân t c nhóm Tày ­ Thái là gia đình ph  quy n. Trong t c  ướ c là đ ề ầ ớ ở ớ ượ ư ợ c đ a v  con v  bên nhà ch ng và làm nhà i Thái có nét khác so v i các dân t c khác, đó là có t c c i l n th  hai m i đ ụ ầ   i hai l n. C i l n đ u  riêng. i xin, ng ể ở ể ướ ầ  r , c

ữ 4. Nhóm văn hoá ngôn ng  Mông ­ Dao

ộ : Mông, Dao và Pà Th n, có ồ ố ắ ở ỉ ệ ớ vùng cao Vi i Vi ẻ ệ t  t ­ Trung ệ ồ     ­ Nhóm này g m các dân t c ư ươ ố ngu n g c ph ng B c. C  dân s ng  ủ ế ở ắ ắ B c và Tây B c, ch  y u   các t nh biên gi và Vi t ­ Lào.

ạ ồ ủ ư ươ ạ ồ ề     ­ Ho t đ ng kinh t : ọ Mông ­ Dao là tr ng tr t cây l ế  ngh  nghi p chính c a c  dân  ệ ự ng th c trên khô c n.

ề ả ầ ị ­ Các giá tr  văn hoá n n t ng/ văn hoá tinh th n:

ượ ử ụ ữ ướ ườ + Ti ngế  Mông đ i Mông, tr Ng ộ c khi có ch  Mông La tinh do nhà n c s  d ng r ng rãi trên vùng cao.  ướ c

43

ữ ự ể ả ấ ộ ườ , ru ng đ t. Ng i Dao, ướ ữ ữ ể xây d ng, đã dùng ch  Hán đ  ghi chép gia ph  và sách cúng, văn t tr ự ả c khi có ch  Dao La tinh, có ch  Nôm Dao đ  ghi chép sách cúng và gia ph .

ộ ủ ầ ưỡ ngưỡ  c a các dân t c nhóm Mông ­ Dao là tín ng ộ ở ị ể  tiên. Tuy nhiên, bi u th  văn hoá th  t tiên các dân t c khác nhau. Ng ọ ư ệ tiên là Bàn  ưở ờ ổ ườ ủ ạ ị ả ể ạ ng c a đ o Nho và đ o Giáo (m t bi u hi n  nh h ng ờ ổ ườ ấ ơ ọ  tiên trong nhà nh ng r t c i tr ng quan h  dòng h . Ng ộ i Dao còn ch u  nh h ữ ưở ầ ộ ố ạ ồ ọ         + Tín ng ng đa th n, tr ng tâm cũng là  ườ ờ ổ i Mông không  th  t ờ ổ ặ i Dao th  t đ t bàn th  t ệ ả ươ V ng. Ng ạ ủ c a Đ o giáo). Trong nh ng năm g n đây, m t s  vùng đ ng bào theo đ o Tin lành.

ề ễ ộ ư ậ ữ ầ ự ả ơ h i n i ti ng nh  l

ệ ị ớ ườ ươ c t ễ ư ễ ầ ề ả ệ ừ ễ ộ  h i Bàn V ng là l ắ ề ộ ồ ổ ễ ấ ế ễ ổ ể ệ ặ ễ ầ ự  G u Tào ­ l  c u t  và tr   n sau khi c u t ệ ả ồ ầ ượ ổ ứ ấ ễ ớ  l n nh t, đ ễ ụ  tiên, còn có l  /t c C p s c cho nam  ầ  c p đèn cho làm th y cúng, và l ộ ủ ệ ệ ả ầ ấ ớ ằ ễ ộ  các dân t c m  nhi u l ở ộ ộ         + L  h i:  h i vào mùa xuân, th  hi n đ m nét đ c tr ng dân t c.  ườ ễ ộ ổ ế i Mông có nh ng l Ng  đã  ả ễ ồ ễ có con, l  Nào x ng ­ l  cúng ăn th  b o v  r ng đ u ngu n, b o v  mùa màng và b o v  tr  an ả  ch c hàng năm v i  i Dao, ngoài l trong b n làng. Ng ấ ắ ứ nghi l  trang nghiêm và ý th c sâu s c v  c i ngu n t ầ  Nhàng ch m đao /  thanh niên đ n tu i thành niên và còn là l ự nh y ch m đao mà th c ch t là ngày h i c a nam thanh niên rèn luy n võ ngh  hàng năm, v i  ỗ vũ khí là dao b ng g .

ộ ệ ủ ế ữ ộ ấ ổ ế ạ ữ ữ ở ườ  ng ủ  c a các dân t c thu c nhóm ngôn ng  này r t đa d ng, ch  y u  ầ ườ i Dao. Đó là nh ng bài ca văn v n ph  bi n; nh ng bài ca dân ư ữ ổ ở ậ ậ ạ ụ ộ ậ ặ ữ ườ ủ ứ ệ ả ồ ệ t là sáo  i Dao có đi u hát dân ca 'Páo dung' ng tình c m c a tình yêu đôi l a... Ng ứ ố         + V n văn ngh  dân gian ậ i Mông và ng t p trung  ế ữ ca tr  tình cũng nh  nh ng ti ng hát than thân trách ph n, ph n làm dâu kh  s , ph n m  côi  ộ nghèo đói. Dân t c Mông có nh ng nh c c  đ c đáo là khèn bè, khèn lá, đàn môi, đ c bi ể ượ ộ mông ­ m t bi u t là n c lòng các chàng trai, cô gái.

ộ ữ ụ ệ ệ ườ ườ ấ ắ ặ i Mông và ng ườ ọ ọ ủ ọ i Mông là 'cùng h  cùng ma'. Ng ệ i Dao trong quan h  dòng h  cũng r t đ ế ệ ể h  và tên đ  phân bi ườ ụ ộ ệ i Dao có t c đón dâu đ c đáo. Ng ử ồ ữ ọ ườ ẹ ồ ng c a vào nhà ch ng, bà m  ch ng c m chân gà cào cào vào  ụ i Mông và ng ưỡ c qua ng ườ ả ử ồ ế ệ ữ ữ t vai v , th  h  gi ườ ầ ướ c vào nhà ch ng. Hai i Dao có t c cô dâu ph i r a chân tr ướ c khi b ộ ộ ỏ ng khác nhau nh ng cùng chung m t ý nghĩa, đó là đ ng tác tách ma nhà cô dâu ra kh i ể ả ồ ớ + Văn hoá xã h iộ : gia đình các dân t c nhóm ngôn ng  Mông ­ Dao là gia đình ph  h  nh .  ỏ ọ ủ ệ ư i Dao r t sâu s c. Đ c tr ng quan h  dòng h  c a  Quan ni m dòng h  c a ng ấ ượ ườ c quan tâm.  ng ườ ệ ố ọ ọ H  dùng h  th ng tên đ m gi i cùng h .  nh ng ng ụ ễ i Mông có t c đón dâu là  , ng Trong hôn l ướ ướ tr c khi cô dâu b ư l ng cô dâu. Còn ng ư ệ ượ hi n t cô dâu và đ  cho ma nhà ch ng qu n lý cô dâu m i.

ữ ả   5. Nhóm văn hoá ngôn ng  Mã Lai ­ Đa Đ o

ả ồ

ậ ố ở ộ ộ :  ữ     ­ Nhóm văn hoá ngôn ng  Mã Lai ­ Đa Đ o g m các t c Chăm, Ê Đê, Gia Rai, Rag Lai, Chu Ru, s ng t p trung   Nam  Trung B  và Tây Nguyên.

ạ ộ ậ ố ở ồ ể ằ ế  B  ph n s ng  ộ ộ ậ ố đ ng b ng ven bi n  ề ở  mi n núi ộ ẫ ươ ộ     ­ Ho t đ ng kinh t : Nam Trung B  là ru ng và đánh cá, b  ph n s ng  làm n ng r y là chính.

ề ả ữ ầ ị ị ữ ộ ị ử ủ ớ ố ả ặ ắ ớ ị ư ặ ắ ấ ạ ­ Các giá tr  văn hoá n n t ng / văn hoá tinh th n: nh ng giá tr ề v  ngôn ng  văn hoá hình thành trong l ch s  c a các dân t c  ử ộ nhóm này m t m t g n v i l ch s  giao l u văn hoá, m t khác còn g n v i b i c nh môi sinh  ủ ồ c a đ ng bào, r t đa d ng.

ữ ế ể ế ộ ế i Chăm đã phát tri n đ n trình đ  có ch  vi t; ti ng Ê Đê, Gia ườ  c a m t ng ủ ủ ổ ự ộ ộ ế         + Ti ng nói ế Rai là ti ng nói ph  thông c a m t vài khu v c.

ộ ưỡ ầ ờ ng: ữ ủ ồ ộ ị ế ự ả ộ ầ ủ ọ ầ ử ự ị ồ ầ ạ ẫ ủ ữ ầ ị ầ ườ ế ườ i dân r t đ  cao n  th n. V  th n sáng th , Thánh M u c a ng ấ ề ẹ ạ ữ         + Tín ng  các dân t c thu c nhóm văn hoá ngôn ng  này th  cúng đã th n, tin vào v n  ị ầ ườ ờ ố ọ ậ ữ ng  v t h u linh. Nh ng v  th n có v  th  quan tr ng trong đ i s ng tâm linh c a đ ng bào, th ớ ể ầ ả ầ ạ ộ xuyên ph i cúng bái đ  c u xin s  b o h  trong các ho t đ ng l n là th n núi, th n sông, th n  ộ ờ ố ớ ế ướ c, th n l a. V i ng b n n i Chăm, tôn giáo ng  tr  trong đ i s ng c a h  là đ o H i và m t  ườ ạ ố i  s  ít theo đ o Bà Ni. Ng ầ ượ ọ c h  sùng bái là Th n M  Pô Na gar. Chăm đ

44

ề ễ ộ ớ ễ ộ ấ ộ ươ ễ ộ : các dân t c có nhi u l ậ ễ ừ ườ ế ả  m ng lúa ra đòng (ng h  đi n, l ễ h i v i các n i dung: l ễ ạ ề ẫ  th c t nh ru ng r y, l h i liên quan đ n s n xu t nông  i   nh p thóc vào kho... (dân t c Ê Đê và Gia Rai). ưỡ h i tín ng ữ ễ ộ ườ + L  h i ệ nghi p, nh : l ễ Chăm); l ạ Bên c nh l hoá, đó là: l ư ễ ắ  khai m ng đ p đ p, l ộ ễ ứ ỉ ạ  gieo h t lúa, l ế ệ ễ ộ  h i liên quan đ n nông nghi p, các dân t c cũng có nh ng l ễ ỏ ả ễ ộ  b  m  (Tây Nguyên), l  h i đua voi, l ộ ễ ừ  m ng lúa con, l ậ ộ ễ ộ  h i ka tê, l ộ ễ ộ  h i Tháp Bà (ng ng văn  i Chăm).

ộ ệ ậ ử ườ ặ ắ ữ  các dân t c nhóm văn hoá ngôn ng  này th t phong phú và đ c s c.  ử  Tây i Gia Rai có s  thi Xinh Nhã. Các dân t c ấ ủ ộ ậ ụ ằ ộ ở ạ ườ ệ ấ ấ ổ ồ ề ả ữ ủ ữ ệ ố ạ ậ ố ng đá tròn là nh ng di s n ngh  thu t s ng mãi c a văn hoá Chăm, văn hoá ệ ạ + Văn ngh  dân gian ườ i Ê Đê có s  thi b t h  Đam San, ng Ng ữ ầ Nguyên có nh ng b  lu t t c b ng văn v n. Ng i Chăm có làn đi u dân ca và nh c dân gian  ự ế ượ th m đ m s  ti p n i ch t văn hoá c  truy n văn hoá đ o H i. Nh ng tháp Chàm và phong  ậ ượ ệ cách ngh  thu t t t Nam và văn hoá nhân lo i. Vi

ể ệ ằ ồ ườ ắ ứ ượ ồ ả ỗ ưở ng sâu s c cho các nhà nghiên c u và th ế ạ ừ ế ớ ữ ượ ề ấ ượ ấ i đã khu t, gây nhi u  n t ạ ụ ủ ộ ộ ạ ụ ộ ầ ạ ạ ạ ố ơ Trên cao nguyên đó là nh ng t ớ v i ng ậ thu t dân t c. Nh c c  c a các dân t c cũng khá đa d ng, đ c đáo, đ c ch  t o t ổ ế Trong s  các lo i nh c c , có đàn đá Khánh S n / Th ch c m n i ti ng trên th  gi ủ ườ ố i s ng  ng nhà m  làm b ng g ­ bi u hi n tình c m c a ng ệ ứ ng th c ngh    cây l  ô.  i.

ữ ộ ồ ạ ụ ố ươ ố ộ ẫ ổ ố ng đ i ph i t c n i nòi (n i dây) t ộ         + Văn hoá xã h iộ : gia đình các dân t c thu c nhóm văn hoá ngôn ng  này là gia đình m u  ệ h . Trong hôn nhân, các dân t c Ê Đê và Gia Rai t n t bi n.ế

ữ 6. Nhóm văn hoá ngôn ng  Hán

ộ ư ữ ­ Thu c nhóm ngôn ng  này có các t c Hoa, Ngái, Sán Dìu, có ngu n g c Trung Qu c, c  trú  ở ộ ị ấ ố ồ ệ ộ ớ ị ỉ ồ  thành ph  H  Chí Minh, các th  xã, th  tr n thu c các t nh ven biên gi ố t ­ Trung. ố i Vi

ộ ố ả ộ i Hoa), m t s  khác làm ru ng r i ở ố ư ằ ườ ề ạ ộ     ­ Ho t đ ng kinh t ề  các mi n quê t rác ề ế: đa s  c  dân làm ngh  buôn bán (ng ế ể ừ ồ  đ ng b ng ven bi n đ n trungdu và mi n núi.

ầ ị ề ả     ­ Các giá tr  văn hoá n n t ng/ văn hoá tinh th n:

ữ ộ ố ự Ở cho mình. ở ườ ườ ữ ề ạ + Các dân t c thu c nhóm này dùng ch  Hán (ch  Trung Qu c) làm văn t ơ nh ng n i đông ng ộ i Hoa đ u có m  tr ữ ng d y Trung văn.

ớ ng: ọ ề ổ ư ệ ờ s  ngh  nghi p. Ng tiên,  i Hoa ờ ổ ạ ờ  Th  đa th n g n v i quan ni m v n v t h u linh, tr ng tâm là th  t ờ ữ ườ ấ ạ ậ ổ ầ ưỡ         + Tín ng th  Thành hoàng, th  nh ng ng ưở ị ả còn ch u  nh h ngm nh c a t ậ ữ ệ ắ ườ i có công khai phá đ t đai và t ủ ư ưở  t ng Kh ng giáo, Đaoh giáo và Ph t giáo.

ữ ữ t đ c tr ng dân t c, ph n ánh  ủ ư ế ư ị ả ễ ộ : Các dân t c nhóm ngôn ng  Hán có nhi u l ạ ộ ố ữ ệ ườ ủ ổ i Hoa ( là ngày l ễ ộ ủ ồ ổ ứ ườ ề ệ ặ ề ễ ế ặ ộ ộ         + L  h i  t ấ ủ ồ ọ nh ng ho t đ ng s n xu t c a đ ng bào, nh  T t Đoan ng  (5/5 âm l ch) c a ng ể ngày đi hái thu c nam đ  dành ch a b nh trong năm), c a ng ư ư s  ngh  nghi p). Đ c tr ng trong l ườ ễ ế  t ư ử  ch c múa s  t ả i Sán Dìu (là  t các ông t   . h i c a đ ng bào là th ng t

ệ ộ ộ ấ ặ ắ ứ ữ ố ư ữ  c a các dân t c nhóm ngôn ng  Hán r t đ c s c, đáng chú ý là nh ng  ườ i Hoa có hình th c hát s n ca 'Sán c ', ườ ườ ượ ơ ị ễ ộ ể ng cô', đó là ki u hát dân ca đ c th  hi n trong các d p l ệ i Ngái có hát 'S ướ ể ệ ả ạ ụ ữ ổ ớ h i mùa xuân,  i, trong các bu i hát giao duyên gi a trai gái các b n làng v i nhau. Nh c c  có tù ủ         + Văn ngh  dân gian ặ làn đi u dân ca mang tính đ c tr ng dân t c rõ nét. Ng ng trong đám c và, kèn, sáo, thanh la.

ụ ệ ự ồ ươ ị ợ ả i Hoa d ng v  g   ạ ẳ ớ ố ộ ồ ng (đ ng h ả ủ ế ụ ả ầ ủ ế ố ớ ậ ườ         + Văn hoá xã h i:ộ  gia đình các dân t c này là gia đình ph  h . Ng ề ươ ng ­ Qu ng Châu, Tri u Châu ch ng h n).  ch ng ch  y u theo nhóm đ a ph ợ ồ ư ậ ể Theo phong t c, cô dâu và chú r  ph i ăn đ  100 mi ng tr u, có nh v y v  ch ng m i s ng  ọ ủ 'bách niên giai lão'. Đ i v i hôn nhân c a con gái, ông c u có vai trò quan tr ng.

ộ ữ ồ ố t ầ ồ ể ố ộ ờ ỳ t Nam, đ ng các quy n l ệ ư ư     Các dân t c nhóm văn hoá ngôn ng  Hán tuy có ngu n g c Trung Hoa nh ng di c  sang Vi ộ ượ ố Nam đã s  vào th i k  nhà Minh suy đ i và nhà Thanh c m quy n, đã đ c coi là các dân t c  ượ ưở ể ố ủ ệ i và nghĩa v  nh  các dân t c thi u s  khác.  thi u s  c a Vi c h ữ ộ ủ ọ ượ ả ắ B n s c văn hoá dân t c c a h  đ ề ụ ư  gìn và phát huy. ề ợ ọ c tôn tr ng, gi

ữ ạ ế 7. Nhóm văn hoá ngôn ng  T ng ­ Mi n

45

ữ ủ ố ộ : hà Nì, Phù Lá, La H , Lô Lô, C ng và Si La, sinh ệ ọ ằ ộ ỉ i Vi t ­ Lào, thu c các t nh Cao B ng, Hà Giang, Lào Cai, ơ ồ     Nhóm ngôn ng  này bao g m các dân t c ệ ớ ố s ng d c theo biên gi t ­ Trung và Vi Lai Châu, S n La.

ươ ẫ ố ng là chính. ế: c  dân s ng b ng ngh  phát n ằ ổ ả ng làm r y, tr ng luá n ọ ươ ủ ồ ồ ộ ố ư ượ ạ ộ ề     ­ Ho t đ ng kinh t ệ Ngoài ra, vi c thu hái l m lâm th  s n có vai trò quan tr ng trong cu c s ng c a đ ng bào.

ầ ị ề ả     ­ Các giá tr  văn hoá n n t ng/ văn hoá tinh th n:

ộ ườ ế ế ộ ữ ế ng dùng ti ng Mông, ti ng Thái làm ngôn ng   ữ ế  ghi chép sách cúng và gia ể ữ ố ư ử ụ ữ ồ ộ         + Các dân t c thu c nhóm ngôn ng  này th ế giao ti p xã h i. Ti ng nói ch a phát tri n đ n ch  vi ả ướ ph , tr ữ ế ự ể t. Đ  có văn t ữ c đây đ ng bào s  d ng ch  Hán, ngày nay là ch  qu c ng .

