TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ
KHOA NÔNG NGHIỆP & SINH HỌC ỨNG DỤNG
BỘ MÔN BẢO VỆ THỰC VẬT
GIÁO TRÌNH
CÔN TRÙNG NÔNG NGHIỆP
Phần A:
CÔN TRÙNG ĐẠI CƯƠNG
Biên Soạn:
PGs. NGUYỄN THỊ THU CÚC
Tiến sĩ chuyên ngành Sinh Học Động Vật
2009
THÔNG TIN VỀ TÁC GIẢ
PHẠM VI VÀ ĐỐI TƯỢNG SỬ DỤNG
CỦA GIÁO TRÌNH
1. THÔNG TIN VỀ TÁC GIẢ
Họ và tên: Nguyễn Thị Thu Cúc
Sinh năm: 1945
Cơ quan công tác:
Bộ môn Bảo Vệ Thực vật
Khoa Nông Nghiệp và Sinh học Ứng dụng
Trường Đại học Cần Thơ
Địa chỉ email: nttcuc@ctu.edu.vn
2. PHẠM VI VÀ ĐỐI TƯỢNG SỬ DỤNG
Giáo trình có thể dùng tham khảo cho những ngành: Trồng Trọt, Nông học, Bảo vệ
thực vật, sinh kỹ thuật nông nghiệp.
Dùng cho các trường Đại học Nông nghiệp
Các từ khóa dùng để tra cứu: Côn trùng, đại cương, hình thái, sinh học, sinh lý, sinh
thái, gây hại, phân loại, nông nghiệp.
Yêu cầu kiến thức trước khi học môn này: Khoa học về cây trồng, động vật học đại
cương.
Đã xuất bản in chưa, nếu có thì nhà xuất bản nào: Đã in thành giáo trình tại thư viện
Đại học Cần thơ.
2
LỜI GIỚI THIỆU
Môn học “Côn trùng nông nghiệp” là một môn học bắt buộc của các chuyên
ngành giảng dậy về Trồng Trọt, Nông Học, Bảo Vệ Thực Vật của các trường Đại Học
Nông Nghiệp và một số ngành sinh học khác. Môn học gồm có hai phần chính: phần A
là “Côn trùng đại cương” và phần B là “Côn trùng chuyên khoa”. Giáo trình “Côn
trùng Đại Cương” được xây dựng nhằm cung cấp những kiến thức cơ bản nhất cho
sinh viên, trước khi sinh viên chuyển sang nghiên cứu phần “Côn trùng chuyên khoa”.
Nội dung của giáo trình “Côn trùng đại cương” bao gồm những kiến thức có liên quan
đến các đặc điểm về hình thái, sinh lý, sinh học, sinh thái và phân loại côn trùng cũng
như vai trò, tác động của côn trùng trong nông nghiệp nói riêng và đời sống con người
nói chung.
Để đáp ứng những nội dung nêu trên, ngoài phần mô tả khá chi tiết về các đặc
điểm hình thái cơ bản của côn trùng, giáo trình còn tập trung trình bày về các đặc điểm
có liên quan đến hoạt động sinh sống, phát sinh, phát triển cũng như các nguyên nhân
gây bộc phát của côn trùng, đặc biệt là của các các loại côn trùng gây hại hoặc có lợi
cho sự phát triển nông nghiệp.
Để giúp cho sinh viên nghiên cứu phần “Côn trùng chuyên khoa” có hiệu quả,
phần côn trùng đại cương cũng trình bày về các cách gây hại cũng như khả năng gây
hại trên cây trồng của côn trùng và tác động của các yếu tố môi trường (sinh học và
không sinh học) đến sự phát sinh và phát triển của côn trùng. Các đặc điểm về dòng
sinh lý, tính kháng thuốc, pheromone, sự cân bằng sinh học cũng như ngưỡng gây hại
cũng được đề cập trong chương nghiên cứu về sinh vật học côn trùng.
Song song với các nội dung vừa nêu trên, để giúp cho sinh viên có thể phân biệt
được các đối tượng côn trùng (có hại hoặc có lợi cho nông nghiệp) nhằm có hướng
phòng trị hoặc bảo vệ thích hợp, phần “Phân loại côn trùng” có trình bầy một khoá
phân bộ (thành trùng và ấu trùng) khá chi tiết có thể giúp người nghiên cứu định danh
được những Bộ (nhóm) côn trùng hiện diện phổ biến trong điều kiện tự nhiên. Ngoài
ra trong chương “Phân loại côn trùng”, các bộ (Order) côn trùng quan trọng trong
nông nghiệp như Orthopthera, Coleoptera, Lepidoptera, Hymenoptera, Lepidoptera,
Diptera, Thysanoptera, Homoptera và Hemiptera cũng được trình bầy về các đặc điểm
hình thái sinh học, sinh thái, cách sinh sống và gây hại. Trong từng bộ, các họ (family)
phổ biến và quan trọng trên đồng ruộng cũng được mô tả khá chi tiết, giúp cho sinh
viên có thể phân biệt được các họ khác nhau trong cùng một bộ, từ đó có thể phân biệt
được dễ dàng không những giữa các nhóm gây hại với nhau mà cả các nhóm côn
trùng có lợi. Để cho sinh viên dễ dàng nghiên cứu giáo trình “Côn trùng đại cương”,
trên 470 hình và bảng đã được minh họa. Bên cạnh một số hình ảnh tham khảo được từ
nhiều tài liệu ngoài nước, tác giả đã cố gắng đưa vào các hình ảnh cụ thể của các loài
côn trùng phổ biến trong nước.
