1
GIỚI THIỆU HỌC PHẦN
DƯỢC LÝ
Đối tượng: Cao đẳng Y
- Số tín chỉ : 2(2/0)
- Số tiết: 60 tiết
+ Lý thuyết: 30 tiết
+ Thực hành: 0 tiết
- Thời điểm thực hiện: Học kỳ 2
MỤC TIÊU HỌC PHẦN:
1. Trình bày và phân tích được về số phận của thuốc trong cơ thể (dược động học
của thuốc), phân tích các cách tác dụng của thuốc và các yếu tố ảnh hưởng đến tác dụng
của thuốc trong chương trình học.
2. Phân loại và kể tên được các thuốc trong nhóm.
3. Phân tích và so sánh được tác dụng, cơ chế tác dụng, tác dụng không mong
muốn (ADR), chỉ định, chống chỉ định, cách dùng, liều dùng của một số thuốc thông
thường.
4. Đọc và viết được tên các thuốc thông thường.
5. Vận dụng được các thuốc trong điều trị một số bệnh thông thường.
6. Thận trọng, tỷ mỉ, chính xác trong quá trình học tập về các thuốc vì liên quan
đến tính mạng và sức khỏe nhân dân
NỘI DUNG HỌC PHẦN
STT
Nội dung bài học
Trang
1
Dược lý đại cương
3
2
Thuốc an thần, gây ngủ và chống co giật
23
3
Thuốc kích thích thần kinh trung ương
33
4
Thuốc giảm đau trung ương
37
5
Thuốc hệ hô hấp
44
6
Thuốc hệ tiêu hóa
52
7
Thuốc chuyên khoa mắt- tai- mũi- họng
71
8
Thuốc chữa bệnh ngoài da
79
9
Thuốc hạ sốt, giảm đau, chống viêm Phi steroid
86
10
Thuốc kháng sinh - Sulfamid
99
11
Thuốc chống dị ứng
125
12
Vitamin và khoáng chất
132
13
Dung dịch tiêm truyền
149
14
Thuốc nội tiết
161
2
15
Thuốc chống viêm Steroid
142
16
Thuốc tim mạch, lợi tiểu
173
17
Thuốc chống lao
181
18
Thuốc điều trị sốt rét
194
Phần đọc thêm: cấp cứu sốc phản vệ
201
Tổng số
213
TÀI LIỆU THAM KHẢO
- Giáo trình chính:
[1] Trường CĐ Y Tế Phú Thọ (2012) - Bài giảng Dược lý
- Sách tham khảo:
[2] PGS.TS Mai Tất Tố, TS Vũ Thị Châm (2007) - Dược lý học tập 1 – NXB Y học
[3] PGS.TS Mai Tất Tố, TS Vũ Thị Châm (2007) - Dược lý học tập 2 – NXB Y học
[4] GS.TS Đào Văn Phan (2005) - Dược lý học lâm sàng - NXB Y học
[5] Bộ môn Dược lâm sàng Đại học Dược Hà nội (2007) – Dược lâm sàng Đại cương-
NXB Y học
[6]Bộ Y tế (2007) - Dược thư quốc gia Việt nam – NXB Y học
3
Bài 1
DƯỢC LÝ ĐẠI CƯƠNG
MỤC TIÊU
1. Trình bày được khái niệm về thuốc, phân loại, liều lượng thuốc và quan niệm
dùng thuốc.
2. Trình bày và phân tích được sự hấp thu, phân bố, chuyển hoá và thải trừ của
thuốc trong cơ thể.
3. Phân tích được các cách tác dụng của thuốc.
4. Phân tích được các yếu tố quyết định tác dụng của thuốc.
NỘI DUNG
1. ĐẠI CƯƠNG VỀ THUỐC
1.1. Khái niệm về thuốc
Thuốc là các chất hoặc hợp chất dùng để phòng bệnh, chữa bệnh, chẩn đoán bệnh,
điều chỉnh hay phục hồi các chức phận của cơ quan.
1.2. Phân loại thuốc theo nguồn gốc:
- Thực vật: Morphin lấy từ nhựa quả của cây thuốc phiện, quinin từ vỏ thân cây
Cankina, Atropin từ cà độc dược.
- Động vật: Insulin từ tụy tạng, Progesteron từ tuyến sinh dục, huyết tương khô,
vaccin, các huyết thanh và globulin miễn dịch, các Vitamin A, D từ dầu gan cá...
- Khoáng vật: Kaolin, Iod, Magnesi sulfat..
- Tổng hợp hóa học: Sulfamid, ether, procain, cloroquin...
1.3. Hàm lượng thuốc:
Hàm lượng thuốc là lượng thuốc nguyên chất có trong một đơn vị thành phẩm (1
viên, 1 ống……). Một thuốc có thể có nhiều loại thành phẩm với hàm lượng khác nhau,
vì vậy khi dùng phải chú ý.
Ví dụ: Viên Gardenal 0,1g và 0,01g.
Ống Novocain 0,02 và 0,06g.
1.4. Liều lượng thuốc: Là số lượng thuốc dùng cho người bệnh.
- Dựa vào cường độ tác dụng.
+ Liều tối thiểu: là số lượng thuốc nhỏ nhất có tác dụng, có gây biến đổi nhẹ
nhưng chưa chuyển bệnh.
+ Liều điều trị: là liều có hiệu lực và được áp dụng để điều trị.
+ Liều tối đa: là liều quy định giới hạn cho phép. Nếu dùng vượt quá có thể
bị ngộ độc.
+ Liều độc: là liều gây nhiễm độc cho cơ thể.