ườ ệ ề ng t ủ ng t ỗ ệ ồ ườ ưỡ ưỡ ng c a đ ng bào là tín ng ệ ượ  nhiên, v i quan ni m các hi n t ộ ồ ệ ượ i, còn m òi h n kia nh p vào các hi n t ầ ủ ồ ớ ự ườ i có 12 linh h n, m t h n chính  ồ ự ụ ườ ậ ữ ấ   ạ ng đa th n, tin vào v n v t h u linh, r t ồ i La   nhien đ u có h n. Ng ộ ồ   ế ủ ở  trong b p c a nhà, m t h n ờ ầ ườ i Lô Lô th  th n   nhiên. Ng ặ ả ầ ơ i, và th n Mít D  là th n cai qu n m t ả ườ ổ ngưỡ : tín ng         + Tín ng ự ệ ượ ờ tôn th  các hi n t H  quan ni m trong m i con ng ư ụ trú ng  trong ng ị ầ ơ ế K t D  ­ v  th n cai qu n vũ tr  bao la, t o ra con ng ờ ở ấ đ t, che ch  cho con ng ậ ạ ồ i. Trong nhà đ ng bào th  cúng t ng t ầ  tiên.

ộ ạ ấ i La ễ ộ ủ ế ễ ộ ạ ướ ủ ệ ữ  h i c a các dân t c nhóm ngôn ng  này r t đa d ng và phong phú. Ng  h i m ng mùa màng sau khi thu ho ch xong ngô, lúa. Trong l , l c kia, ng ễ ộ : l  ch c ăn t i La H  không bao gi ườ ườ ễ ộ ủ  h i c a  ườ i Si  ồ ủ ổ ứ ả ố ch c cúng b n vào cu i tháng giêng, tháng hai. Đ ng bào có ọ ồ + L  h i ủ ổ ứ H  t ườ ng i Hà Nhì, ng La,ng ụ ứ phong t c c  7 năm l ừ ế ờ i thi u các đi u múa khèn và hát dân ca. Tr ườ i La H  t ạ ổ ứ i t ch c cúng g i h n lúa.

ộ ế ệ các dân t c nhóm T ng ­ Mi n có kho tàng văn hoá dân gian phong  ồ ặ ả ồ ố ố ạ ệ ổ ế ớ ộ ễ ạ ặ ắ ắ ệ ượ ị i C ng có làn đi u dân ca đ ườ ệ ườ ố i). Ng ễ ọ ư ị ứ ự ề ề ể ạ ề ợ ồ ể ề ự ế ờ ố ườ i Hà Nhì, Đ i s ng ng ơ ấ ặ ắ ườ ữ ơ + Văn ngh  dân gian: ệ i Lô Lô có các đ c s n văn ngh  n i ti ng là tr ng đ ng và các đi u đánh tr ng đ ng, phú. Ng  (đám tang, đám  các làn đi u dân ca, dân vũ đ c s c g n v i n i dung sinh ho t cũng nh  nghi l ủ ả ả ướ c hát vào d p tháng năm, là d p vui chung c a c  b n,  c ủ ấ ặ ắ ồ trong đó có bài dân ca ti n con gái v  nhà ch ng c a r t đ c s c, ch a đ ng tâm h n văn h c  ử ề ồ ườ ắ i Si La có nhi u th  lo i dân ca, tình ca, s  ca, g m nhi u bài hát k  v  s  tích  sâu s c. Ng ộ ộ ệ ổ ặ ắ ườ ư ủ i Phù Lá có nhi u truy n c  đ c s c ca ng i tình đoàn k t dân t c,  ngày x a c a dân t c. Ng ạ ườ ấ ườ ố ấ i Hà Nhì có các tr đ u tranh ch ng b o tàn. Ng i  ng ca ­ Đ t ng ướ ề ệ i, là nh ng áng th  r t đ c s c. Hà Nhì, và các truy n th  dài v  đám c

ữ ộ ả ổ ọ ườ ồ i La H  cũng có ườ ợ ế ạ ở ể ề ộ i v  ph i đ i h  sang tên h  c a nhà ch ng. Ng ử i m  ch ng ra c a đón và l y m t r , luác đón dâu v , ng ẹ ồ ể ướ ồ ộ c, r i cùng nhau b tr ụ ệ ủ ấ ứ ứ ợ ụ ụ c c a t ủ ả ộ ộ ồ ộ ế ấ ị + Văn hoá xã h iộ : gia đình các dân t c thu c nhóm ngôn ng  này là gia đình ph  h . Theo  ộ ọ ủ ụ ệ ế t c l , sau khi k t hôn, ng ườ ờ ạ ụ ở ể t c   r  có th i h n. H t h n  ư ả ỉ ạ ắ n m g o xoa lên l ng cô dâu, sau đó, cô dâu dùng tay ph i, chú r  dùng tay trái b t đ t s i ch   ố ướ ử ừ ướ tráng dăng ngang tr c vào nhà. Dân t c C ng có t c đón dâu  ể cũng khá đ c đáo là dì c a chú r  ph i vào bu ng cõng cô dâu ra. M t vài dân t c có t c anh trai  ợ ch t, em trai l y ch  dâu làm v .

ữ 8. Nhóm văn hoá ngôn ng  Ka Đai

ữ ồ ữ ộ ớ ộ : C  Lao, La Chí, La Ha và Pu Péo, nói ngôn  ắ ờ ề ố ệ ắ ở t B c và Tây B c. vùng cao Vi ữ ầ ộ ố ­ Nhóm văn hoá ngôn ng  này g m các dân t c ng  g n v i ngôn ng  Tày ­ Thái. Các dân t c này đ u s ng  Dân t c nào cũng có dân s  ít.

ủ ư ậ ộ ươ ồ ế: ngu n s ng chính c a c  dân là làm ru ng b c thang, n ng tr ng ngô ặ ạ ộ     ­ Ho t đ ng kinh t ồ ạ ho c lúa c n, và tr ng lúa n ồ ố ướ c.

ầ ị ề ả     ­ Các giá tr  văn hoá n n t ng/ văn hoá tinh th n:

ế ườ ủ ế ỉ i. c a các dân t c trên ch  dùng trong giao ti p gia đình và n i b  t c ng ổ ộ ộ ộ ủ ộ ơ ế ế ế ọ ộ ữ ế ư + Ti ng nói Trong giao ti p xã h i r ng h n, h  dùng ti ng ph  thông trong vùng. Ti ng nói c a các dân t c  này ch a có ch  vi ộ ộ t.

ưỡ ệ ặ ộ ầ ự ng: ư  các dân t c có tín ng õng đa th n, đ c bi t sùng bái các th n t ầ ầ ả ầ ừ ầ ầ ấ ầ ươ ẫ + Tín ng ầ th n núi, th n sông, th n r ng già th n mô đ t, th n t ng đá, th n n ng r y... Th  t ư  nhiên, nh   ờ ổ  tiên là

46

ấ ề ư ệ ờ ườ ườ i. Ng ờ i trên tr i đeo dao ổ ườ ườ ươ ấ ổ ế ph  bi n. Ng ỗ g  vào c , ng i Pu Péo quan ni m trên tr i và d ói đ t đ u có ng i đ ỗ i đ t đeo dao g  vào kheo chân.

ấ ạ ườ ị i La Ha t ở ị ổ ứ ễ ạ ườ ổ ứ ị ễ ế  t ch c hàng năm vào d p hoa ban n . Vào d p này, ng  ch c l P t Ong (ép n ổ   ướ ể ở ầ ụ c đ  m  đ u v i Pu Péo t , ng ễ ộ : r t đa d ng, t         + L  h i ứ ễ ừ  m ng xuân. trong d p l ch c l ấ ả s n xu t).

ổ ế khá phong phú. Ng i La Chí có làn đi u dân ca n i ti ng ­ Ni Ca, có ồ ườ ố ố ồ ể ề ườ ỷ ẹ ư ượ ệ ạ ụ ồ i, ngu n g c c ng đ ng. Nh c c  có đàn tính, đàn lá, tr ng  ụ ể ề ạ ữ ả ầ i Pu Péo có chuy n k  v  n n đ i h ng thu , qu  b u m , có kho tàng t c ng   ủ ể ệ ố c th  hi n ch ườ ố ộ ạ ồ ệ i la Ha cũng có v n văn ngh  dân gian quý giá, nh ng đ ế ằ ệ         + Văn ngh  dân gian: ệ truy n k  v  ngu n g c loài ng ệ chiêng. Ng ườ khá phong phú. Ng ế y u b ng ti ng Thái.

ụ ệ ườ i C  Lao, ng ộ ọ i cùng h . Ng ố ẹ ẻ ồ ườ ờ ậ ở ạ c tr  l i Pu Péo  ụ ữ ả ổ i ph  n  La Ha thì sau khi l p gia đình ph i đ i  ườ ợ i v  goá không đ i nhà b  m  đ  mà ặ ồ ườ ế ặ ớ ọ ượ ướ ữ + Văn hoá xã h iộ : gia đình các dân t c này là gia đình ph  h . Ng ườ ấ trong hôn nhân không l y ng ồ ọ h  theo gia đình nhà ch ng. N u ch ng chêt, ng ớ ả ở ạ ớ  l ph i i v i con tria l n ho c v i h  hàng nhà ch ng, ho c đi b c n a.

ườ ộ ớ ự ộ ườ ể ớ ả ệ ướ ơ ứ ụ ễ ạ ợ ng i C  Lao, bên c nh vi c c ứ  chính th c còn có t c 'kéo v '. Ng ể ặ ườ ướ ả i theo nghi l i, chú r  m c áo xanh, qu n khăn đ  qua ng i, cô dâu khi vào đ n c ng ữ ơ   i Pu Péo, trong b a c m i này cũng khá đ c đáo. V i ng ộ ố    tiên đ  đón dâu, r  m i, c  nhà ph i ăn b c, c m và th c ăn đ ng trên m t cái nong. ườ ờ i C  Lao  ế ổ ỗ ỏ ỡ ộ ấ ả ẫ ộ c trên đ nh đ u và ph i gi m v  m t cái bát, m t cái muôi (vá) g  mà  ớ ượ ể ẵ ở ổ ủ ụ     T c đón dâu c a các dân t c ít ng ể ổ trình báo t Ở ườ ờ xanh trong ngày c ả nhà trai ph i búi tóc ng nhà trai đã đ  s n ầ ỉ c vào c ng. ượ  đó m i đ

ể ệ ượ ệ ầ ộ i, Vi c ườ ớ ừ  góc đ  các nhóm l n ngôn ng  t c ng ộ ủ ả ữ ộ ư ự ư ậ , t     Nh  v y t Nam đã ph n nào th  hi n đ ỏ ạ tính đa d ng c a c  khu v c Đông Nam Á, nh  là m t Đông Nam Á thu nh .

Ắ Ị ƯƠ Ệ Bài 11. CÁC S C THÁI VĂN HOÁ Đ A PH NG / KHÔNG GIAN VĂN HOÁ VI T NAM

ề ắ ỉ ộ ườ ả ề ắ t Nam không ch  giàu có v  s c thái văn hoá t c ng i, mà còn giàu có c  v  s c ữ ệ ng n a. ị ươ ậ ừ ứ ng, các nhà nghiên c u đã nhìn nh n t ộ  góc đ ế Văn hoá Vi ươ ị thái đ a ph ề ắ ứ ấ     Nghiên c u v n đ  s c thái văn hoá đ a ph lý thuy t vùng văn hoá.

ứ ế ệ ả ướ Theo k t qu  nghiên c u hi n nay, n c ta có 6 vùng văn hoá.

t B c.

ồ

ệ ắ          ­ Vùng văn hoá Vi         ­ Vùng văn hoá Tây B c.ắ ổ ắ ộ ằ         ­ Vùng văn hoá đ ng b ng / châu th  B c B .         ­ Vùng văn hoá Trung B .ộ         ­ Vùng văn hoá Tây Nguyên.         ­ Vùng văn hoá Nam B .ộ

Ệ

ệ ắ ồ ạ ạ ắ ằ ơ ỉ t B c g m các t nh Cao B ng, B c K n, L ng S n, Hà Giang, Tuyên Ắ   I. VÙNG VĂN HOÁ VI T B C     Vùng văn hoá Vi ố ơ ư ủ ậ ố ớ ớ ừ i qu c gia v i  Quang, Thái Nguyên. Đây là vùng r ng núi, có biên gi ộ Trung Qu c, cùng là n i c  trú t p trung c a các dân t c Tày ­ Nùng.

ị ệ ắ ư ữ ớ ư ề ọ ắ ơ ạ ừ ỗ ư ề ả ữ ậ ơ ắ ạ ộ ướ ấ ằ ồ ơ ơ ữ ư ỏ ớ ị t B c có nh ng dãy núi l n hình cánh cung nh  Ngân      Đ a hình Vi ả ữ S n, B c s n, Đông Tri u, có c  nh ng ng n núi cao nh  Phja Bjoóc  (B c K n), Tây Côn Lĩnh (Hà Giang), r ng núi có nhi u g  quý và các  ồ   lo i đ ng v t khác nhau; có nh ng cánh đ ng lòng ch o nh  cánh đ ng ạ N c Hai (Cao B ng), Th t Khê (L ng S n) và nhũng thung lũng ven  ử các sông l n nh  trong vùng; có nh ng dòng sông đi vào l ch s , th  văn nh  sông Lô, sông Gâm,

47

ầ ằ ể ấ ớ ồ ỳ ề ổ ế ấ ả ướ ệ ớ ệ ắ t B c có th  chia thành hai vùng: vùng th p ­ nhi ắ ự ế ủ ơ ị ả ưở ở ể t B c cũng là n i ch u  nh h c, đi vào huy n  t đ i và vùng cao ­ ôn   đây ng tr c ti p c a gió mùa đông b c, nên mùa đông sông C u, sông B ng, sông K  Cùng; có h  Ba b  r t l n và n i ti ng c  n ậ ạ tho i. Khí h u vùng Vi ệ ắ ớ đ i. Vi ấ ạ r t l nh.

ệ ắ ữ ư t B c có nh ng di tích l ch s  n i ti ng nh  Pác Bó, Tân Trào, Kim Bình, ử ổ ế ơ ẫ ị ể ư ắ ị Vùng văn hoá Vi ữ Đ nh Hoá... và nh ng danh th ng nh  Ba B , M u S n, Tam Thanh...

ở ườ ộ i Tày và ng ư ắ ệ ắ ử ơ ị i Nùng. Đây cũng là hai dân t c  t B c là vùng văn hoá Tày  ố    lâu trong l ch s . Ngoài ra, vùng này còn là n i sinh s ng ừ ơ ư ố ườ ử ư ầ ố i Tày và ng ườ ư ườ ườ ượ ọ ồ ử ầ ố ườ ủ ế ệ ắ t B c ch  y u là ng  vùng Vi     C  dân s ng  ừ ể ờ ớ đã g n bó v i vùng này t  lâu đ i. Do đó có th  nói, vùng văn hoá Vi ượ ề ­ Nùng. Đi u này đã đ c hình thành t ộ ủ c a các dân t c khác có dân s  ít h n c  dân Tày ­ Nùng, nh  Mông, Dao, Lô Lô, Sán Chay... ố i Nùng cùng ngu n g c. Ng V n xa x a ng ườ c g i là 'c n sl a đăm' ­ ng ng i Tày còn có tên là 'c n sl a khao' ­ i áo đen. ườ ắ i áo tr ng; ng i Nùng đ

ộ ướ ề ộ ổ ừ ổ ư c ta, đã h ạ ị ư ủ  bu i bình minh c a xã h i văn minh n ệ ậ t, l p nên nhà n ư ướ ng v  văn minh  ử ố c Âu L c. Và su t quá trình l ch s   ậ ủ ắ ố ạ ủ ế ặ ớ ứ ề ế ệ ạ t Nam. M t khác, các tri u đ i phong ki n Vi ấ t Nam cũng r t có ý th c c phong ki n Vi ế ệ ệ ắ ắ ớ đ a ­ văn hoá nêu trên đã hình thành nên văn hoá vùng Vi ữ t B c, v i nh ng s c thái ể ệ ự Dân t c Tày ­ Nùng, t ồ ướ châu th  sông H ng cùng c  dân L c Vi ệ ắ t B c mà ch  y u là c  dân Tày ­ Nùng đã g n bó s  ph n c a mình v i nhà  sau này, c  dân Vi ệ ướ n ố ủ c ng c  quan h  này. ế ố ị Các y u t ệ riêng bi t, th  hi n trong các lĩnh v c sau:

ạ ộ 1. Ho t đ ng kinh t ế   :

ộ ề ư

ả ắ lòng ể ấ ướ ướ ươ ụ ệ ắ ớ ộ c t ư ề ả ồ ồ ả ồ ệ ệ ủ ủ ế ậ ộ ố ỉ ằ ướ ủ ế ệ ắ ố t b c s ng ch  y u b ng ngh  làm ru ng n c và chăn nuôi gia súc.  Các vùng      C  dân Vi ố ẩ ơ ượ ồ ượ ậ c đ ng bào khai kh n. Các dòng sông su i thì đ c t n  lòng ch o, các thung lũng là n i đ ữ ặ ọ ướ ư ướ ừ ẫ ướ ậ ụ c đ a n c t c vào ru ng, ho c làm nh ng c n n d ng, đ p đ p, đào m ng d n n ở ườ ộ i ru ng. Ng i hàng ch c mét đ  l y n sông lên cao t i Tày ­ Nùng  t B c còn   Vi ồ ườ ệ n đ i, nh  cây h i, cây bông, cây quýt,  tr ng nhi u cây công nghi p và cây ăn qu  trên các s cây h ng, cây nhãn, cây v i.... Ngoài ra ngành th  công d t, đan  ể lát, rèn, g m, m c cũng phát tri n đ n đ nh cao c a ngh  thu t.

ố t B c v a phát ướ ắ ộ ọ c, c n  c, đào ao, đ p ru ng, đ p đ p...), v a phát tri n văn hoá khô ươ ồ ượ ề ố ng tr ng cây ăn qu , cây công nghi p trên các núi  c. Trong ậ ả ề ế ượ ị ắ  hái l m săn b n có v  trí quan ệ ắ ừ ườ ế ệ i Vi     Trong vi c canh tác ki m s ng, ng ộ ướ ể ướ ể c (làm ru ng n ng phát tri n văn hoá n tri n theo h ể ừ ắ ướ n ệ ạ c n (làm n ữ ạ ồ ấ đ i), t o thành d u n i gi a mi n xuôi và mi n ng ủ ồ ộ ố cu c s ng c a đ ng bào, kinh t tr ng.ọ

ơ ị ộ   2. Đ n v  xã h i:

ả ự ả ườ ể ệ ấ n đ i, núi đ  ti n cho s n xu t. Ru ng i Tày ­ Nùng c  trú thành b n. B n d a vào s ươ ướ ả ả ỗ ả ộ ế ồ ệ c b n, sau b n là n ườ ả ị ặ ừ ng ho c r ng cây công nghi p, cây ăn qu . M i b n có mi u  ộ ộ ơ ở ủ ủ ệ ố ả i Tày ­ Nùng, có đ  các m i quan h  xã h i, ườ ư     Ng ả ở  phía tr ơ ổ ờ th  Th  công. B n là đ n v  xã h i c  s  c a ng ế , văn hoá. kinh t

ờ ố ậ ấ   3. Đ i s ng v t ch t:

ộ ằ ả b ng nhà sàn. B  qu n áo đ c may b ng v i bông, do chính ầ ố i Tày ­ Nùng ch  y u  ự ả  s n xu t ượ   c ấ ở ấ ả  t ế ề ượ ủ ộ ứ ầ ộ ủ ỷ ề ẻ ự ụ ữ ầ ầ ế ườ ả ặ ầ ạ ộ ỏ ứ ằ ấ ệ ứ ụ ừ ỵ ườ ặ ơ ờ ị ỉ ủ ế ở ằ ườ     Ng ề ư t c  các khâu. Màu truy n th ng c a b  qu n áo là màu chàm, màu đ c  dân t ồ ớ ắ g n v i truy n thuy t v  lòng chung thu  trong tình yêu đôi l a. B  quàn áo c a đàn ông g m  ướ ắ ặ i  áo ng n x  ng c, cài cúc và qu n chân què. còn ph  n  Tày ­ Nùng m c áo 5 thân, cài cúc d ắ ư ủ ể nách ph i, áo dài đ  đ  chùm h t thân ng i, m c qu n, đ u đ i khăn chít m  qu , th t l ng  ổ ả v i. Trang s c có khuyên tai, vòng c , vòng chân, vòng tay, xà tích. Ch t li u trang s c b ng  ạ b c, v a đ p, v a có tác d ng k  gió. Ng ừ ẹ ị   i tày ­ Nùng ăn c m rau là chính, th t cá thu ng ch  dùng khi đãi khách quý ho c vào các d p

48

ườ ế ể ấ ạ ộ ng xào, r t ít lu c, dùng g o n p đ  làm xôi, bánh cúng và ăn. Ăn t, h i... các món ăn th ượ ấ ố ổ ế ộ ễ ế l , t ữ ngày ba b a. U ng r u r t ph  bi n.