3
Lĩnh vực nghiên cứu về côn trùng nói chung và côn trùng nông nghiệp nói riêng
là một lĩnh vực rất rộng lớn và phong phú, vì vậy khi nghiên cứu về giáo trình này sinh
viên cần phải tham khảo thêm các tài liệu chuyên sâu khác, có nội dung liên quan đến
Hình thái, Sinh vật, Sinh lý, Sinh thái côn trùng, và cả phần phân loại và giám định
côn trùng. Bên cạnh đó, việc nghiên cứu về giáo trình này chỉ có thể đạt hiệu qủa tốt
khi được thực hiện song song với các buổi thực hành trong phòng thí nghiệm và khảo
sát ngoài đồng ruộng.
Tác giả
PGs. Nguyễn Thị Thu Cúc
Tiến sĩ chuyên ngành Sinh Học Động Vật
Bộ môn Bảo Vệ Thực Vật
Khoa Nông Nghiệp & Sinh học Ứng dụng
Trường Đại Học Cần Thơ
4
MỤC LỤC
THÔNG TIN VỀ TÁC GIẢ............................................................................................2
LỜI GIỚI THIỆU............................................................................................................3
MỤC LỤC.......................................................................................................................5
MỞ ĐẦU.......................................................................................................................10
I- VỊ TRÍ CÔN TRÙNG TRONG GIỚI ĐỘNG VẬT.............................................10
II- MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM CÓ LIÊN QUAN TỚI CẤU TẠO, SINH LÝ VÀ ĐỜI
SỐNG CÔN TRÙNG................................................................................................11
Chương I: CÔN TRÙNG VỚI ĐỜI SỐNG CON NGƯỜI..........................................13
I. CÔN TRÙNG CÓ ÍCH..........................................................................................13
1. Côn trùng và vấn đề thụ phấn...........................................................................13
2. Sản phẩm thương mại từ côn trùng...................................................................13
3. Côn trùng thiên địch..........................................................................................14
4. Côn trùng ăn những chất hữu cơ mục nát.........................................................14
5. Côn trùng tấn công những thực vật không có lợi..............................................15
6. Côn trùng là thức ăn của người và động vật.....................................................15
7. Côn trùng và vấn đề nghiên cứu khoa học........................................................15
II. NHÓM CÔN TRÙNG GÂY HẠI........................................................................15
1. Côn trùng gây hại trên cây trồng.......................................................................15
2. Côn trùng gây hại trong kho vựa.......................................................................16
3. Côn trùng gây hại trên người và động vật.........................................................17
Câu hỏi gợi ý ôn tập..................................................................................................17
Chương II: HÌNH THÁI HỌC CÔN TRÙNG..............................................................18
I. SỰ PHÂN ĐỐT.....................................................................................................18
II. CẤU TẠO VÁCH DA CƠ THỂ..........................................................................20
1. Cấu tạo da côn trùng .........................................................................................20
2. Chitin.................................................................................................................22
3. Sắc tố.................................................................................................................23
4. Các vật phụ trên vách da cơ thể........................................................................23
5. Các tuyến của da côn trùng...............................................................................23
III. ĐẦU VÀ CẤU TẠO ĐẦU.................................................................................24
1. Cấu tạo đầu........................................................................................................24
2. Chi phụ của đầu.................................................................................................25
IV. NGỰC CÔN TRÙNG.........................................................................................34
1. Cấu tạo..............................................................................................................34
2. Chi phụ của ngực..............................................................................................35
V. CẤU TẠO BỤNG................................................................................................45
1. Bộ phận sinh dục của con cái............................................................................46
2. Bộ phận sinh dục ngoài của con đực.................................................................47
Câu hỏi gợi ý ôn tập..................................................................................................49
Chương III: GIẢI PHẨU VÀ SINH LÝ CÔN TRÙNG...............................................50
I. DA CÔN TRÙNG (BỘ XƯƠNG NGOÀI)...........................................................50
II. HỆ CƠ CÔN TRÙNG..........................................................................................50
III. HỆ TIÊU HÓA VÀ VẤN ĐỀ DINH DƯỠNG Ở CÔN TRÙNG......................51
1. Cấu tạo..............................................................................................................51
2. Quá trình tiêu hóa..............................................................................................53
3. Dinh dưỡng và thức ăn (nhu cầu dinh dưỡng ở côn trùng)...............................53
4. Thể mở..............................................................................................................54
5