Thuốc có tác dụng phòng và chữa bệnh, nhưng với liều cao vượt quá mức chịu
đựng của người bệnh thì thuốc trở nên độc, giữa liều độc và liều điều trị có một khoảng
cách gọi là phạm vi điều trị hay còn gọi là chỉ số điều trị (I)
Mức độ an toàn của thuốc được biểu thị qua chỉ số điều trị I:
4
I = LD50/ED50
I: Chỉ số điều trị
LD50 : Liều gây chết 50% súc vật thí nghiệm.
ED50 : Liều tác dụng 50% súc vật thí nghệm
Về nguyên tắc nên sử dụng những thuốc có chỉ số an toàn cao (thông thường I ≥ 10) .
Tuy nhiên ngoại lệ có những thuốc chỉ số an toàn thấp nhưng tác dụng điều trị tốt và chưa
có thuốc thay thế thì vẫn sử dụng nhưng với sự cẩn trọng hơn. Ví dụ chỉ số an toàn của
glycoside tim rất thấp (vào khoảng 2) nhưng hiệu quả điều trị suy tim của chúng rất tốt và
chưa có thuốc nào thay thế nên vẫn được sử dụng.
- Dựa vào thời gian:
+ Liều 1 lần.
+ Liều 1 ngày.
+ Liều 1 đợt điều trị (tổng liều).
- Dựa vào giai đoạn của bệnh: liều tấn công, liều duy trì.
- Liều dùng cho trẻ em: trong trường hợp nhà sản xuất không đưa ra liều dùng cụ
thể cho trẻ em thì có thể tính theo một trong các công thức sau đây:
+ Tính liều dùng thuốc cho trẻ em theo tháng:
Tuổi TE (tính theo tháng)
Liều TE = Liều người lớn x
150
+ Tính liều dùng thuốc cho trẻ em theo cân nặng:
Cân nặng của bệnh nhi (kg)
Liều TE = Liều người lớn x
70
(công thức này áp dụng với trẻ em lớn hơn 2 tuổi)
Nếu trẻ béo phì thì phải tính theo cân nặng lý tưởng:
[Chiều cao (cm)]2*1.65
CNLT =
1000
+ Tính liều dùng thuốc cho trẻ em theo tuổi:
Tuổi TE
LiềuTE = Liều người lớn x
Tuổi TE + 12
(công thức này áp dụng với trẻ em lớn hơn 1 tuổi)
+ Tính liều dùng thuốc cho trẻ em theo diện tích da (Sda TE)
Sda TE
Liều TE = Liều người lớn x
1.8
5
Bảng 1.1: Bảng mối tương quan giữa tuổi, cân nặng, chiều cao, diện tích bề mặt của cơ
thể với phần trăm liều thuốc dùng cho các lứa tuổi
Tuổi
lý tưởng (kg)
Chiều cao
(cm)
Diện tích bề
mặt cơ thể
(m2)
Phần trăm
liều người lớn
Sơ sinh
50
0,23
12,5
1 tháng
55
0,26
14,5
3 tháng
59
0,32
18
6 tháng
7,7
67
0,40
22
1 năm
10
76
0,47
25
3 năm
14
94
0,62
33
5 năm
18
108
0,73
40
7 năm
120
0,88
50
12 năm
148
1,25
75
Người lớn
Nam
173
1,80
100
Nữ
163
1,50
100
1.5. Quan niệm dùng thuốc:
Thuốc không phải là phương tiện duy nhất để phòng và chữa bệnh: Nhiều bệnh
không cần dùng thuốc cũng khỏi. Thuốc nào cũng có tác dụng không mong muốn của nó
(ngay cả với liều thường dùng), nếu dùng liều cao thì thuốc càng độc. “Sai một ly đi một
dặm” nên người thầy thuốc cần rất thận trọng tỷ mỷ trong từng khâu: đọc kỹ nội dung
nhãn thuốc và tờ hướng dẫn sử dụng, tránh nhầm lẫn, tránh dùng thuốc quá phẩm chất,
quá tuổi thọ, tránh dùng sai liều lượng và khi dùng phải cân nhắc kỹ cho điều trị cụ thể
cho từng người bệnh chứ không chỉ đơn thuần điều trị cho 1 bệnh chung chung.
Cơ chế tác dụng của thuốc rất phức tạp: khỏi bệnh là kết quả tổng hợp của thuốc
cùng với săn sóc hộ lý, chế độ dinh dưỡng, môi trường xung quanh, giải trí, rèn luyện…vì
vậy muốn đạt hiệu quả cao, cần chú ý tới mọi mặt đó, tức là phòng bệnh và điều trị rèn
luyện chứ không phải cứ hễ nói đến bệnh là nghĩ ngay đến thuốc.
Dùng thuốc rồi, người thầy thuốc vẫn phải nghe ngóng người bệnh để xem thuốc
có gây trở ngại gì không? Khi thấy thuốc có tác dụng phụ đặc biệt cần phản ứng ngay lên
tuyến trên để có xử lý kịp thời.
2. SỐ PHẬN CỦA THUỐC TRONG CƠ THỂ
2.1. Sự hấp thu của thuốc:
2.1.1. Sự hấp thu của thuốc qua da:
- Thuốc dùng ngoài da: dạng bôi, xoa, cao dán, miếng dán (thuốc chống say tàu xe,
thuốc tránh thai…) có thể có tác dụng nông tại chỗ nhưng cũng có khi thấm sâu bên trong
và có tác dụng toàn thân. Ngày nay, dạng thuốc dùng thuốc qua da dưới dạng miếng dán
được sử dụng ngày càng nhiều do có ưu điểm là có thể duy trì được nồng độ thuốc ở trong
huyết tương ổn định trong một thời gian dài. Tuy nhiên dạng thuốc này có nhược điểm là