ầ ạ 4. Sinh ho t tinh th n:

ử ế ữ ộ ị

ế ữ ế ơ ở ả ế ữ ệ ể ữ t. T  th i c  đ i đã xu t hi n ch  Nôm Tày ­ Nôm Nùng trên c  s  c i ti n ch ừ ờ ổ ạ ữ ệ ấ ­ Ti ng Tày ­ Nùng thu c ngôn ng  Tày ­ Thái. Trong l ch s , ti ng Tày ­ Nùng đã phát tri n  ấ ế đ n ch  vi Hán, sau này xu t hi n ch  La tinh.

ưỡ ườ ờ ổ ị ả ưở ầ ờ ủ ng c a ng i Tày ­ Nùng ch  y u th  t ầ ầ ủ ế ườ ưở Ả ổ tiên, th  cúng đa th n và ch u  nh h ng  ổ ị i ta tin vào th n linh th  đ a, th n núi, th n sông,  ể ệ ng c a Kh ng giáo th  hi n trong n p s ng và  ề ầ ế ố ưở ư ậ ự ể ệ ở ệ Ả ề ữ ắ ạ ­ Tín ng ậ ổ ủ ạ c a Kh ng giáo, Đ o giáo và Ph t giáo. Ng ố ệ ầ ướ ấ ầ c, tin vào s  m nh.  nh h th n đ t, th n n ệ quan h  tôn ti, tr t t Đ o giáo th  hi n ủ ng c a  ư ằ ằ ự ạ ủ ệ  thành viên trong gia đình cũng nh  quan h  xóm gi ng.  nh h ườ ừ ỷ ủ i hành ngh  cúng bái nh  mo,   vi c cúng b t tà ma, tr  qu  c a nh ng ng ệ ườ i Tày ­ Nùng quan ni m có con ma ác 'pji m n l n'  ườ i then, tào, p t. Ng chuyên làm h i ng

ọ ấ ủ ư ệ ư ự ệ ạ ơ ữ ụ ồ ễ ộ ủ ồ ổ ế ữ ồ ồ ộ ầ ộ ể ệ ắ ủ ả ễ ộ ­ Văn h c dân gian c a c  dân Tày ­ Nùng r t đa d ng, phong phú,  ổ ậ n i b t là các làn đi u dân ca nh  Sli, l on; truy n th  dài hàng trăm  câu và các bài cúng, ngoài ra còn có đ ng dao, t c ng , thành ng , câu  ố đ ... L  h i c a đ ng bào n i ti ng là h i lùng tùng (hay l ng t ng).  ạ ộ H i lùng tùng th  hi n nét sinh ho t văn hoá tinh th n mang tính c ng  ồ  h i có ném đ ng sâu s c c a b n, vùng. Sinh ho t văn hoá trong các l ề ườ ễ ậ ả i Tày ­ Nùng cũng có n n y ậ ữ ượ ộ ố ệ ế ố ề ạ còn, đánh quay, đánh y n, trình di n võ thu t, làm  o thu t... Ng ọ h c dân gian truy n th ng quý giá, ch a đ c m t s  b nh nan y.

ộ   ệ 5. Quan h  xã h i:

ế làng, phép ố ế ổ ể ứ ế ề ệ ể i hi u bi t v  l ộ ề ủ ả t ch  c  truy n c a b n là già làng. Đó là ng ố ử ử ướ ườ t các m i quan h . T  ch c xã h i trên làng là n ụ ệ ừ ế ề ể ườ ồ ủ ồ ấ ộ ư ả ợ ữ ượ ự ố ổ ứ ể ố i. Nam n  đ ấ ườ ướ ỏ i h i, ng ọ ả c l y. Ph i ch n ngày lành tháng t ễ ẫ ướ ư ng nh ng l  d n c ả ổ ứ c t ố ướ do tìm hi u, yêu  ọ i ph i có s  đ ng ý c a b  m  đôi bên. Ông m i có vai trò quan tr ng  ố ở   ch c xong l t t ự ồ ễ ướ  c i xong, ông bà m i tr ụ ụ i. Theo phong t c, sau khi c ậ ố ẹ ạ ố ẹ ủ ụ ớ ố ẹ ườ ư ố ẹ ẻ ượ ạ i Tày ­ Nùng có t c nh n nuôi con nuôi. Con nuôi cũng có  ư i, b  m  nuôi cũng quan tâm con nuôi nh ic l ứ ầ     Đ ng đ u thi ứ ướ ọ   ệ ổ ứ c, có đ c, có tài đ   ng x , x  lý t n c (g i ả ủ   ườ i Tày ­ Nùng là gia đình ph  h . Con trai có quy n th a k  tài s n c a là M ng). Gia đình ng ả ố ẹ b  m . Con gái đi l y ch ng có th  mang theo c a h i môn nh ng không ph i là b t đ ng s n.  ố ố ợ ớ ấ i Tày ­ Nùng tin vào s . S  h p m i l y nhau, s  không h p thì không  Trong c ướ ượ ấ  ch c đám c đ ươ ủ ố ẹ th ỏ ế ừ t  khi d m h i đ n khi t thành b  m  nuôi c a cô dâu. Ng nghĩa v  v i b  m  nuôi nh  b  m  đ , ng ẻ ủ con đ  c a mình.

ườ i Tày ­ Nùng đ ch c r t nghiêm túc, th  hi n nh ng nghi l c t ườ ệ ồ ng dân gian. Trong l ể ệ ữ  đ a linh h n ng ễ , quan  ế ề ớ ổ i ch t v  v i t ượ ổ ứ ấ ễ ế ư ễ ố ớ ố ẹ ấ ượ ề ể ệ ủ     Tang ma c a ng ưỡ ế  tang, l ni m liên quan đ n tín ng ữ ế ủ tiên, th  hi n ch  hi u c a con cái đ i v i b  m  r t đ t c đ  cao.

ộ ớ ươ ề ắ ộ t B c là m t vùng văn hoá g n li n v i g ủ ng m t văn hoá c a hai dân t c Tày, ự ố ư ế ấ ặ ả ệ ặ t, đ c thù nh ng không vì th  mà làm gi m s  th ng nh t trong ủ ệ ạ ệ ắ    Tóm lại, Vi ữ Nùng. Tuy có nh ng nét riêng bi t Nam. đa d ng c a văn hoá Vi

ố ổ ắ ượ ủ ệ ị ơ c ví là hòn ng c c a T  qu c, x  s  c a hoa ban, c a Đi n Biên l ch s , c a các  ủ ứ ở ủ ự ử ủ ắ ơ ầ ủ ộ ề ừ ấ ướ ữ ệ ề ọ c, có nh ng ng n núi cao nhât

ữ ả ộ ộ ỉ ệ ư ọ ơ ữ ớ ổ ế ả ồ ấ ơ ầ ấ ứ ồ ủ ủ ự ữ ề ắ ắ II. VÙNG VĂN HOÁ TÂY B CẮ   ọ ủ     Tây B c đ ộ dân t c Thái, Mông, Kh  Mú, Xinh Mun, Lào, L u, La H , Si La... Vùng văn hoá Tây B c bao  ồ g m các t nh S n La, Lai Châu, m t ph n c a Hoà Bình, Lào Cai, Yên Bái và mi n núi Thanh  Hoá, Ngh  An. Đây là vùng có nhi u r ng núi trùng đi p nh t n ướ n c nh  ng n Phan xi phăng, cao 3142m, Yam Phình, cao 3096m, Pú Luông, cao 2983m;Tây  ư ắ B c là n i có nh ng cao nguyên r ng l n nh  cao nguyên M c Châu, cao nguyên T  Phình... và  còn co nh ng cánh đ ng lòng ch o n i ti ng đi vào câu ca dân gian: nh t Thanh, nhì Lò, tam  T c, t hào c a Tây B c. Tây B c cũng là n i đ u ngu n c a nh ng dòng ư  Than, nh  là ni m t

49

ớ ư ở ậ t đ i nh ng ả  vùng cao ng   ắ ự ế ủ ổ ế ừ ưở

ư ệ ờ ạ ị ử ắ ổ ế ẹ ắ ệ ớ ậ ư sông l n nh  sông Đà, sông Mã. Khí h u Tây B c là khí h u nhi ạ ắ ị ả ệ ớ ng tr c ti p c a giáo l nh th i đ n t  Đông b c  t đ i. Tây B c không ch u  nh h sang á nhi ổ ừ ữ ư ự ế ủ ưở ị ả ạ ớ i nh ng l  phía Tây. Giao thông đi  ng tr c ti p c a nh ng con gió nóng th i t i ch u  nh h t ệ ớ ị ữ ắ ậ ấ ạ i không m y thu n ti n. Tây B c có nh ng đ a danh l ch s  g n v i th i đ i nh  Đi n Biên  l ớ ả ỷ ệ ủ Ph , có nhà máy thu  đi n sông Đà, có Sa Pa v i c nh đ p n i ti ng.

ư ắ ượ ơ ư ộ ớ ượ ươ ự ặ ộ ấ ầ c xem nh  là m t ngôi nhà l n có hai t ng: t ng m t / vùng th p, là n i c  trú  ng m t văn hoá c xem là g ơ ư ủ ấ ủ ầ ắ ộ ể ủ ươ ắ ặ ơ ầ ộ     Tây B c đ chính c a các dân t c Thái, Lào, L , tuy nhiên, văn hoá Thái đ vùng th p Tây B c; và t ng hai/ vùng cao, n i c  trú c a các dân t c Mông, Dao, Hà Nhì, Si La,  Kh  Mú, g ng m t văn hoá tiêu bi u c a vùng cao Tây B c chính là văn hoá Mông, Dao.

ấ ắ   ầ A. Vùng văn hoá t ng th p Tây B c

ạ ộ ế 1. Ho t đ ng kinh t :

ườ ướ ề ộ vùng th p Tây B c, ng i Thái, M ng, Lào, s ng b ng ngh  làm ru ng n ườ ẩ ư ữ ố ả ườ ệ ằ c là chính.  ườ  nh ng thung lũng lòng ch o M ng Thanh (Đi n Biên), M ng Lò ấ ắ c khai kh n t ấ ườ ườ ượ ộ ố ướ ủ ế ề ầ ỹ ọ ướ ượ ạ ế ờ ớ ươ ệ ố ố ỷ ộ ị Ở      ộ Ru ng đ (Nghĩa L ), M ng T c (Phù Yên), M ng Than (Than Uyên) và trong thung lũng các dòng  ậ ồ sông. Gi ng lúa truy n th ng g n v i lúa n p. K  thu t tr ng lúa n c đ trình đ  cao. H  th ng thu  nông m ng, phai, lái, l n, c n n ườ c c a ng c hình thành t i Thái đ t đ n  ừ  lâu đ i.

ồ ồ ồ ạ ướ ạ ắ n đ i, đ ng bào còn tr ng các lo i ngô, khoai, s n, các lo i ả ườ c, trên các s ệ ề ủ ấ ổ ậ ề ệ ả ổ ế ề ả ủ ầ i Thái n i b t nh t là ngh  d t v i và ngh  đan lát. H  t ợ ườ ụ ụ ự ể ừ ứ ế ậ ệ ồ ủ ồ ỏ ố ỏ ổ ườ ừ ồ khi còn nh  tu i. Ng ấ ng r t gi ộ t thêu t ừ ừ ệ ộ ấ ế ề Ở ư ệ ề ắ ố ổ Ngoài cây lúa n ỗ ầ ậ đ u, đ , b u, bí. Cây công nghi p, cây ăn qu  ph  bi n là cây bông và cây xoài. Ngh  th  công  ọ ự ườ ủ  túc v i đ  cho các nhu c u  c a ng ị ị ứ ầ i Thái chăn nuôi trâu bò làm s c kéo và ăn th t; nuôi l n, v t,  làm qu n áo, chăn, màn, rèm... Ng ừ gà, chó, cá ru ng, ng a đ  v a ph c v  cúng bái v a làm th c ăn ti p khách. Theo t p quán, con   ắ gái Thái đi l y ch ng phai mang theo c a h i môn b t bu c là chăn, n m, g i cho gia đình nhà  ườ ế i Thái  ch ng, vì th , con gái Thái th i thêu và bi ữ ổ ả cũng có nhi u kinh nghi m khai thác lâm th  s n. Rau r ng, măng r ng tham gia vào b a ăn  hàng ngày. vùng Tây B c, vi c trao đ i hàng hoá ch a có truy n th ng.

ơ ị ộ   2. Đ n v  xã h i:

ườ ả ả ủ ả ườ ườ ử ủ ư ậ ậ ứ ườ ư ố ộ Ng i Thái c  trú thành b n. B n c a ng trú theo ki u m t t p. Các nhà trong b n th có l i Thái đ ượ ng đ n nh  nhà c a c a các dân t c Tày ­ Nùng ượ ự ở ư ườ n núi và c    các chân núi, s c d ng  ữ ỉ ấ ầ ự c xây d ng r t g n nhau, gi a các nhà ch   ệ ắ   ở t B c. ể ạ i ch  không có v i đi l Vi

ờ ố ậ ấ   3. Đ i s ng v t ch t:

ỗ ằ ứ ượ ườ ử ủ ầ ồ c làm b ng g , tre, n a, lá. Trên đ u h i nhà Thái đen có ''khau ầ i Thái đ ả ọ ả ạ ng đi ớ ệ ố ầ ế ứ ặ ớ ẻ ở ố c khi đi  ả ướ ế i. ặ ở ầ ỗ ế ế ế ấ ợ Nhà c a c a ng ồ ề ầ cút''. Sàn nhà cao kho ng 1,6m. Hai phía đ u h i đ u có c u thang đi lên nhà g i là chán (sàn) và  ụ ữ ườ ả  và ph  n th i lên nhà theo thang bên đ u qu n; khách l qu n. Khách quen, nam gi ừ ầ ầ   ả ẽ  trong nhà h t s c ch t ch . Tính t thang bên chán vào nhà.Vi c b  trí ch    đ u qu n sang đ u ỗ ủ ủ ỗ ủ ủ ố ẹ ọ chán, d c theo vách phía sau nhà là ch  đ  th , ch  ng  c a b  m ; ch  ng  c a con gái l n và  ọ ữ ở ể ủ ở ợ ồ  qu n. Gi a nhà, d c theo đòn nóc   r  ng   v  ch ng tr   ự ế ế có hai b p. B p đun n ấ B p n u cám l n, n u ăn, đ  xôi đ ỗ ở ỗ ể ờ ớ ả ướ  cu i dãy. Con trai l n tr ớ ưở ặ ở ầ  đ u qu n, đây cũng là khu v c ti p khách nam gi c và s i đ t  ữ ồ  đ u chán. Xung quanh b p này là ch  ti p khách n .

ằ ầ ụ ủ ớ ơ ả ả i đ n gi n, ẻ ự ử ỏ ộ ụ ầ ẻ ẹ ế ấ ỏ ắ ộ ầ ườ ư ể ắ ộ     Qu n áo Thái may b ng v i bông, nhu m màu chàm. B  trang ph c c a nam gi ụ ữ ộ có áo ng n x  ng c, cài cúc và qu n chân què. B  trang ph c ph  n  có váy, x a c m (áo), khăn ử ỏ piêu đ i đ u. X a c m bó sát l y ng i, chi c khăn piêu thêu hoa văn màu đ , làm tăng v  đ p  ụ ữ ồ ủ c a ng ườ i ph  n . Đ ng bào dùng nón lá tre đ  che n ng, che m a.

ườ ề ế ố ơ ườ Ng i Thái có truy n th ng ăn c m n p, rau. Ng i Thái có câu:

ặ ắ ả                   ''Kh u, n m dú năng đin                    C m kin dú năng pá''     Nghĩa là:

50

ơ ứ ''C m n                     Th c ăn ướ ở ặ ấ  m t đ t c  ừ ở  trong r ng''.

ế ế ứ ố ườ ủ ữ ệ i Thái có nh ng nét riêng bi ỗ ơ ố ườ ả ấ ng ăn s ng, ch m mu i giã t ề ề ấ ậ ụ ố ướ ườ ạ ị i Thái có t c u ng r ờ ượ ấ ấ ư ả ồ     Cách ch  bi n đ  ăn th c u ng c a ng ồ ộ ầ ninh, m i ngày đ  m t l n ăn c  ngày. Rau xanh th nhi u ch t chát, đ ng. Ng món l p, món n ''l u xá'' và c  r ồ t. C m xôi đ  trên cái  ỏ ớ ố t; rau có  i  ư ộ ế ế ườ ắ i Thái cung có nhi u cách ch  bi n th t cá đ m tính dân t c nh   ượ ầ ạ ặ ướ c ch m ''n m p '', cá ăn g i, ăn n u c n  ng... Ng ệ   ụ ấ ả ượ t. u ch ng c t. T c m i r ỏ u r t nhi

ầ   ạ 4. Sinh ho t tinh th n:

ệ ế ộ ệ ữ ớ ế ầ ế ữ ứ ế ớ ỉ ủ ấ ắ ở ề ữ ế ể ế ệ ế t. ọ ậ ề ưỡ ườ ủ ộ ng nguyên th y, tin vào đa th n, coi m i v t đ u có  ồ ộ i Thái thu c tín ng ạ ủ ng c a ng ề ầ ườ ế ầ ồ ệ ả ả ườ ướ ằ ồ i có đ n 80 h n; 30  i c; 50 h n đ ng sau (xam x p khoăn mang n , h  xíp khoăn mang lăng). Ng ầ ế ề ố ớ ổ ầ ồ Ti ng Thái thu c h  ngôn ng  Tày ­ Thái, cùng h  ngôn ng  v i ti ng Tày ­ Nùng, g n v i  ổ ti ng Lào và Thái Lan và là th  ti ng ph  thông   vùng th p Tây B c và mi n núi c a các t nh  Hoà Bình, Thanh Hoá, Ngh  An. Ti ng Thái đã phát tri n đ n trình đ  có ch  vi ưỡ Tín ng ồ linh h n và có nhi u lo i th n khác nhau. Đ ng bào quan ni m, con ng ồ ằ h n đ ng tr ế ế ch t là ch t ph n xác, còn ph n h n v  s ng v i t tiên.

ườ ầ ầ ớ ườ ố i  m, mà theo quan ni m i Thái có t ng l p th y cúng, chuyên cúng ch a b nh cho ng ổ ữ ệ ườ ỷ ệ i Thái coi con ''phi phông'' là con ma ườ ạ Ng ư ủ c a Thái đó là đ a âm binh đi đánh đu i tà ma, qu . Ng chuyên làm h i ng i.

ườ ờ ấ ườ ễ ộ i Thái có nhi u ngay l ậ ợ ầ ả ậ ầ ạ ề    xên b n, xên m ng đ  c u mong tr i đ t, th n linh phù h  cho ư   i, c u cho m a thu n gió hoà, sâu b , dã thú không phá ho i mùa màng. Ngày ể ầ ọ ể ư ơ ậ ể ầ ậ ở ổ ế ộ ớ ẻ ẹ Ng dân làm ăn thu n l ễ  đã tr  thành ngày h i v i các ph n vui ch i t p th  nh  ném còn, múa t p th . Con gái Thái  l ố v n n i ti ng là múa d o và đ p.

ố ườ ủ ề ệ ấ ư ữ ụ ệ ầ ố ắ ớ ị ượ ữ ả ắ ế ệ ộ ổ ế ắ ờ ệ i Thái r t phong phú. Nh ng truy n truy n mi ng lâu đ i      V n văn ngh  dân gian c a ng ở ử ủ nh  sóng ch  son sao, Khun lú nàng  a, tr  thành nh ng di s n tinh th n s ng mãi v i l ch s   ườ ủ i Thái là hát ''kh p''. Ti ng ''kh p'' luôn m t mà,  dân t c. Làn đi u dân ca n i ti ng c a ng ườ ầ đ y tình nhân ái, làm say đ m lòng ng i.

ừ ạ ệ ề ườ ừ ệ ộ ừ ư ườ ướ ớ ọ ề ư ạ ố ng. H  đ  cao vi c phòng ng a b nh t ị ệ c lã nh ng l ự i Thái đã t ể ậ t, th   ẽ ờ i ít b  b nh đu ng ru t, có l  do ứ ệ c nhi u th  b nh thông th ọ ườ ố ng u ng n ữ ề ọ ể     Y h c dân gian Thái cũng khá phát tri n. T  x a, v i các lo i lá cây r ng, ng ữ ượ ế bào ch , ch a đ ệ ấ hi n r t rõ trong ăn u ng. H  th ấ dùng nhi u ch t chát, cay trong b a ăn.

ộ ấ ủ ệ ả ườ ả ưở ế ớ c là m t h  th ng Phìa v i ấ ủ ầ ứ , văn hoá. Đ ng đ u b n là tr ả ổ ứ ố ộ ệ ố ệ ướ ườ ả ả ầ ộ ượ ậ ụ ả ệ ự ả ị ơ i Thái là b n (làng). Trong b n có đ  các m i quan h  xã      Đ n v  xã h i th p nh t c a ng ả ộ ớ ắ ng b n. G n v i nhà n h i, kinh t ứ ườ ứ ch c năng qu n lý b n. T  ch c trên b n là M ng. Đ ng đ u M ng là Anha. Vi c qu n lý  xã h i đ c th c hi n theo lu t t c.

ượ ụ ệ ừ ế ấ c th a k  tài s n c  đ nh,  ụ ở ể ừ ế ể

ọ ấ ệ ố Ả   i ọ ộ ủ ọ ệ ặ ớ ố ị ả ố ị ườ i Thái là gia đình ph  h . Con trai trong gia đình đ     Gia đình ng ủ ồ ờ ườ ồ  ng con gái đi l y ch ng mang theo c a h i môn. Trong hôn nhân,  r  có th i  i Thái có t c  ướ ả ế ở ể ổ ứ ườ ạ i, chú r  ph i đ n   ch c đám c ng, sau khi t h n. Thông th  đ n 3 năm.   r  nhà cô dâu t ụ ư ọ ưở ộ ở ể ượ ờ c cùng lao đ ng và h ng th  nh  m i thành viên khác trong gia đình   r  đ Trong th i gian  ườ ệ ố ẹ ợ b  m  v . Trong quan h  gia đình ng i Thái có m i quan h  ba dòng h  r t đáng quan tâm: '' ọ ạ ọ ộ n ng'' ­ anh em h  n i, ''Lúng ta'' ­ anh em h  ngo i, ''Nhính xao'' ­ anh em h  n i c a gia đình  ộ ọ ộ ồ ch ng các ch  em gái. M i quan h  ba dòng h  m t m t có trách nhi m v i nhau trong cu c  ả ặ ọ ơ ệ ớ ủ ớ ệ ố s ng hàng ngày, m t khác và quan tr ng h n là ph i có  ậ ữ ổ b n ph n giúp nhau trong nh ng công vi c l n c a gia  ư ệ ướ i, tang, làm nhà m i. đình nh  vi c c

ườ ượ ự i Thái đ ữ

ế ủ ẽ ọ ườ i ch t cũng đ ố ế ủ ượ c chia c a nh  ng hình thành  ở ế ớ  th  gi i bên  ư ườ ố i s ng. ợ ồ ụ ồ ệ c th c hi n theo quy      Tang ma c a ng ặ ụ ệ trình ch t ch , nghiêm túc theo nh ng t c l ệ ờ ừ t  lâu đ i. H  quan ni m, ch t đi là s ng  kia, nên ng ườ Ng i Thái cũng có t c lam nhà m , nhà m  đu c làm

51

ộ ủ ụ ạ ả ố ả ộ ợ ệ ư ả ưở ừ ừ ự ẽ ệ ả ổ ư i s ng, là nhà sàn. trong nhà sàn có c  các d ng c  sinh ho t nh  chă,  ề ườ i đem v ). Ng i  ng văn hoá ụ ượ ắ ạ ng tr ng (sau đó b t l ả ụ  do  nh h ậ ườ ố ngay trên m  c a ng ậ ệ đ m, cu c, dao... th m chí còn th  gà, l n m t cách t ự Thái v a th c hi n th  táng, v a th c hi n ho  táng. T c ho  táng có l Ph t giáo.

ườ ệ ạ ệ ỗ ượ ự ệ c th c hi n theo i Thái r t chú ý đ n vi c d y d  con cái. Công vi c giáo hoá này đ ọ ệ ấ ế     Ng ấ ụ ể ộ m t quan ni m r t c  th  và nhân văn. H  có câu:

ằ ằ ặ ụ ặ ẻ                               ''T p l c t p k n ta ậ ậ ặ ặ                               T p ma t p m y c y''          Có nghĩa: ắ                             ''Đánh con đánh b ng m t ậ                              Đánh chó đánh b ng g y''

ụ ữ ừ ở ổ ườ ổ i ph  n  t ệ ả ư ấ ệ ồ ộ ở ể ố ợ ể ạ ợ ắ ầ  tu i này b t đ u   lúc lên 8 ­ 10 tu i. Cũng  ệ ặ ươ t,  ng, d t v i... Con trai làm các công vi c đ ng áng. Đ c bi ỗ ệ  r , b  v  có trách nhi m d y d  con r  lao đ ng, làm vi c  ễ ệ ậ ữ ứ ử ế ề ủ     Con gái Thái theo làm ngh  c a ng ả ậ ộ t p lao đ ng s n xu t nh  làm n ấ ờ sau khi l y v , trong th i gian  ệ ấ ụ ể ừ nh ng vi c r t c  th , t nghi trong  ng x  hàng ngày. mài dao, đan gùi... đ n các t p quán, l

ầ ắ B. Vùng văn hoá t ng cao Tây B c

ắ ệ ắ ủ ề ố

ể ủ ừ ướ ế ể ể ặ ớ 800m đ n 1000m so v i m t bi n. Đây là vùng ít n ệ ớ ư ườ ộ t B c có nhi u dân t c sinh s ng, nh  ng i Mông, Dao, La H , Si      Vùng cao Tây B c và Vi ư ư La... Song văn hoá tiêu bi u c a vùng này là văn hoá Mông và Dao. C  dân Mông ­ Dao c  trú và  ậ làm ăn trên vùng núi cao t c, khí h u ki u  á nhi t đ i.

ư ằ ự ố ồ ắ ạ t B c sinh s ng ch  y u b ng ngh  tr ng tr t cây l ự ượ ề ồ ươ ở ồ ủ ế ổ ế c tr ng ph  bi n là cây lúa n ư ươ ọ ng  ắ ở ng   Tây B c và  ọ ư ồ ố Vi ả ệ ắ ươ ng th c đ ậ ầ ư ầ ạ ư ợ ề ủ ụ ệ ằ ạ ề ộ ể ạ ặ ồ ố ưỡ ấ ố ồ ả ư ẩ ỹ ậ i Mông có k  thu t tôi rèn thép r t t t. Các s n ph m nh  dao, cu c, l ệ i cày ườ ậ ấ C  dân vùng cao Tây B c và c  Vi ạ th c trên khô c n. Hai lo i cây l ệ ắ t B c. Đ ng bào có t p quán s ng du canh du c . Ngoài tr ng tr t, c  dân vùng  cây ngô  ự cao còn chăn nuôi đ i gia súc, gia c m nh  trâu, bò, ng a; nuôi gia súc, gia c m nh  l n, gà, chó,   ủ ị dê. Vi c chăn nuôi nh m m c đích là cúng bái và ăn th t. Bên c nh đó, ngành ngh  th  công c a  ề ệ ư c  dân vùng cao phát tri n đa d ng, g m ngh  d t, đan lát đ  mây tre, ngh  m c, và đ c bi t là  ề ngh  rèn. Ng ạ ỹ đ t k  thu t r t cao.

ơ ữ ộ ả ườ ừ ề ng xung quanh là cây r ng, h n n a trình đ  s n xu t còn th p nên ở  mi n núi, môi tr ổ ả ượ ấ ủ ồ ộ ố ệ ắ ọ ấ ố     S ng  vi c hái l m lâm th  s n và săn b n có vai trò quan tr ng trong cu c s ng c a đ ng bào.

ơ ư ủ ư ườ ạ ớ ườ n núi, t o thành các b n làng. ranh gi i làng th ng ậ ả ố ả     N i c  trú c a c  dân vùng cao là các s ố ấ ộ r t r ng, các gia đình trong làng s ng r i rác, ít làng s ng t p trung.

ỗ ấ ườ c a c  dân vùng cao là nhà đ t, làm b ng g , tranh tre, n a lá. Nhà th ộ ử ứ ử ổ ụ ở ở ằ  gian gi a và hai c a s  ph ng ba gian, mái  ầ  hai đ u. Trong nhà ơ ườ ớ ử ộ ế ể ấ ướ ợ ỗ ỗ ủ ệ ử ụ ế ế ỗ ủ ộ ể ưở ợ ớ ỗ ủ ủ ợ ồ ữ ẻ ạ ơ ế ơ ở ủ ư     Nhà  ữ ử ổ ấ nhà th p, không có c a s , có m t c a chính  ờ ệ ố ữ ứ i Mông, n i th  là b c vách phía sau gian gi a, đ i di n v i c a chính ra vào. Hai gian  ng ệ ố ấ ơ ộ ế ạ c, m t b p đ  n u cám l n. Vi c b   i và n u c m n c nh, m i gian có m t b p: m t đ  s ạ trí ch  ng  và sinh ho t gia đình phù h p v i vi c s  d ng b p trong nhà: gian b p là là ch  ng ủ c a hai v  ch ng tr , gian bên kia là ch  ng  c a hai ông bà, gian gi a là n i sinh ho t chung  ủ c a gia đình; ăn c m, ti p khách.

ằ ườ ụ ủ ẻ ự ặ Ph  n  Mông m c váy và áo x  ng c ấ ư i vùng cao may b ng v i lanh. ổ ụ ữ ủ ả ả ộ ổ ư ổ

ụ ủ ạ ộ ầ ề ớ ắ ư ụ ồ ư ắ ả     Trang ph c c a ng ụ ữ nh ng không cài cúc mà g u áo cho vào trong váy. C  áo c a ph  n  Mông là trung tâm trang trí  ế ủ c a chi c áo. C  áo r ng kho ng 15cm, dài kho ng  ộ ượ c khâu vào áo và treo trên vai nh  c  áo b   30cm, đ ộ ả ụ ữ đ i h i quân. Ngoài váy áo, trang ph c c a ph  n  còn  ạ có t p d , th t l ng, khăn đ i đ u, xà c p. Nam gi i  ư ộ ặ ộ m c b  trang ph c nh  b  bà ba. Đ ng bào vùng cao  ườ th ng dùng ô che n ng, che m a.

52

ộ ầ ể ổ ơ ả ơ ể ộ ậ ộ ả  ch c đ n gi n: trên bàn đ  m t rá c m, đ  hai bát canh rau. theo t p quán, ng i vùng cao ăn c m, canh rau. C m đ ổ ứ ơ ỗ ế ế ừ ộ ị ượ ườ ủ ắ ộ ộ ồ ố  b t ngô) và th ng c c ch  bi n t ơ ẻ i vùng cao là m n mén (b t m n đ ậ ự ợ ựơ ấ ườ c n u m t l n vào bu i sáng và đ  ăn c  ngày.      Ng ườ ơ ữ i  B a ăn t ứ Mông dùng thìa g  xúc c m trong rá và muác rau ăn, mà không dùng bát con, đũa. Đ  ăn th c  ố u ng đ c đáo c a ng ẩ (l u bò, chó, l n, dê...), đ u răng ng a.

ở ổ ế ướ ế ế  vùng cao là ti ng Mông. Tr c đây, ngoài ti ng Mông, do quan h  kinh ộ ế ả ộ ệ c s  d ng r ng rãi. ệ ượ ử ụ t đ ế ế ạ ể ơ ở ộ ữ ộ ữ ượ ử ụ ướ ự Ti ng nói ph  thông  ế  xã h i, vùng cao còn dùng ti ng Quan ho . Ngày nay, ti ng Vi t ế Ti ng Mông phát tri n khá cao, đ  s  d ng trong sinh ho t giao ti p trên vùng cao. Hi n nay,  ườ ng ệ c ta xây d ng trên c  s  b  ch  cái la tinh. i Mông s  d ng b  ch  đ ủ ử ụ c nhà n

ầ ườ i Mông tin vào đa th n. Các v  th n th ng xuyên đ ọ ấ ầ ị ầ ạ ệ ổ ữ ẻ ọ ầ ượ c cúng bái là th n núi, th n sông,  ữ t hai lo i ma: ma lành và ma d . Ma lành là ma t ườ ộ ứ ả ề ườ ố ườ i Mông và ng ở ộ ầ ườ  tiên, th ng  ườ ạ i; còn ma d  chuyên làm h i ng i.  ậ i  m đau, làm v t   trong m t s  gia đình thu c dòng dõi nh t đ nh. Gia đình i Dao đ u tin có con ma Ngũ h i chuyên làm ng ộ ố ệ ớ ộ ả ả ấ ờ ồ ị ườ     Ng ờ ầ th n tr i, th n đ t. H  phân bi ộ phù h  ho con cháu làm ăn, phù h  s c kho  ho m i ng ả ườ C  ng ấ ị ọ ế nuôi ch t. Theo h , ma Ngũ h i có  nào b  nghi ng  có ma Ngũ h i thì quan h  v i c ng đ ng và gia đình r t khó khăn.

ườ ồ ữ ệ ầ ằ ầ ớ i Mông vùng cao có t ng l p th y cúng chuyên ch a b nh b ng cách ổ ỷ ộ     Trong c ng đ ng ng ỷ đu i tà ma, qu  quái, dùng các phép phù thu .

ễ ộ ặ ư ễ ộ ấ ồ i vùng cao có nh ng l h i đ c tr ng. Đó là các l h i 'G u tào', 'Nào x ng', 'Nhàng ổ ứ ữ ầ ườ     Ng ầ ch m đao', t ch c vào đ u xuân.

ố ủ ộ ẽ ướ , tr ấ ấ ộ ườ ề ề ồ c  i vùng cao r t yêu âm ạ ụ ộ ạ ệ    V n văn ngh  dân gian c a các dân t c vùng cao phong phú và cũng r t đ c đáo. Có l ệ ữ ế đây do ch  vi t không có nên đ ng bào sáng tác truy n mi ng nhi u. Ng nh c. Các nh c c  đ c đáo có khèn bè, khèn lá và đàn môi.

ấ ứ ể ứ ừ ượ ồ ữ ằ ế ấ ụ ỏ ươ c đ ng bào ch a b ng lá cây r ng mà kh i. Ng ề ệ ườ i Dao bi ộ ng đ ư ộ ọ     Y h c dân t c vùng cao cũng r t đáng nghiên c u đ   ng d ng. Nhi u b nh nan y nh  ru t  ề ừ th a, hóc x t r t nhi u cây  thu c.ố

ộ ướ ổ Ở ộ ị ườ ườ ặ ấ ặ c Cách m ng tháng Tám là xã h i th  ty.  ệ t là ng ộ ố ườ ậ ọ ạ i vùng cao, đ c bi ể ệ ở ổ  b n ph n giúp đ  nhau trong cu c s ng. Ng ườ ư ườ ớ ặ ỡ ọ ượ ẻ i cùng dòng h , dù m i g p nhau cũng coi nhau nh  ng ệ ọ ệ ọ ế ậ ế ả ả  xóm làng ph i có 'xéo ph i'     Xã h i vùng cao tr ẽ ệ ọ i Mông, có quan h  h  hàng r t ch t ch ,  và 'mã phài' cai tr . Ng ệ i Mông quan ni m 'cùng h , cùng ma'  th  hi n  nên đã là ng c sinh đ  và  i nhà, đ ể ể ch t trong nhà nhau. Vi c tìm hi u cách cúng đ  nh n h  là vi c làm nghiêm túc, mang tính bí  ớ m t. Tin nhau m i nói cho nhau bi ậ ủ t cách cúng ma c a dòng h  mình.

ụ ệ ườ i vùng cao là gia đình ph  h  nh . Con trai đ ồ ừ ế ỳ ỏ ủ ồ ượ ề ủ ồ ả ủ ố ẹ c th a k  tài s n c a b  m ,      Gia đình ng ự ầ ộ ấ con gái đi l y ch ng mang theo c a h i môn, c a h i môn nhi u hay ít tu  thu c vào s  gi u  ủ ố ẹ ẻ nghèo c a b  m  đ .

ặ ệ ự ả ồ c th c hi n theo m t quy trình nghiêm ng t. Con gái đã   n a, vì con ma nhà ch ng đã qu n lý cô  nhà b  m  đ ườ i Mông đ c quay tr  v ế ố ắ ậ ọ ẹ   ả i, thì h  tho  thu n h n ườ ợ ồ ạ ư ộ ị ể ườ ng, trai gái yêu nhau, mu n k t  ị ượ u đ  c ề ể ướ ợ ắ i m t đ a đi m đ  chàng trai ra d t tay cô gái đón v  làm v . Sau khi d t tay cô gái ạ ủ ạ ắ ồ ủ ậ ồ ở ộ ề ượ ề ướ ẽ ả ề ấ ộ ủ ụ ệ ướ ượ i xin c a ng     T c l  c ở ề ở ượ ố ẹ ẻ ở ữ ồ ấ l y ch ng thì không đ ắ ụ dâu. Ng i Mông có t c 'háy pù' (d t tay b n gái). Thông th duyên v  ch ng nh ng nhà nghèo, khó lo đ  b c tr ng, th t r ể ặ g p nhau t ậ ề v , nhà trai làm th  t p nh p vào ma nhà ch ng và đã  ố ẹ ẻ ữ không đ c v  nhà b  m  đ  n a. Sau 'háy pù', chi phi v  đám c m t đêm bên nhà ch ng nên cô gái  i s  gi m đi r t nhi u.

ườ ề ườ i Mông và ng ề ở ế ớ  th  gi i Mông i Dao đ u chung quan ni m ch t là v   ườ ệ ườ ớ i bên kia. Ng ố i Dao thì đ a h n ng ế ế ế ề ươ ả ư ồ ờ ươ i ch t v  D ng Châu (Trung Qu c). V i  ệ ả i Mông, ngoài làm ma t i cho ngu i ch t còn ph i là ma khô. Vi c làm ma khô ph i cúng ặ ườ     Ng ư ồ ề ờ đ a h n v  tr i, còn ng ườ ng ằ b ng trâu, bò, nên đây cũng là gánh n ng cho con cháu.

53

Ắ Ị Ệ   NG / KHÔNG GIAN VĂN HOÁ VI T ƯƠ ế Bài 11. CÁC S C THÁI VĂN HOÁ Đ A PH ầ NAM (Ph n ti p theo)

III. VÙNG VĂN HOÁ CHÂU TH  B C B Ổ Ắ Ộ

ộ ề ể ả ổ ố ổ ắ ỉ ẳ ớ ộ s  b i đ p c u các con sông l n. Do đó,  ồ ệ ấ ỡ i cho s n xu t nông nghi p tr ng c y lúa n ướ c.  ế ữ ặ ộ ố ụ ủ ư ổ ắ ệ ộ ệ ấ ậ ố ừ ư ắ ừ ộ ạ ề     Nói v  vùng văn hoá châu th  B c B  là nói v  vùng văn hoá tiêu bi u cho c  lãnh th , bao  ị ư ả ươ ộ ồ g m thành ph  Hà N i và các t nh : H i D ng, H ng Yên, Nam Đ nh, Thái Bình, Ninh Bình, Hà   ừ ự ồ ắ ả ượ ạ ấ ằ c t o thành t Nam. Đây là vùng đ t b ng ph ng, đ ả ậ ợ ấ ấ đây là m t vùng đ t phù sa màu m , thu n l ừ ấ ớ ư t hàng năm, nên t Nh ng vùng này cũng là vùng g p lũ l  r t s m đã hình thành nh ng tuy n đê  ể ở ể ả đ  b o v  mùa màng và cu c s ng c a c  dân   đây. Phía đông châu th  B c B  là bi n đông,  ẩ ổ ắ phía tây là núi r ng. Khí h u vùng châu th  B c B  có b n mùa rõ r t: mùa xuân  m,  m, mùa  ợ   ạ h  nóng, có m a bão, mùa thu mát, mùa đông khô l nh và có gió mùa đông b c t ng đ t.

ạ ộ 1. Ho t đ ng kinh t ế   :

ộ ư ướ ể ở ộ c là chính. ệ  Đ  m  r ng di n tích canh tác, h ọ ộ ấ ề ồ ướ ể ố ề ạ ế ư ề ệ ề ủ ệ ụ ộ ổ ắ ề ố ơ ế ề ấ ộ ờ ổ ạ ơ ể ứ ấ ự ế đây g n li n v i v  th  đ a ỳ  trao đ i ư ấ ế ố ề ắ ứ ấ ậ ớ ị ế ị ứ ị ị , t o nên mô hình c ng ­ th  (th  nh t c n th , th  nhì ổ ắ     C  dân châu th  B c B  làm ngh  tr ng lúa n ể ể đã quai đê l n bi n đ  làm ru ng n c, làm thêm ngh  mu i và đánh cá bi n. Nông dân vùng  ề ề này còn làm nhi u ngh  th  công khác nhau và đ t đ n trình đ  cao nh  ngh  g m, ngh  đúc  ế ồ đ ng, ngh  d t chi u, đ t l a, làm gi y, ngh  rèn...Châu th  B c B  cũng là n i kinh t  trao  ữ ổ ớ đ i s m phát tri n. Th i c  đ i n i này đã có các trung tâm buôn bán, đã l u  n trong ngôn ng   ứ dân gian: th  nh t kinh k , th  nhì ph  Hi n. S  hình thành  ổ ở ể và phát tri n kinh t ả ế ạ kinh t ậ c n giang)

ơ ị ộ   2. Đ n v  xã h i:

ủ ổ ắ ộ ằ ồ ấ Ở ỗ ữ  trung tâm m i  ộ c, cây đa, t o thành m t hình ẫ ấ Làng c a vùng châu th  B c B  n m gi a cánh đ ng, trên ỹ vùng đ t cao, có lu  tre xanh bao quanh.  ướ ạ ế làng có đình làng, gi ng n ệ t. m u c u trúc làng quê Vi

ờ ố ậ ấ   3. Đ i s ng v t ch t:

ữ ặ ạ ấ ủ ộ ỷ ớ ấ ợ ơ ộ ủ ướ c, hai gian bên là bu ng ng . Nhà giàu thì làm năm gian.  ấ ế ồ ụ ả ờ ầ ướ ế ở ổ ắ     Nhà c a nông dân châu th  B c B  là nhà đ t ba gian, vách đ t l p r m r . Gian gi a d t bàn ố th  và b  tràng k  v i bàn u ng n G n sát nhà ể  có nhà ngang làm nhà b p và đ  công c  s n xu t, có gi ng n c và cây cau.

ộ ứ ụ ủ ư ả ế ổ ắ ạ ầ ỏ ớ ụ ư ụ ữ ặ ẻ ặ i m c qu n áo chân què, áo x ầ     Trang ph c c a c  dân châu th  B c B  là qu n áo màu g . X a, ph  n  m c váy, áo dài t ắ ư thân, đeo d i y m, chít khăn m  qu , đeo th t l ng, nam gi ng c.ự

ư ẻ ượ ng đ , rau xanh và cá, tôm, tép. Rau xanh th ấ ổ ắ ộ ơ ư ươ c nâu, làm  ạ ề ng. Châu th  B c b  cũng là n i có nhi u lo i ế ế ừ ộ ế ổ ế ư ư ườ ổ ắ ộ     C  dân châu th  B c b  ăn c m t ơ ư ả ộ thành các món lu c, d a c i, d a cà ch m t  b t n p nh  bánh dày, bánh ch ng, bánh gai ngon n i ti ng.. bánh ch  bi n t

ế ủ ư ữ ệ ủ ả ướ ổ ắ ế ộ ế ở ổ vùng này là ti ng ph  thông c a c  n ị ạ ươ ệ ử ế ữ ự ế ắ ự ữ ệ ệ ố ườ ộ t ­ M ng,      Ti ng nói c a c  dân châu th  B c B  là tiêng Kinh, thu c nhóm ngôn ng  Vi ượ ữ ệ ằ c, đ c  n m trong h  ngôn ng  Nam Á. Ti ng Kinh  ể ử ụ ng ti n thông tin đ i chúng. Trong l ch s , ti ng Kinh đã phát tri n  s  d ng chính trên các ph ữ ờ ổ ạ ự ế đ n văn t . Th i c  đ i là ch  Nôm (d a trên nguyên t c ti p bi n ch  Hán). Sau này ti ng  ằ ượ c ghi b ng ký t Kinh đ ế  La tinh. Hi n nay, ch  Kinh La tinh / Vi ế ữ t La tinh là qu c ng .

ầ   ạ 4. Sinh ho t tinh th n:

ổ ắ ưỡ ư ộ ng đa th n, trong đó có tín ng ng quan ưỡ ủ ạ ờ ổ ị ả ọ ủ ạ ậ ưở ầ     Tín ng ng c  dân châu th  B c B  là tín ng tr ng, ch  đ o là th  T  tiên. Nông dân vùng này ch u  nh h ưỡ ng c a Ph t giáo, Nho giáo, Đ o

54

ế ằ ề ề ầ ữ ơ ờ t b ng ch  Nho, có  ườ ữ ệ i hành ngh  cúng bái, ch a b nh, c u phúc cho ng i và mùa giáo. Làng có chùa, có nhi u n i th  cúng vi ườ ng màng.

ổ ắ

ữ ấ ị ộ ấ ệ ổ  truy n thuy t đ n truy n c , dân ca, ca dao,  ử ữ ươ ư ễ ồ ọ     Kho tàng văn h c dân gian châu th  B c B  r t phong phú và sinh  ế ế ề ể ạ ừ ộ đ ng. Các th  lo i t ấ ẫ ề ề ạ ệ ụ t c ng , truy n tr ng... đ u có b  dày l ch s  và th m đ m ch t  ể ả ấ ọ ở  vùng này có nh ng tác gi nhân văn. Văn hoá bác h c   r t đi n  ễ hình nh  Nguy n Trãi, Nguy n Du, H  Xuân H ng...

ắ ch c theo mùa và g n v i tín ạ  B c B  r t đa d ng, t ễ ộ ủ ế ấ ộ ọ ễ ộ ươ ươ ổ ứ ớ ổ ậ ng đa th n, c u mùa. L  h i ch  y u là h i làng. N i b t nh t   h i chùa H ng   Hùng V ng (Phú Th ), l ộ ấ ầ ỗ ổ  t  Gi ủ ầ ị ễ ộ ở ắ     L  h i  ầ ưỡ ng ở ễ  vùng này là l ễ ộ (Hà Tây), l h i Ph  Gi y (Nam Đ nh)...

ườ i Kinh là gia đình ph  h  nh . Quan h  c a gia đình ủ ả ưở ệ ọ ả Gia đình ng ả có  nh h ệ ưở ớ ụ ệ ỏ ượ ưở ng đ ượ ặ c đ c bi ng c a Nho giáo. Con trai tr ng ph i có trách nhi m v i các em. Quan h  h  hàng đ ẩ ạ ề ụ ẩ ọ ế ệ ớ ề ố ế ặ ị ệ ủ ừ ế c th a k  tài s n.  ọ ọ ệ t coi tr ng, h   ẹ ể ử ổ ắ ệ ộ ướ Con trai tr ộ n i, h  ngo i đ u có nghĩa v  chăm sóc nhau. Dân gian có câu: 'S y cha còn chú, s y m  bú dù'  ộ   ữ ể đ  nói v  m i quan h  huy t th ng b n ch t gi a các th  h  v i nhau. L ch s  phát tri n xã h i vùng châu th  B c B  là phát tri n t ố ề ể ừ  Làng lên N c.

IV. VÙNG VĂN HOÁ TRUNG BỘ

ộ ạ ể ả ấ ẹ ề ừ ư ả ắ ơ ế  Qu ng Bình đ n Bình Thu n ườ ạ ớ i l n (t ệ ả ị ắ ả ng S n ­ Tây Nguyên, ch y theo h ả ồ ả ẹ ỏ ể ơ ậ ằ ị ớ ổ ồ ề ữ ữ ầ ầ ồ ọ ộ i đ t ven bi n, ch y d c theo chân núi Tr ng S n ­ Tây Nguyên. Trung B       Trung B  là gi ề ậ có chi u ngang đông tây h p nh ng chi u dài B c Nam l ắ ở hi n nay). Đ a hình vùng này b  chia c t b i các đèo là đèo Ngang, đèo H i Vân, đèo C ... Các  ướ ườ ồ ừ  chân dãy Tr dòng sông l n nh  vùng này b t ngu n t ng  ắ ẹ Đông và đ  ra bi n. Do chi u ngang h p nên sông ng n, do v y d i đ ng b ng h p, thay vào đó  là nh ng c n cát, c n sò, nh ng đ m phá (Tam Giang, C u Hai).

ề ể ỏ ộ ả ấ ỏ ồ ấ ầ ả ả ớ ư ầ     Thu c d i đ t mi n Trung còn là các qu n đ o l n nh , nh p nhô trên bi n đông nh  Hòn  ườ ấ ể ng Sa. Gió, C n C , Cù Lao Chàm..., trong đó đáng k  nh t là hai qu n đ o Hoàng Sa và Tr

ạ ộ 1. Ho t đ ng kinh t ế   :

ậ ề ư ệ ể ề ị ể ầ ồ ồ ủ t: Khô nóng và ch u nhi u bão bi n. C  dân vùng này ch   c. Tuy nhiên, do g n bi n, nên ngoài tr ng lúa, đ ng bào còn ằ ề ể ề ồ ồ ướ ạ ả ư ề ắ     Khí h u mi n Trung khá kh c nghi ế ố y u s ng b ng ngh  tr ng lúa n ừ   làm ngh  bi n và tr ng nhi u lo i cây ăn qu  nh  nho, mía, bông, d a.

ơ ị ộ   2. Đ n v  xã h i:

ư ề ố ụ ư ờ ể ạ ồ ọ  c  trên các c n d c theo b  bi n t o ể ừ     C  dân mi n Trung s ng theo t ng làng; dân chài t ạ thành các xóm v n chài, làng bi n.

ờ ố ậ ấ   3. Đ i s ng v t ch t:

ấ ắ ợ ơ ở ẫ ề ố ườ ữ ơ ạ ọ ớ ụ ấ ặ ụ v n theo truy n  ờ ệ t: gian gi a nhà, n i trang tr ng nh t đ t bàn th  gia tiên, hai bên là hai  c đ t trong nhà ngang, cùng v i d ng c  lao đ ng. ộ ị ấ ẩ ấ ể ụ ụ ộ ơ ế ề ạ ề i trong tri u đình ngày i Vi ủ ế ượ ặ ủ ư ế ướ ẫ ư ề ở ư  c  dân là nhà đ t, lùn và ch c, l p r m r , sau là ngói. B  trí nhà      Nhà  ố ủ th ng c a ng ồ bu ng ng , b p đ ữ B a ăn c a c  dân Trung B  là cô, rau, cá (cá sông, cá bi n. Kh u v  nhi u ch t cay, nh t là các  ố ề món ăn Hu . Hu  cũng là n i có nhi u món ăn v n ph c v  cho quan l ư ế c v n l u truy n trong dân c  đ n ngày nay. tr

ầ ạ 4. Sinh ho t tinh th n

55

ạ ề ắ ớ ầ ủ ư ứ ể ể ộ ố ặ ể ắ ấ Sinh ho t tinh th n c a c  dân mi n Trung g n v i hai  ộ   ế không gian / ti u vùng là x  Hu  và ti u vùng Nam Trung B , ổ ậ t có m t s  đ c đi m n i b t, mang s c thái riêng. nên t

ễ

ủ ậ ả

ử ấ ư ọ ộ ữ ừ ụ ư ị ự ứ ấ ờ ấ ố ứ ế  v n là đ t c  đô / kinh đô th i Nguy n, nên  ố     4.1. X  Hu , ế ỷ ướ ơ ộ ố ế c, nay  n i đây còn m t s  ki n trúc cung đình c a th  k  tr ồ ế ớ ượ i, g m  c UNESCO công nh n là di s n văn hoá th  gi đ ệ ộ ệ ố m t h  th ng Kinh thành, Hoàng thành, T  c m thành, đi n  Thái Hoà, Ng  Môn; là m t lo t đ n, chùa nh  chùa Thiên  ệ M , Hòn Chén, T  Đàm, Di u Đ , Tuý Vân... là nh ng lăng  ả   ẩ t m nh  lăng Gia Long, Minh M ng, Thiêu Tr , T  đ c, Kh i ị Đ nh. Các công trình đ ơ ươ ợ ế ứ ạ ề ế ạ ộ ự ượ c xây d ng trên m t vùng đ t khá  ự ữ , có núi Ng  Bình không cao  ữ ả ờ ệ ầ ữ ể ắ ứ ớ ả ậ ơ ầ ả ế ạ ộ ượ ả ộ ượ ế c k   ậ c UNESCO công nh n là ạ ạ ấ ậ i), nên văn ngh  x  này t o cho mình m t b n s c riêng r t ộ ả ắ ắ ả ế ữ ể ậ ươ phù h p v i c nh quan x  Hu  ­ n i có dòng sông H ng l ng l ư nh ng thu n m t cho t m nhìn; là nh ng đ m phá làm kho ng đ m êm ái gi a bi n và dãy  ườ Tr ng S n. X  Hu  còn có m t kho di s n văn hoá dân gian phong phú, đa d ng và đ ệ ừ th a m t kho di s n văn ngh  cung đình (trong đó có nhã nh c đã đ ệ ứ ể ế ớ di s n văn hoá phi v t th  th  gi ế ễ ệ Hu ... Đó là ngh  thu t bi u di n các bài hò Hu , bài Chòi, hát Lý, hát S c bùa và nh ng bài ca  trên sông H ng.

ể ệ ờ ự ự ữ ổ   ng đá và

ấ ằ ỏ ơ ầ ậ ấ ượ ể ầ ầ c gi ề ỉ ỉ ự ổ ấ ị ệ ự ượ ư ờ ờ ế ậ ườ ng tr ng cho tr i ­ tr i, đ t giao hoà m i thu n đ ươ ng tính  ể ng phát tri n. Tháp ộ ở ơ ặ ỡ ế ộ là n i g p g , ti p xúc văn hoá Vi t ­ Chăm. Nét n i      4.2. Ti u vùng văn hoá Nam trung b ượ ượ ể ồ ậ ủ ệ c bi u hi n trên nh ng phù điêu, t b t c a văn hoá Chăm là s  tôn th  ph n th c, đ ạ ặ ằ ữ ậ ặ tháp Chàm. Tháp Chàm có m t b ng hình vuông ho c hình ch  nh t, xây c t b ng g ch không  ướ ế ố nung. Tháp có th  ba, b n đ n năm t ng, t ng trên đ i. Trên  t c p thu nh  h n t ng d ề ộ ỗ ầ góc tháp và đ nh tháp m i t ng đ u có m t linga, n n và thân tháp có hình vuông. Theo quan  ni m dân gian, hình vuông là Yoni (đ t) ­ âm tính, ch  s   n đ nh, còn chi c linga ­ d ỉ ng  trên đ nh tháp là t ổ ế Chàm n i ti ng ấ ở  Nam Trung B  là tháp Pô Nagar ớ  Nha Trang.

ầ ị ầ ờ ộ ị ữ ầ ằ ấ ộ ừ ử ườ ệ i Vi t ữ ầ ế ậ ạ i Vi ẫ ườ ễ t đã ti p nh n và th  ph ng n  th n h t s c cung kính, và    hôi ế ứ t là Tháp Bà. Hàng năm, l ớ ậ ộ ị ầ ủ Ấ ờ ụ ọ ắ ng g i t ầ ỗ ẹ ờ ch c vào ngày 23 tháng 3 âm l ch, th i đi m này g n v i t p quán 'gi ị t B c B . Tham gia l i Vi ủ ễ ộ ộ ng nghi l cung văn, múa bóng do ng ộ ữ ề ự ế   i Chăm th  hi n nh ng đi u múa đ c s c c a dân t c mình. Đây là m t hình  nh v  s  k t ễ ặ ắ ủ ư ể ủ ệ ặ ẹ ứ ở    Tháp th  m t v  n  th n Pô Na gar (th n M  x  s ), v  th n đáng kính nh t. Theo s  sách, Pô  ữ Nagar còn có tên ghi b ng ch  Ph n là Bhagavati ­ m t v  th n c a  n Đ . T  khi ng ư ườ ố vào đây sinh s ng, c ng c  ng ọ ằ g i b ng cái tên Vi ổ ứ Tháp Bà t ệ ắ ườ ỗ  cha tháng 8' c a ng gi ễ ướ ầ ệ  h i, ph n di n x t. Trong l Vi ệ ể ệ ườ ng hoà hai văn hoá Chăm và Vi ộ ệ ệ t là Thánh M u Thiên Y a na và th ể  m  tháng 3  ả ườ ườ ễ ộ i Chăm và ng  h i Tháp Bà có c  ng i  ể ệ ệ ườ t th  hi n; còn  i Vi ả ộ t ­ là đ c tr ng văn hoá tiêu bi u c a vùng này.

ấ     Tây Nguyên là vùng đ t cao nguyên đ t đ , n m phía Tây Nam trung B , có biên gi ướ ạ ể ố ộ ắ ườ ộ ư ầ ơ ố ờ ủ ớ ữ ả ơ ấ ấ ư ỗ ứ ữ ả ọ ộ ắ ớ

i. Do có biên gi ố ư ớ ị ự V. VÙNG VĂN HOÁ TÂY NGUYÊN  ớ ớ   ấ ỏ ằ ở i v i ể i Kinh c b n Lào và Cam Pu Chia. Không k  các dân t c thi u s  phía B c và ng hai n   ộ ộ ị ể   chuy n vào đây sinh s ng g n đây, n i đây là đ a bàn c  trú lâu đ i c a các dân t c thu c hai nhóm Môn Kh  Me và Nam Đ o. Tây Nguyên có nh ng bình nguyên l n nh  Kon Tum, Gia lai,   ề ừ ở ắ  đây cung c p r t nhi u g  quý. Nh ng dòng Đ c L c, Đ c Tr ng, Di Linh, B o L c... R ng    ố   sông l n trên cao nguyên này là sông Sêsan, sông Adunpa và sông Sêpêp k, trên ba sông này có ỷ ợ ớ ỷ ệ ệ ố   i qu c gia v i Lào và Cam Pu Chia, nên văn hoá h  th ng thu  đi n kiêm thu  l ử cao nguyên có s  giao l u trong l ch s .

ở ủ ư ặ ấ ờ Vùng văn hoá Tây Nguyên trình bày đây là văn hoá c a c  dân lâu đ i trên m t đ t này.

ạ ộ 1. Ho t đ ng kinh t ế   :

ế ủ ư ồ c a c  dân Tây Nguyên là phát n ẫ  du canh. Cây tr ng chính là ươ ằ ượ ầ ồ ng. Cây bông cũng đ ng làm r y, ụ ụ c tr ng ph  bi n nh m ph c v  nhu c u m c. Tây Nguyên  ữ ặ ệ ấ ồ ợ ạ ộ     Ho t đ ng kinh t ổ ế ươ cây lúa n cũng là vùng đ t thích h p tr ng cây cà phê và cây cao su. Nh ng cây công nghi p này đang phát

56

ị ơ ấ ở c a vùng này. Chăn nuôi gia súc ủ ế ọ ồ ế ể ậ ấ ộ ể ậ ả i Tây Nguyên nuôi voi đ  ph c v  s n xu t và v n t ở ư ề i hàng hoá. Dân t c Mnông  ề ủ ng voi. Các ngành ngh  th  công nh  đan lát,  ề ườ ắ ể ắ ạ ể ấ ấ ế ủ huy giá tr , có vai trò quan tr ng trong c  c u kinh t  Tây  ư Nguyên không phát tri n. Đ ng bào có nuôi trâu nh ng ch  y u đ  làm v t hi n sinh (cúng  ể ụ ụ ả Giàng). Ng ổ ế ầ ưỡ ề ả b n Đôn (Đ c L c) n i ti ng v  ngh  thu n d ấ ệ d t, phát tri n m nh, nh t là ngành đan lát mây tre r t phát tri n, đan nhi u đ  đ ng, gùi r t ế ả ồ ự ể ượ ự ế ồ ư ẹ đ p. Kinh t  hàng hoá trên cao nguyên ch a phát tri n. Tài s n có giá  ị ớ ồ tr  v i đ ng bào là chiêng, c ng, ché đ ng r u, Kpan (gh  dài...)

ơ ị ộ   2. Đ n v  xã h i:

ư ườ ỏ i Tây Nguyên c  trú thành Buôn. Buôn th ng nh , nhà m i  ấ ươ ố ọ ỗ ủ ng đ i xa nhau. Vai trò c a già làng r t quan tr ng ộ ủ ồ ủ ờ ố ệ ượ ườ     Ng gia dình làm t ị trong đ i s ng xã h i c a đ ng bào. Ti ng nói c a già làng có giá tr   ạ đ i di n cho dân làng, đ ế ưở ng nghe theo. c dân tin t

ờ ố ậ ấ   3. Đ i s ng v t ch t:

ề ồ ủ ộ ồ ộ ở ủ ư     Nhà   c a c  dân Tây Nguyên là nhà sàn. Đ ng bào Ê Đê có truy n  ở ố  nhà dài. Ngôi nhà công c ng c a c ng đ ng à nhà Rông. th ng

ề ể ườ ơ ụ ủ     Trang ph c c a ng ụ ữ ồ ụ ầ ộ ầ ụ ữ ụ ư ả i Tây Nguyên đ n gi n v  ki u cách nh ng  ự ỡ ề ầ ắ ặ ớ r c r  v  m u s c. B  trang ph c ph  n  g m váy dài và áo chui đ u không tay. Nam gi i m c  ứ ủ ố ở ầ ặ ầ áo chui đ u và m c qu n, có khi đóng kh  c i tr n. Trang s c c a ph  n  có khuyên tai, vòng  ọ ủ ế ổ c , vòng tay. Hoa văn trên trang ph c ch  y u là hoa văn hình h c.

ườ ứ ả ơ ơ ộ ng ăn lu c, n u  ượ ộ ọ ố ề ớ ữ ế ấ ườ ế ế i Tây Nguyên ăn c m, rau, ch  bi n th c ăn khá đ n gi n: rau th ộ  h i, ti p khách, h i ng , h  u ng r u t cay trong b a ăn. Trong các d p l ế ọ ơ Ng ị ễ ộ canh, dùng nhi u  ầ   c n. Khi có khách đ n nhà, h  mang c m rau đãi khách.

ầ   ạ 4. Sinh ho t tinh th n:

ế ả ơ ủ ồ ưỡ ữ ầ ườ ưỡ ấ ở ổ ế ễ ộ i Tây Nguyên là tín ng  cúng ph  bi n và l n nh t ọ  cúng này bao gi ễ ụ ế Ti ng nói c a đ ng bào Tây Nguyên thu c hai nhóm ngôn ng  khác nhau: Nam đ o và Môn ­  ầ ủ ng đa th n. Các th n có tên g i chung là Kh  Me. Tín ng ng c a ng ờ ễ ớ Giàng. L  cúng Giàng là l    Tây Nguyên, trong l ằ cũng có t c đâm trâu nh m hi n sinh cho Giàng.

ạ ễ ộ ở ươ ờ Tây Nguyên đã d ng: cúng tr i, cúng đ t, cúng h n lúa, cúng lên n ấ ễ ộ ỏ ả ấ ấ ề ễ ộ ộ h i thì l ồ ỏ ả ậ  h i l n nh t, là m t hình th c  ng d ng ng, cúng nh p  ộ ồ ượ ng nhà m  (t ng văn hoá c ng đ ng. Liên quan đ n b  m  là t ề ượ ạ ằ ị ế ủ ạ ỗ ồ ễ ộ ớ  h i b  m  là l ượ ế c t c b ng g , có nhi u hình d ng khác nhau, nói lên v  th  c a ng ứ ự ở   ườ ằ   i n m L  h i  ồ h n lúa vào kho... trong r t nhi u l ưỡ ạ sinh ho t tín ng ượ ồ ng đ nhà m ). T trong nhà m .ồ

ộ ủ ộ ạ ữ ệ ấ ọ ầ ệ ậ ụ ặ ề ứ ề ầ ẩ ặ ư ệ ắ ữ ầ ụ ể ử Văn h c dân gian c a các dân t c Tây Nguyên phong phú và đ c đáo. Dân t c nào cũng có  ử ệ ổ truy n th n tho i, c  tích, nh ng làn đi u dân ca...Đ c bi ể ằ ể ệ ướ ạ và lu t t c, th  hi n d ấ ử s  thi Tây Nguyên là ch t anh hùng ca th  hi n r t mãnh li ộ ở ặ ờ ề ế đ n vi c b t n  th n m t tr i v  làm v . Nhi u dân t c ộ t vùng cao nguyên này r t giàu s  thi  i d ng văn v n và l u truy n b ng hình th c truy n kh u. Đ c đi m  ệ t, nh  chàng Đam San mà dám nghĩ   Tây nguyên có t c k  s  thi cho con ườ i Ê Đê có Khan, ng i Ba Na có Hmon, ườ ư ể ệ ấ ề ợ cháu nghe: ng ng ườ i Gia Rai có Hri...

ạ ấ ạ ồ ạ ạ ộ ạ ụ ặ ậ ầ ồ ề ồ ể ượ ả ủ ủ ự ng c a s  giàu ộ ộ ồ ừ ề ế ộ ườ ườ ồ ng t  3 đ n 15 cái, kèm  i Tây Nguyên còn quan ề        Tây Nguyên là vùng đ t giàu âm nh c và phong phú v  các ệ ư ọ   t là âm nh c c ng chiêng. H u nh  m i lo i nh c c ., đ c bi ể ễ ộ ho t đ ng t p th , l  h i, đón khách quý... đ  có c ng  ộ ừ ồ chiêng. C ng chiêng có t ng b , gia đình nào cũng có. C ng  chiêng là tài s n c a gia đình và là bi u t nghèo. Nhà nghèo có m t b  c ng chiêng, còn nhà giàu thì có  ộ ộ ồ nhi u b . M t b  c ng chiêng th theo c ng chiêng còn có tr ng. Ng ọ ươ ằ ố ệ ầ ặ ờ ng cho m t tr i / tính d ng, ố ể ượ ố ni m có th n trong chiêng, tr ng. H  cho r ng tr ng là bi u t

57

ể ượ ủ ấ ể ệ ệ ệ ơ ề ng c a đ t / tính âm. Quan ni m này th  hi n khái ni m nguyên s  v ưỡ ợ ồ c ng chiêng là bi u t tính l ng h p.

ự ọ ễ ộ ở  h i ủ ồ ể ư ộ ặ ậ ộ ở ứ ấ ủ ổ ậ ậ ặ ể ư  Tây Nguyên có m t đ c tr ng quan tr ng là s  tham gia c a c ng chiêng.      Trong các l ữ ồ Do v y, có nhà nghiên c u đã đ a ra thu t ng  ''văn hoá c ng chiêng Tây Nguyên'' đ  khái quát   Tây Nguyên. hoá đ c đi m n i b t nh t c a các dân t c

VI. VÙNG VĂN HOÁ NAM BỘ

ộ ề ặ ị ề ề ề ổ ử ượ ồ ắ ấ ằ ề ẳ ấ c b i đ p b ng  ủ ỡ ồ ủ ử ổ ề ộ ơ ữ ữ ề ằ ấ ồ ộ ỡ ỳ ề  Nam B , v  m t đ a lý chia ra hai mi n là mi n Tây và mi n Đông. Mi n Tây là vùng đ t châu  ằ ạ th  sông C u Long, có nhi u kênh r ch, đ t đai b ng ph ng, màu m  do đ ấ phù sa c a sông C u Long. Mi n Đông là vùng đ t châu th  sông Đ ng Nai, vùng chân dài c a  ấ   cao nguyên Tây Nam Trung B , n i có nhi u núi nh p nhô xen gi a nh ng đ ng b ng, do đó đ t đai vùng n a kém màu m . Dân Nam B  có câu:

ỏ ầ ề ặ ượ ''Mi n Tây ăn cá b  đ u ề                       Mi n Đông nh t đ ề c xóc xâu mang v ''

ề ự ủ ề ộ ớ ậ ở ộ ộ Nam B  m t ỉ ấ ượ ư ộ ườ ấ ả ộ c khai phá mu n. Ng ắ ử ặ ở i Vi ộ ề ị ớ ư ệ ế ả vùng đ t phì nhiêu nh ng hoang v ng này. Ca dao Nam B  đã ph n ánh th c t ế ỷ t đ n th  k  XVI  ự ế ệ ế ậ ấ ườ ư ể đ  nói lên s  kém trù phú c a mi n Đông so v i mi n Tây Nam B . Khí h u  năm ch  có hai mùa là mùa m a và mùa khô. V  l ch s  vùng đ t: Nam B  là m nh đ t đ ấ m i có m t  ấ vùng đ t khi ng i Vi t đ n khai hoang l p  p nh  sau:

ợ ấ ắ ợ ỉ ừ ố ư                              ''Chèo ghe s  s u c n ch n ợ ư                       Xu ng b ng s  đ a, lên r ng s  ma''

ườ ộ ướ ế ượ ạ ị ớ ỏ ủ ế i thân, ch  y u là ng ở ấ ườ ượ ệ ả ấ ạ i Hoa đ n Nam B . Lúc đó (1679), nhà Minh đã th t b i  ầ  lòng trung  ườ i   đ t Biên Hoà ả ế i Phúc Ki n sang Vi ơ ấ ở th  k  XIII), vào ộ ừ ế ỷ ầ ỹ ờ ỳ ơ ả ộ ườ ễ c chúa Nguy n cho vào   Nam B  (t ế ỷ ả  Nam B  mu n h n c , kho ng vào đ u th  k t Nam, và đ ặ ớ ể i Kh  Mer có th  có m t s m nh t  ộ ặ ở i Chăm có m t ế ỷ ố     Vào cu i th  k  XVIII có thêm ng ươ ng nhà Minh là Tr n Th nhà Thanh, nên hai t ng Xuyên và D ng Ng n Đ ch t ẫ thành v i nhà Minh đã d n kho ng 3.000 binh lính cùng vũ khí và ng Qu ng Đông và ng và M  Tho ngày nay. Ng th i k  Ăng Co tan rã. Ng ủ ế ở XIX, ch  y u ườ ườ  An Giang và Tây Ninh.

ườ ử ế ấ ằ ế ồ ng nói nh n đ n văn hoá đ ng b ng sông C u Long, ộ ườ ủ Nói đ n văn hoá Nam B , ng trong đó có văn hoá c a ng ườ i ta th ơ i Kh  Mer.

ạ ộ ế 1. Ho t đ ng kinh t

ư ở ồ ướ ệ ườ ạ ồ ồ  đây là tr ng lúa n  đ ng b ng B c B . Bên c nh vi c tr ng lúa n ề ề ư ườ ướ ồ ề ở ượ ạ ồ ứ ứ ạ c, nh ng là gieo x  lúa ch  không cày  ơ i Kh  Mer có ngh c, ng  đây là soài,  c tr ng nhi u  ở i, thanh long, cam, chu i, d a, d a h u, s u riêng, chôm chôm... Trái cây vùng này đã tr   ượ ế ế ộ ố ướ ể c ch  bi n đ  bán ra n ắ c bán kh p trong n c ngoài. M t s  dân ượ ố ề ể ằ ở ủ ư     Ngh  làm ăn chính c a c  dân  ấ ằ ộ ắ c y nh  nông dân  ệ ớ ổ ế làm v n tr ng cây trái nhi t đ i n i ti ng. Các lo i cây trái đ ưở ư ấ ầ ố b ướ c và đ thành hàng hoá đ ắ ả ả   ven bi n chuyên s ng b ng ngh  đánh b t h i s n.

ơ ị ộ   2. Đ n v  xã h i:

ơ ư ủ ư ậ ố ườ ơ C  dân s ng t p trung thành làng; n i c  trú c a ng ọ i Kh  Mer g i là phum, sóc.

ờ ố ậ ấ   3. Đ i s ng v t ch t:

ủ ụ ầ ơ ơ ườ   Kh  Mer có b  qu n áo bà ề ổ ố ệ ộ ặ i ế ử ớ ụ ế ằ Nhà c a vùng này khá s  sài. Trang ph c truy n th ng c a ng ầ ba đen v i chi c khăn r n ri quàng qua vai, qua c . Hi n nay, h u h t thanh niên m c âu ph c.

ặ ơ ấ ữ ủ ư i Nam b  là có nhi u món ăn thu  s n nh  tôm, cá, ườ ọ ể ẩ ự ấ ị ộ ướ ừ ỷ ả ổ ế Đ c đi m c  c u b a ăn c a ng ề m c...kh u v  có nhi u ch t cay, ng t; n ề ừ ượ c d a và d a đ c dùng ph  bi n.

58

ạ ể ạ ậ ồ ề ắ ệ ng ti n đia l ậ ệ ươ i và v n chuy n có xu ng ba lá, ghe  ộ ộ ể ng ti n v n chuy n trên b  là các xe bò, xe trâu, c ộ ắ     Mìên Tây Nam B  l m kênh r ch nên ph ươ tam bàn, thuy n ''t c rán'', ''đuôi tôm''. Ph trâu.

ầ   ạ 4. Sinh ho t tinh th n:

ồ ố ứ ứ c khai phá. Nh ng ng x '':ng ừ i đ n đây có ngu n g c ''t ừ ữ  Cam pu chia sang, ng

ươ ng đi tìm đ t m i th ẵ i Hoa t ườ ế ấ ọ ỏ ị ự ứ ớ ộ ấ ườ ằ  tin, t ộ i Nam B  r t năng đ ng, có phong cách t ữ ự ủ ậ ị ủ ứ ớ ớ ữ ệ ế ớ ự ộ ớ ị ủ ữ ệ ườ ằ ớ  báo b ng ch  Vi ế t la tinh. Ng ổ ứ ườ ế ườ ấ ộ ớ ượ i      Nam B  là vùng đ t m i đ ườ ẽ ố ế ườ ệ ừ ắ ơ  Trung Qu c đ n. Theo l   t t i Kh  Mer t  B c vào, ng Vi ớ ờ ỏ ườ ữ ườ ả i dám r i b  quê h th ng, nh ng ng ng có ý chí cao, can đ m và có  ở ự ộ ớ cái nhìn r ng m , t  tin, dám ch u đ ng, s n sàng h c h i và ti p thu nh m thích  ng v i hoàn  ớ ạ ả ả ế ả  ch , nh y c m v i  c nh m i. Qu  th , ng ế cái m i, ti p thu nhanh nh ng y u t  văn hoá m i. Trí th c Nam B  s m nh n ra giá tr  c a ch ớ t la tinh nên s m ti p thu và s  d ng nó. H  nh y c m v i giá tr  c a báo chí nên cũng s m  Vi ộ i Nam B    ch c buôn bán hàng hoá nên t ề ế ố ọ ử ụ ạ ả ữ ắ ờ cho ra m t nh ng t ị ủ ậ ớ s m nh n ra giá tr  c a kinh t ỷ ậ ớ ừ  nhi u th p k . l n t

ộ ổ ậ ộ ẫ ầ ủ ề ủ ờ ố i và đan xen l n nhau c a nhi u tín ng ằ ậ ớ

ạ ậ ư ạ ươ ằ ị ạ ừ ệ ạ ạ ạ ấ ả ặ ư     M t nét đ c tr ng n i b t trong đ i s ng tinh th n c a vùng  ưỡ ự ồ ạ ng. Nam B  là s  t n t ồ ậ ộ ủ ạ ủ Tôn giáo ch  đ o c a Nam B  là Ph t giáo. Đ ng b ng Nam  ộ ủ ế ể   ộ i 400 ngôi chùa. Ph t giáo Nam B  ch  y u là pháiTi u B  có t ậ ẹ ệ ẩ ữ ế ừ Th a. Ki n trúc nhà chùa là nh ng tác ph m ngh  thu t đ p mà  ư   ng nh  Cao uy nghi. Bên c nh đ o Ph t còn có tôn giáo đ a ph ồ t nh  đ o D a, đ o Ng i, đ o N m, đ o Câm. ạ ữ Đài, Hoà H o, và có nh ng Ông đ o r t riêng bi

Ố Ừ Ệ Ề Ế Ệ Ạ   Bài 12. VĂN HOÁ VI T NAM T  TRUY N TH NG Đ N HI N Đ I

Ể Ệ Ặ

Ữ ệ ượ ố ị t, ít qu c gia nào có đ ề ặ ề ư ể ạ i là s  không ch i t ế ấ ạ ậ ở ị ậ ự ế ặ ệ ọ ề ậ ố ủ ệ ọ t Nam trong m i th i k  l ch Ủ I. NH NG Đ C ĐI M C A VĂN HOÁ VI T NAM ệ ộ ị ế ị ị t Nam có m t v  th  đ a văn hoá, đ a chính tr  khá đ c bi     ­ Vi c. V   ệ ồ ệ t Nam đón nh n nhi u lu ng giao l u văn hoá khác nhau.  th   y t o đi u ki n cho văn hoá Vi ệ ở ự ố ừ ề ệ ệ ủ  s   t Nam l t c a văn hoá Vi Tuy v y, nét đ c bi  v  văn hoá, bi u hi n  ể ủ ướ ế ở c ngoài, ti p thu tinh hoa c a m i n n văn hoá đ  làm  c i m  trong vi c ti p nh n văn hoá n ờ ỳ ị ằ ủ giàu cho văn hoá c a mình. Đây cũng là h ng s  c a văn hoá Vi s .ử

ự ế ể ấ ổ ớ t Nam. V i môi tr ệ ể t Nam là đi m xu t   nhiên. Có th  nói thiên nhiên Vi ừ ệ t Nam v a là s  hoà    nhiên, văn hoá c  truy n Vi ng t ố ề ộ ằ ự ấ ệ ể ằ ộ ủ ừ ủ ệ ổ ự     ­ Văn hoá là s  thích nghi và bi n đ i t ự ự ườ ệ phát c a văn hoá Vi đi u, v a là s  đ u tranh v i hiên nhiên. Đây cũng có th  xem là m t h ng s , m t nét h ng  xuyên c a văn hoá Vi ớ t Nam.

59

ệ ướ ộ ừ ươ  ph ng di n xã h i, nông dân, nông nghi p lúa n ệ ố ơ c, xóm làng, là ba nhân t  c   ờ ử ế ệ ệ ị t Nam. Ti n trình l ch s  văn hoá Vi t Nam đi qua th i gian, ơ ở ố ơ ả ­ Nhìn t ả ủ ề b n c a n n văn minh thôn dã Vi trong không gian là trên c  s  ba nhân t c  b n này.

ượ ạ ừ ề n n văn hoá c a 54 t c ng c t o ra t c ấ ướ i trên đ t n ấ ườ ừ ủ ừ ộ ạ ố ệ t Nam đ ằ t Nam. Đi u đó nói lên r ng không gian văn hoá Vi ộ ề ữ ố ộ ấ ể ủ ệ ồ ờ t Nam là m t n n văn hoá th ng nh t trong đa d ng. Đây là m t trong nh ng quy lu t c t Nam, đ ng th i cũng chính là m t ố ủ ệ ộ ề     ­ Có m t n n văn hoá Vi ệ ề ệ t Nam v a đa d ng, v a th ng nh t, văn  Vi ậ ơ  ạ ệ hoá Vi ộ ả ủ b n c a quá trình hình thành và phát tri n c a văn hoá Vi ằ t Nam. h ng s  c a văn hoá Vi

ứ ạ ữ ễ ổ ệ t Nam đang di n ra nh ng bi n đ i phong phú và ph c t p theo ệ ạ ố ổ ấ ề ệ ế  văn hoá truy n th ng sang văn hoá hi n đ i. C u trúc văn hoá ộ ấ ấ ấ ớ ấ c hình thành s  là m t c u trúc mang tính ch t đa văn hoá. Các l p c u trúc văn hoá ệ ả ị ướ ế ẫ i bên nhau, d n đ n ể ạ ượ ề ấ ự ủ ữ ạ ầ ộ ớ ồ ạ c ngoài cùng t n t ữ ư ế ệ ữ i s ng c a nh ng khu v c dân c  khác nhau, nh ng t ng l p xã h i khác  ứ ổ ­ Hi n nay, trong văn hoá Vi ừ ướ ng chuy n đ i c u trúc t h ẽ ệ hi n đ i đ ạ ớ ổ c  truy n và hi n đ i, các l p văn hoá b n đ a và n ề ố ố tính ch t đa d ng v  l   nhau, nh ng th  h  và l a tu i khác nhau...

ạ ệ ở Vi ữ ế ớ ấ ở ặ ề ằ ữ ừ ơ ộ ấ t Nam cũng mang tính ch t c a m t c u  ự i. Do đó,  ị ớ ậ c làm phong phú h n b ng cách ti p nh n nh ng giá tr  m i,  ớ ợ ả ỉ ị ế ự ề  đi u ch nh cho phù h p v i ộ ặ ữ ệ ế ạ ộ ấ ủ ệ     ­ C u trúc văn hoá hi n đ i đang hình thành  ư ổ ớ ự trúc m , luôn luôn có s  giao l u, trao đ i v i nh ng n n văn hoá khu v c và th  gi ượ ẽ m t m t nó s  không ng ng đ ủ ữ m t khác, nh ng giá tr  đã có c a nó cũng luôn luôn có kh  năng t ủ ổ nh ng bi n đ i nhanh chóng c a xã h i hi n đ i.

ườ ệ i ta đã quan ni m văn hoá là lĩnh v c đ ng ngoài kinh t ự ứ ủ ế ở ướ ưở ể i. S  phát tri n và tăng tr ng c a hàng lo t các n ạ ổ ứ ự ứ ạ ụ ủ ế ố ể ở ầ ỷ ế ớ ả ợ ậ ằ , b i cho r ng văn  ế ớ i  c trên th  gi i vai trò c a văn hoá. Năm 1988, T  ch c giáo d c, khoa  ể i phát tri n ự ấ ằ ạ II. VĂN HOÁ VÀ PHÁT TRI NỂ   ờ ộ     Có m t th i, ng ợ ự hoá là lĩnh v c không sinh l ậ ạ đã khi n nhân lo i ph i nh n th c l ố ọ h c và văn hoá Liên H p Qu c (UNESCO) đã tuyên b  đ  m  đ u th p k  th  gi văn hoá b ng s  nh n m nh:

ệ ấ ộ trình ậ ở ể ướ ọ ấ ế ị ng chính tr  và kinh t ỷ ừ ậ ặ  nào, ho c xu h nào, văn hoá và phát tri n là hai ớ ủ     ''Kinh nghi m c a hai th p k  v a qua cho th y trong m i xã h i ngày nay, b t lu n  ể ộ ế đ  phát tri n kinh t ề ặ ắ m t g n li n v i nhau".

ế ể ườ ờ mà tách r i môi tr đ t cho mình m c tiêu phát tri n kinh t ả ề ẽ ả ụ ố ọ ế ẫ ấ ng văn hoá thì nh t  ạ   ề  l n văn hoá và ti m năng sáng t o ề ự ặ ướ     N c nào t ữ ị đ nh s  x y ra nh ng m t cân đ i nghiêm tr ng c  v  kinh t ủ ướ ấ ẽ ị c a n ấ ế ấ c  y s  b  suy y u r t nhi u.''

ọ ệ ủ ủ ệ ộ ậ ữ ớ ự ề ắ ự ủ  không t ứ ế ứ ả ế ụ ộ ủ ế ế ế ờ ạ ậ ừ ấ  bài h c kinh nghi m c a các dân t c, ti p nh n thành t u trí tu  c a th i đ i,      Xu t phát t ắ ề ả ướ c ta cũng đã có nh ng nh n th c sâu s c v  vai trò c a văn hoá trong phát  Đ ng và Nhà n ẽ ặ ế ể  và văn hoá g n li n v i nhau h t s c ch t ch , kinh t tri n:'' Kinh t ẩ ả ề ả ế n u thi u n n t ng văn hoá và văn hoá không ph i là s n ph m th  đ ng c a kinh t ế ể  mình phát tri n  ể . Phát tri n   và văn hoá là ữ ả ộ ắ ơ ở ế ợ trên c  s  k t h p hài hoà kinh t ệ ể ự s  phát tri n năng đ ng, có hi u qu  và v ng  ấ   ch c nh t''.

ế ỳ ọ ị ị ươ ấ ứ ư  Ban ch p hành  ẳ ộ ừ ấ ng khoá VII đã kh ng đ nh văn hoá v a  ự ủ ự ị ế ứ ệ ng h ụ ủ c ta là phát huy ch  nghĩa yêu ướ ố ạ ế ứ ộ ể ề ủ ự ộ ệ ổ ự ng xây d ng và b o v  T  qu c xã h i ch  nghĩa, xây d ng và phát tri n n n c Ngh  quy t k  h p th  t ừ Trung  ể ụ là m c tiêu, v a là đ ng l c c a s  phát tri n.  ươ   ầ G n đây nh t (năm 1998), ngh  quy t Trung  ng ự ể ề ầ l n th  năm khoá VIII v  xây d ng và phát tri n  ướ ươ ỉ ng  t Nam đã ch  rõ: '' Ph văn hoá Vi ủ ự ệ ờ ồ chung, đ ng th i là nhi m v  bao quát c a s   nghi p văn hoá n ướ n ố ộ ả ả ắ ữ ế ạ ậ ệ c và truy n th ng đ i đoàn k t, ý th c đ c  ề ế t Nam tiên ti n đ m đà b n s c dân t c, ti p thu nh ng tinh hoa văn hoá nhân lo i, ậ ự ủ ự ườ  ch , t l p t ệ văn hoá Vi

60

ấ ườ ừ ạ ộ ừ ộ i, t ng gia ậ ể ư ự ệ ẹ ộ ừ ờ ố ệ ướ ụ ệ ạ ồ ọ ọ c ta đ i s ng tinh th n cao đ p, trình đ  dân trí cao, khoa h c phát  ộ c m nh, xã h i ế ướ ữ ằ ắ ả ộ ộ ờ ố làm cho văn hoá th m sâu vào toàn b  đ i s ng và ho t đ ng xã h i, vào t ng ng ộ ừ ạ ị đình, t ng t p th  và c ng đ ng, t ng đ a bàn dân c , vào m i lĩnh v c sinh ho t và quan h  con   ầ ấ ướ ườ ạ i, t o nên trên đ t n ng ạ ụ ụ ắ ự ể tri n ph c v  đ c l c công nghi p hoá, hi n đ i hoá vì m c tiêu dân giàu, n công b ng, văn minh, ti n b c v ng ch c lên ch u nghĩa xã h i''.

Ệ Ự Ế

Ề ể ừ ạ ộ ạ Ậ ể ứ ứ ể ự ề ệ ộ ả ụ ướ ằ ớ ố ổ ụ ế ộ c th c hi n b i s  k t h p c  m y nhân t ố ầ ệ i đ i m i toàn di n đ  đ t đ ấ ượ ệ ể c m c tiêu 'Dân giàu, n ở ự ế ợ ả ấ ệ ự ố ầ ứ ể ạ ượ ự ệ ộ , xã h i, và văn  ậ ạ ố  kinh t ạ ệ ư ề ả   t Nam hi n đ i nh ng đ m đà b n ả ượ ặ ự ệ ấ Ộ   Ả Ắ III. XÂY D NG N N VĂN HOÁ VI T NAM TIÊN TI N, Đ M ĐÀ B N S C DÂN T C. ạ ộ ạ ớ ố ầ i      T  Đ i h i đ i bi u toàn qu c l n th  VI, qua Đ i h i đ i bi u toàn qu c l n th  VII, t ạ ộ ạ ộ ệ ả t Nam đã đ  ra và th c hi n m t  Đ i h i đ i bi u toàn qu c l n th  VIII, Đ ng C ng s n Vi ườ c m nh, xã h i công b ng và  ng l đ văn minh'. M c tiêu  y đ hoá trong quá trình phát tri n. Vi c xây d ng n n văn hoá Vi ộ ắ s c dân t c ph i đ c đ t trong quá trình  y mà th c hi n.

ươ ệ i đ i m i c a Đ ng kh ng đ nh c  ch  th  tr ề ng đang là đi u ki n và ph ở ơ ế ị ườ ệ ủ ơ ế ị ườ t c a c  ch  th  tr ặ ớ ả ớ ủ ể ủ ấ ướ ư ữ ệ ượ ệ ng ti n  ả ữ ng là đã m  ra nh ng thành qu   ủ ế . Tuy nhiên, m t trái c a nó cũng cho  ấ ự ể ấ ọ ẳ ị ố ổ ườ     Đ ng l ặ ư ự c. M t  u vi cho s  phát tri n c a đ t n ọ ể to l n cũng nh  nh ng tri n v ng cho s  phát tri n kinh t ự ề th y nhi u hi n t ể ườ ng tiêu c c không th  xem th ng, nh t là trên góc nhìn văn hoá h c.

ừ ế ượ ế ợ ứ ộ ớ ứ ệ ạ ấ ế ạ ờ ạ ờ ạ ộ ộ ặ ở ộ ể ế ớ ế ớ ớ t l p v i th  gi ể ể ọ ế ớ i càng đ t ra vi c phát tri n văn hoá không th  tách r i văn hoá th  gi ế ươ ậ t, ệ ở ử ấ ố ế ế ợ ộ ấ ấ

ể c, k t h p s c m nh dân t c v i s c m nh th i đ i, vi c   quan đi m chi n l     M t khác, t ệ ớ t y u. Trong th i đ i ngày nay, không có m t dân t c nào có m  r ng quan h  v i bên ngoài là t ệ ộ ệ ậ ờ ố i. Riêng v i văn hoá, ti n b  cua khoa h c công ngh   th  tách r i, s ng bi ố ằ ờ ặ ạ i. H ng s   thông tin l ố ậ ề ủ ố ệ c a văn hoá Vi ng, ti p nh n cái t t Nam là m  c a đón nh n truy n th ng văn hoá b n ph ấ ấ ả ắ ợ ạ ỏ cái thích h p, lo i b  cái x u, không thích h p. Vì th , n u m t b n s c dân t c thì cũng m t  văn hoá, và khi đã m t văn hoá thì cũng m t luôn dân  t c.ộ

ổ ề ề ủ ứ ể ạ ệ ớ ầ ữ ữ ổ ề ệ ể ạ ố ớ ố  m i là      C  truy n (truy n th ng) ­ văn hoá ­ nhân t ề ổ ừ ậ quy lu t phát tri n không ng ng c a văn hoá. C  truy n  ế i cho đ n ngày hôm nay, văn hoá là cái  là quá kh  còn l ấ ố ớ ệ ạ  m i là cái m i xu t hi n. Theo quy  i còn nhân t hi n t ề ứ ệ ạ ẽ ể ậ i s  lùi d n v  quá kh , trong  lu t phát tri n, cái hi n t ẹ ượ ở ắ ọ c ch t l c, gi đó có nh ng cái tinh, cái đ p đ  gìn tr   ờ ớ ố ớ thành cái c  truy n; nhân t  m i cùng v i th i gian phát  tri n thành cái hi n đ i, thành văn hoá.

ệ ự ệ ế ậ ậ ố ớ ổ ề ệ ổ ề ng v  t ế ữ ủ ố ề t Nam tiên      Do v y, vi c xây d ng n n văn hoá Vi ệ ạ ộ ti n, đ m đà b n s c dân t c là vi c làm hi n t i có  ề ươ ng lai, túc là ph i k  th a văn hoá c  truy n, phát huy  ề ả ắ ả ế ừ ướ ươ ể ị ướ ti p n i v i c  truy n và h ị nh ng giá tr  nhân văn c a văn hoá truy n th ng và đ nh h ng phát tri n văn hoá cho t ng lai.

ế ừ ắ ọ ừ ị ề c ch t l c t c th  hi n trong ho t đ ng kinh t đó đ ử  l ch s   ế , trong ề ế ệ ầ ậ ấ ữ ế ừ ộ ổ     K  th a văn hoá c  truy n dân t c là k  th a nh ng giá tr  văn hoá đ ượ ừ hàng ngàn năm qua nhi u th  h . Tinh hoa t ể ượ ề văn hoá v t ch t, văn hoá tinh th n... và nhi u bi u t ị ượ ể ệ ạ ộ   ng văn hoá khác.

ấ ả ự ở ý th c xây d ng ị  tính v  tha, ồ ế ứ ể ệ ở ộ ứ ể ử ế ộ ự ổ ả ở ấ ị ự ệ ồ ộ ứ ủ ậ ộ ộ t ti p nh n nh ng tinh hoa văn hoá c a các dân t c trên th  gi ế ớ   i ệ tính nhân b n,      B n ch t tiên ti n trong văn hoá th  hi n  ả ể ộ c ng đ ng trong  ng x  xã h i. Xã h i phát tri n, b n ch t tiên ti n cũng phát tri n. Đó là s  b ị ả sung hoàn thi n nâng cao giá tr  nhân văn nhân b n, tính v  tha và ý th c xây d ng c ng đ ng  ữ ế ế ờ ồ ơ ngày m t cao h n; đ ng th i bi ể t Nam. đ  làm giàu văn hoá Vi

ộ ế ố ữ c coi ộ ư ể ế c b o t n và phát huy, nh ng cũng có nh ng đi m y u, l ả ắ ố ả ế ố ữ ộ ả ắ ạ ỏ ầ ượ ả ồ ề ự ế ố ứ ể ế ừ ậ ự ự ố ẹ ề ọ ố ượ ể ủ ả     B n s c văn hoá dân t c là n p s ng c a c  dân t c. Trong n p s ngcó nh ng đi m đ ờ ầ ỗ i th i c n  là c t lõi, tinh tuý c n đ ố ề ph i lo i b . Xây d ng n n văn hoá đ m đà b n s c văn hoá dân t c là phát huy truy n th ng  ặ t đ p tron n p s ng, là s  l a ch n có ý th c đ  k  th a các truy n th ng đó. M t  văn hoá t

61

ữ ả ậ ế ệ t "Vi t Nam hoá" ế ế ượ ớ ả ắ ệ khác, khi ti p nh n nh ng tinh hoa văn hoá nhân lo i, chúng ta cũng ph o bi ể đ  nó hoà k t đ c v i b n s c văn hoá Vi ạ t Nam.

ọ ế ừ ề ộ ả ắ ộ ộ ộ ậ ấ ề ặ ề ữ ơ ả ể ể ố ố ề     K  th a truy n th ng văn hoá t ự ệ d ng n n văn hoá Vi ủ ố th ng văn hoá nào c a dân t c đ ố ẹ ủ t đ p c a dân t c là m t n i dung r t quan tr ng trong xây  ấ ế ề t Nam tiên ti n, đ m đà b n s c dân t c. V n đ  đ t ra là nh ng truy n  ộ ố ộ ượ ế ừ c k  th a? Có th  k  ra m t s  truy n th ng c  b n sau:

ươ ướ ố ố ạ ấ ậ ị ợ ế ữ ế t dân t c. ừ ế ế ừ ộ ệ ậ ệ t Nam.

ả ồ ụ ậ ấ ủ ệ ề ng nòi. c th                ­ Truy n th ng yêu n ộ ộ ề                ­ Truy n th ng yêu lao đ ng và lao đ ng sáng t o. ờ ố ả                ­ Phong cách gi n d , h p lý trong đ i s ng văn hoá v t ch t.                ­ Th a k  và phát huy ti ng nói và ch  vi ố                ­ K  th a, b o t n và phát huy v n văn hoá, ngh  thu t dân gian Vi ố ẹ t đ p.                ­ Các phong t c t p quán t ạ ố                ­ Tính th ng nh t trong đa d ng c a văn hoá Vi t Nam.

ế ừ ứ ủ ủ ộ     Nói k  th a là đã hàm ý nói có ý th c ch  đ ng ti p nh n tinh hoa văn hoá c a nhân lo i  ằ ế ự ạ ứ ớ ộ ậ ộ nh m xây d ng n i dung văn hoá m i trên hình th c dân  ộ t c (tính dân t c).

ệ ề ự

ổ ậ ỏ ề ố ẹ t đ p, bi ế ớ i, bi ể ả ộ ộ ể ệ ế ậ ế ế ử ụ i n i dung ti n ệ ư ậ ế     Nh  v y, vi c xây d ng n n văn hoá Vi t Nam ti n  ế ả ộ ả ắ ậ ế ti n đ m đà b n s c dân t c đòi h i chúng ta ph i bi t  ế ừ ố ủ ộ t ch  đ ng  k  th a v n văn hoá c  truy n t ế t s  d ng hình  ti p nh n tinh hoa văn hoá th  gi ứ th c ngh  thu t dân t c đ  chuy n t ti n.ế

ệ t, đ ng ngoài phát tri n. Kinh t ể ủ ự ồ ạ ờ ạ ứ ự ố ườ ạ ự ế ả ự       Trong th i đ i ngày nay, văn hoá không còn là lĩnh v c riêng bi ữ nh ng lĩnh v c c t lõi c a s  t n t ộ ườ ượ i đ ế ỗ ệ c đào t o, rèn luy n trong m t môi tr và văn hoá là  ố ộ i m i dân t c. Mu n  ng văn hoá thì ph i có con ng ả xây d ng kinh t ạ lành m nh, nhân b n.

ệ ộ ị ự ề ế ể ạ t Nam hi n nay là xây d ng n n kinh t ẽ  phát tri n m nh m ệ ả ắ ử ủ ế ứ ạ ề ậ ộ S  m ng l ch s  c a dân t c Vi và n n văn hoá tiên ti n đ m đà b n s c dân t c.

ể ừ ướ ớ ướ ớ ườ ự ể văn hoá và h ng t i văn hoá, h ng t i con ng i, vì s  phát tri n và ườ ấ     Phát tri n xu t phát t ệ hoàn thi n con ng i.

ặ ằ ủ ụ ự ể ấ ộ Văn hoá là m t b ng xu t phát, là đ ng l c, là m c tiêu c a phát tri n.

ườ ươ ậ i Vi t Nam khi soi mình vào t m g ấ ậ ớ ứ ệ ệ ộ ở Vi ự ể ử ề ộ ị

ộ ụ ứ ệ ỗ ng văn hoá dân t c, khi nh n th c rõ m c tiêu,       M i ng ớ ố ẽ ố ớ ừ ể ể ị ế  đâu t i đâu. Trong b i  i và s  đi t v  th  văn hoá đ i v i phát tri n, có th  nh n ra mình là ai, t ự ự ế ể ả ủ ự  ý th c văn hoá đó có ý nghĩa  t Nam, s  t  ­ xã h i hi n nay  c nh c a s  phát tri n kinh t ể ỗ ọ ủ   ậ ượ ả ừ ệ ườ i Vi quan tr ng đ  m i ng t Nam v a có kh  năng hoà nh p đ c vào s  phát tri n chung c a ữ ượ ừ ạ ệ ế ớ th  gi c cho mình m t nhân cách văn hoá có chi u sâu trong l ch s  dân   đ i hi n đ i, v a gi t c.ộ

ể Bài ki m tra

ừ ọ ọ ỏ ươ ả ờ Đ c kĩ t ng câu h i và ch n ph ng án tr  l ấ i đúng nh t

ế ủ ườ ể ị Câu 1: Văn hóa giao ti p c a ng i Vi ệ ượ t đ ở ặ c quy đ nh b i đ c đi m gì?

ọ a.tr ng tình

b.thích giao ti pế

ệ ọ ế c.coi tr ng vi c giao ti p

d. a & c

62

ườ ệ ể ế i Vi t Nam có thói quen tìm hi u, quan sát, đánh giá. Nguyên nhân ế ặ Câu 2: Trong giao ti p, ng ẫ d n đ n đ c tính này là gì?

ộ ồ a.Tính c ng đ ng làng xã

ự b.Tính t ti làng xã

ọ ự c.Tr ng danh d

ệ ệ d.B nh sĩ di n

ủ ư ể ể ặ Câu 3: Đ c đi m tính bi u tr ng c a ngôn t ừ ệ  Vi t Nam?

ướ a.Xu h ng khái quát hóa, ướ ệ c l hóa

ướ ụ ể ệ b.Xu h ự ng hi n th c hóa, c  th

ướ ướ ệ c.Xu h ng c l

ể ố ủ ế ườ ệ ặ Câu 4:  Đ c đi m l i chào c a văn hóa giao ti p ng i Vi t Nam?

ụ ệ ả ắ ộ ộ a.Ph  thu c vào quan h  xã h i và theo s c thái tình c m.

ẫ b.theo khuôn m u chung

ố c. phân bi ệ ỹ ưỡ t k  l ng các l i chào

ụ ộ ờ d. ph  thu c vào th i gian

ệ ố ừ ư ủ ườ ệ ữ ể Câu 5: H  th ng t x ng hô c a ng i Vi ặ t có nh ng đ c đi m gì?

ả ọ a.tr ng tình c m

ộ ồ b.tính c ng đ ng cao

ỷ ưỡ c.tính tôn ti k  l ng

d. a, b và c

ườ ộ ướ ả ướ ồ Câu 6: Nhà m  Tây Nguyên th ng ph i tuân theo m t h ấ ị ng nh t đ nh là h ng nào?

a.Đông Nam

b.Tây Nam

c.Đông Tây

d.Đông B cắ

ể ướ ủ ườ Ặ câu 7: Đ c đi m h ng nhà c a ng i THái?

ướ ướ a.H ng nhà là h ng núi

ướ ướ ủ ả ả b.H ng nhà là h ng c a c  b n

ướ ướ c.H ng nhà là h ủ ừ ng c a r ng cây

ướ ướ ủ ả ố d.H ng nhà là h ng c a dòng su i ch y

ườ ư câu 8: Ng i Ê Đê c  trú thành?

a.b nả

b. làng

c. buôn

d. xóm

ắ ổ ầ ữ ủ ế ệ ằ ẹ ủ ộ ạ ầ Câu 9: Trang trí c u thang c a nhà b ng vi c ch m kh c n i hình trăn khuy t và đôi b u s a m là c a dân t c nào?

ộ a.Dân t c Ê Đê

63

ộ b.Dân t c Chăm

ộ c.Dân t c Chu ru

ộ d. Dân t c Raqlai

ồ ộ ườ câu 10: Ngôi nhà c ng đ ng ng ọ i Co7tu g i là gì?

a. Nhà rông

b. Nhà g

lươ

c. Nhà dài

d. Nhà r

ngườ

ể ủ ướ ườ ệ Câu 11: H ng nhà tiêu bi u c a ng i Vi t Nam là:

ướ

a. H ng Đông

ướ b. H ng Nam

ắ ướ c. H ng B c

ướ d. H ng tây

ườ ệ ườ ễ câu 12: Sau khi làm nhà xong, ng i Vi t th ng có l cái sáo. "Sáo" là:

ướ ầ

a. Th

c t m

ướ ợ

b. Th

c th

c. Th

ướ ả c v i

ướ

d. Th

c dây

ưỡ ưỡ Câu 13: Tín ng ủ ng Tam Ph  là tín ng ng:

ẫ ờ ữ ầ a. Th  N  th n / M u

ổ

b. Sùng bái t

tiên

c. Sùng bái anh hung

ưỡ

d. Tín ng

ự ồ ng ph n th c

ỗ ỗ ẹ ườ ệ Câu 14: Trong câu "tháng 8 gi cha, tháng ba gi m ", ng i Vi ẹ t tôn ai là cha, ai là m ?

ạ

a. Pháp Vân và TH ch Quang

ọ

b. Pháp Vân và Ng c Hoàng

ễ ạ ọ

c. Li u H nh và NG c Hoàng

ư ễ ạ ầ ạ

d. Li u H nh và Tr n H ng Đ o

ủ ầ ờ ị Câu 15: V  Thành Hoàng đ u tiên c a Thăng Long th i nhà Lý?

ầ ố

a. Th n Qu c Đô

b. THánh háo

ố ộ

c. Qu c đ  Thành Hoàng

d. Linh Lang

ễ ế ằ ở ệ ọ ễ Câu 16: L  t thành hoàng h ng năm đình làng Vi t g i là l gì?

ễ ạ ề

a. L  H  đi n

ễ ỳ b. L  k  yên

ễ ắ ấ c. L  s p  n

64

ạ ễ d. L  khai h

ủ ầ ễ ộ ạ ễ ộ ươ ộ ộ ộ Câu 17: L  h i Chùa H ng, h i Ph  Gi y, h i Giáng Sinh thu c lo i l h i:

ễ ộ

A. L  h i tôn giáo

ễ ộ

B. L  h i văn hóa

ễ ộ

C. L  h i tôn giáo và văn hóa

ễ ộ ề ệ D. L  h i ngh  nghi p

ụ ễ ạ ậ ễ ậ Câu 18: M c đích l Ph t thành đ o và l ả  Ph t Đ n là gì?

ộ ờ ứ ố ớ ậ ổ ữ ỷ

a. K  niêm nh ng m c l n trong cu c đ i đ c Ph t t

ỷ ệ ứ ậ ậ ế

b. K  ni m ngày Đ c Ph t nh n Ni

t Bàn

ỷ ệ ứ ậ ộ

c. K  ni m ngày Đ c Ph t giác ng

ỷ ệ ứ ậ

d. K  ni m ngày Đ c Ph t giáo hóa chúng sinh

ủ ễ ộ ủ ư ầ ặ ườ ệ ữ Câu 19: Hát Ch u văn và kéo ch  là nét văn hóa đ c tr ng c a l h i nào c a ng i Vi t?

ễ ộ ề

a. L  h i Đ n Hùng

ễ ộ ủ ầ b. L  h i Ph  Gi y

ễ ộ ề

c. L  h i Đ n Đô

ễ ộ ư ề

d. L  h i Đ n Hai Bà Tr ng

ệ ượ ọ Câu 20: Đàn nguy t còn đ c g i là đàn gì?

a. Đàn cò

b. Đàn kìm

c. Đàn tranh

d. Đàn b uầ

ổ ế ủ ạ ộ ộ ườ ệ ộ Câu 21: M t lo i hình dân ca ph  bi n, đ c đáo c a ng i Vi t vùng Nam b  là:

a. Hát đúm

b. Hát tu ngồ

c. Hát lý

d. Hát s mấ

ư ế ề ậ Câu 22: H  chèo là nhân v t nh  th  nào?

ậ ướ ế

a. Là nhân v t hài h

c, châm bi m

ậ ữ

b. Là nhân v t tr  tình

ậ ừ

c. Là nhân v t t

bi

ậ ỉ

d. Là nhân v t hóm h nh

ữ ệ ẻ ạ ớ ộ ườ ủ ệ ề ấ   ồ Câu 23: H  Nguy t Cô hóa cáo, Chém Tá, Lan Anh đ , là nh ng l p trò thu c lo i hình sân kh u ổ c  truy n nào c a ng i Vi t?

a. R i n

ố ướ c

b. Hát chèo

c. Hát tu ngồ

ả ươ

d. Hát c i l

ng

ộ ủ ố ướ ậ Câu 24: Nhân v t quen thu c c a r i n c là ai?

65

a. Chú T uễ

b. Chú Hề

c. Chú Mõ

d. Chú Ti uể

ồ ố ủ ề ẩ ầ ổ ọ ườ ệ Câu 25: Các b c tranh: Đánh ghen, th y đ  c c, là h a ph m c a dòng tranh dân gian c  truy n  ủ nào c a ng ứ i Vi t?

a. Tranh kim hoang

b. Tranh đông hồ

c. Tranh hàng tr ngố

d. Tranh làng sinh

ủ ướ ạ ộ ợ ựơ ư ộ ạ c ta mà sinh ho t h i ch  đ c coi nh  m t sinh ho t văn hoá Câu 26. Vùng văn hoá nào c a n ặ đ c thù?

a. Vùng Tây B cắ

b. Vùng Vi

ệ ắ t B c

c. Vùng Tây nguyên

d. Vùng Tây ninh

ủ ướ ạ ấ ượ ừ ử Câu 27. Lo i hình sân kh u nào c a n c ta đ c hình thành t ứ  hình th c ca tài t ộ  và ca ra b ?

a. Tu ngồ

b. Cheò

ả ươ

c. C i l

ng

d. Múa r iố

ộ ườ ộ ệ Câu 28. T c ng i nao trong các t c ng ườ ướ i d i đây có đi u hát dân ca báo dung?

ườ

a. Ng

i Dao

ườ

b. Ng

i Tày

ườ

c. Ng

i Ê đê

ườ ơ

d. Ng

i C tu

ể ượ ể ươ ố ệ Câu 29. Các bi u t ng tiêu bi u và t ổ ế ủ ng đ i ph  bi n c a làng Vi t là gì ?

ổ ỹ

a. Đình Làng, lu  tre, c ng làng

ế ướ

b. Đình làng, b n n

c, cây đa

ề ế c. Đình, đ n, chùa, mi u

ế d. Đình, đi m canh , chùa

ươ ữ ị ể ượ ệ ủ ủ ộ ng c a văn hoá nông nghi p c a dân t c ở Câu 30. "N ng ­ Phai ­ Lái ­ L n" là nh ng bi u t ắ nào vùng văn hoá Tây b c?

a. Ng

i Lườ ự

ườ

b. Ng

i Nùng

ườ

c. Ng

i Tày

ườ

d. Ng

i Thái

ể ượ ễ ủ ứ ự ệ ng nghi l trong các hình th c th c hành nông nghi p nào c a ng ườ   i ỏ ừ Câu 31. N  r ng là bi u t Vi t?ệ

66

ả ễ ầ a. L  c u đ o

ễ ầ ạ

b. L  c u t nh

ễ ồ ự c. L  ph n th c

d. A và C

ằ ườ ấ ả ườ ở ướ  n i nào c ta cho r ng trong con ng i có t ồ t c  80 h n; và ng ế i ch t ở ề ố ộ ế ườ Câu 32. T c ng ấ không bi n m t và tr  v  s ng ở ả ủ ổ  b n c a t tiên ?

ườ ẻ

a. Ng

i Gi Triêng

ườ

b. Ng

i Thái

ườ

c. Ng

i Hrê

ườ

d. Ng

ơ i Kh Me

ọ ủ ộ ườ ệ ế Câu 33. N i dung T t đoan ng  c a ng i Vi t?

ỗ ấ

a. Gi

khu t nguyên

ể ầ

b. Cúng hành khi n th n

ệ ừ ổ ệ ọ ậ

c. Di

t tr  sâu b , xua đu i b nh t t.

ư ệ ố ể d. Hái thu t nam đ  dành ch c b nh.

ụ ễ ộ ủ ườ ủ ơ ườ ơ ộ Câu 34. M c đích l h i  Chorchmanthmay c a ng i Kh me c a ng i Kh  me Nam b  ?

ầ

a. Cúng th n lúa

b. Cúng trăng

c. Đón năm m i/ l

ớ ễ ế t t

ậ ả

d. Ngày Ph t đ n

ữ ễ ườ ề ầ ủ ườ ọ ễ ể ấ Câu 35. L  cúng đ  c p đèn cho nh ng ng i làm ngh  th y cúng c a ng i Dao g i là l gì ?

ễ

a. L  thánh đinh

ễ ấ ắ b. L  c p s c

ễ

c. L  cúng giàng

ễ

d. L  cúng Chen

ủ ướ ặ ờ ặ ờ ằ ồ ố c ta cho r ng Tr ng là M t tr i­tính nam, C ng chiêng là M t tr i­ ộ Câu 36. Dân t c nào c a n tính n  ?ữ

ườ

a. Ng

i Mnông

ườ

b. Ng

ơ i Kh mú

ườ

c. Ng

i lô

ườ

d. Ng

i Êđê

ễ ụ ữ ằ ễ ộ ặ ủ ễ ơ cúng gi ng và t c đâm trâu là nh ng l ư  h i đ c tr ng c a vùng ủ ướ Câu 37: L  p  thi ( b  m  ), l văn hoá nào c a n ỏ ả c ta?

ộ

a. Vùng B c Bắ

b. Vùng Tây Nguyên

c. Vùng Tây B cắ

d. Vùng Vi

ệ ắ t B c

ể ắ ầ ấ ồ ố ủ ướ ỳ Câu 38: Sông Lô, Sông Gâm, Sông C u, Sông K  Cùng, H  Ba B  g n n i vùng đ t / vùng văn  hoá nào c a n c ta?

67

a. Vùng Vi

ệ ắ t B c

b. Vùng Tây B cắ

c. Vùng Trung Bộ

d. Vùng Nam Bộ

ữ ộ ở ệ ắ ụ ậ Câu 39: Nh ng dân t c nào vùng Vi t B c có t c nh n con nuôi?

ườ

a. Ng

i Tày

ườ

b. Ng

i Nùng

c. A và B

ườ

d. Ng

i Dao

ể ượ ộ ậ ủ ệ ề ắ Câu 40: M t bi u t ng v  ngh  thu t c a vùng văn hoá Tây B c là gì?

ạ ử a. Múa đ p l a

b. Múa xoè

c. Múa xoan

d. Múa chèo tàu

ữ ả ư ươ ễ ễ ấ ắ ồ ớ nh  Nguy n Trãi, Nguy n Du, H  Xuân H ng...g n bó v i vùng đ t / Câu 41: Nh ng tác gi vùng văn hoá nào?

ộ

a. Vùng B c Bắ

b. Vùng Trung Bộ

c. Vùng Tây Nguyên

d. Vùng nam Bộ

ở ờ Câu 42: Tháp pônagar Nha Trang th  ai?

ẫ ườ

a. Thánh m u ng

i Vi ệ t

ẫ ườ

b. Thánh m u ng

i Chăm

ầ c. Th n Si Va

ầ ộ d. Th n tài l c ( Kubêra )

ữ ươ ạ ể ấ ậ ộ ệ ng ti n đi l i và v n chuy n thu c vùng đ t Câu 43. Xu ng ba lá, Ghe tam bàn là nh ng ph nào ồ c ta? ở ướ  n

a. Vùng Trung bộ

b. Vùng Nam b     ộ

c. Vùng Thăng Long

d. Vùng Nam trung bộ

ụ ề ế ằ ố ổ ộ ồ ộ ở Câu 44. B  đ  bà ba đen v i chi c khăn r n ri quàn qua vai, qua c  là trang ph c truy n th ng  ủ c a dân t c nào ớ ộ  Nam b ?

ườ

a. Ng

i Tày

ườ

b. Ng

i Xtiêng

ườ

c. Ng

ơ i Kh me

ườ

d. Ng

i Hrê

ủ ướ ủ ậ ố c ta mà trong su t quá trình l ch s  tr  thành " phên d u" c a  ươ ư ồ ệ ế ạ Câu 45. Vùng văn hoá nào c a n ạ Đ i vi ị ồ i m u đ  thôn tính và đ ng hoá phong ki n Ph ử ở ắ ng b c? ố t ch ng l

68

a. Vùng Vi

ệ ắ t B c

b. Vùng Tây B cắ

c. Vùng Thăng long

ườ ơ

d. Vùng Tr

ng s n Tây nguyên

69