ỦY BAN NHÂN DÂN TỈNH THANH HÓA
TRƯỜNG CAO ĐẲNG NÔNG NGHIỆP
GIÁO TRÌNH
MÔN HỌC: LA BÀN TỪ
NGÀNH: ĐIỀU KHIỂN TÀU BIỂN
TRÌNH ĐỘ: TRUNG CẤP
Ban hành kèm theo Quyết định số: /QĐ-… ngày…….tháng….năm .........
…………........... của……………………………….
Thanh Hóa, năm 2022
2
TUYÊN BỐ BẢN QUYỀN
Tài liệu này thuộc loại sách giáo trình lưu hành nội bộ nên các nguồn thông tin có
thể được phép dùng nguyên bản hoặc trích dùng cho các mục đích về đào tạo và tham
khảo.
Mọi mục đích khác mang tính lệch lạc hoặc sử dụng với mục đích kinh doanh thiếu
lành mạnh sẽ bị nghiêm cấm.
LỜI GIỚI THIỆU
Giáo trình được thiết kế để đào tạo người học trở thành kỹ thuật viên về lĩnh
vực Điều khiển tàu biển, làm việc được trên các tàu vận tải trong nước và quốc tế. người
học phải có đủ kiến thức chuyên môn và kỹ năng nghề đáp ứng với công việc theo vị trí
đảm nhiệm. Giáo trình môn học La bàn từ được thiết kế để đào tạo người học có năng
lực vận hành và sử dụng thiết bị la bàn từ trên tàu, có đạo đức nghề nghiệp; có thái độ
hợp tác với đồng nghiệp; có sức khỏe tốt nhằm tạo điều kiện cho người lao động có khả
năng tìm việc làm, đồng thời có khả năng học tập vươn lên, đáp ứng yêu cầu phát triển
kinh tế - xã hội.
Thanh Hóa, ngày…..........tháng…........... năm 2022
1. Chủ biên: Nguyễn Hữu Trung
2. Nguyễn Duy Tiến
3. Nguyễn Văn Tâm
4. Trịnh Văn Thục
MỤC LỤC
3
Trang
GIÁO TRÌNH....................................................1
LỜI GIỚI THIỆU................................................2
BÀI MỞ ĐẦU....................................................7
Chương 1....................................................9
KHÁI NIỆM CỎ BẢN VỂ TỪ TRƯỜNG...............................9
1.1.1 Khái niêm.........................................9
1.1.2 Tính chất của nam châm............................9
1.1.3 Sức từ, từ khối, mô men từ.......................10
1.1.4.1 Từ trường......................................10
1.1.4.2 Cường độ từ trường.............................11
1.1.4.3 Đường sức từ...................................11
1.2 CƯỜNG ĐỘ TỪ TRƯỜNG GỦA NAM CHÂM THANG..............11
1.2.1 Xét cường độ từ tại một điểm ở trên đường trung
trực của thanh nam châm................................11
1.2.2 Cường độ từ trường của thanh nam châm tác dụng lên
một điểm trên đường trục từ (Hình 1.4).................13
1.2.3 Cường độ từ trường của thanh nam châm thẳng tác
dụng lên một điểm nằm ở vị trí bất kỳ.ịHình 1.5).......12
1.3. SỰ TÁC DỤNG LẪN NHAU CỦA HAI THANH NAM CHÂM ĐẶT
TRONG TỪ TRƯỜNG ĐỀU....................................13
1.4.1 Tính chất của vật thể sắt từ ....................16
1.4.1.1 Các chất sắt từ ...............................16
1.4.1.2 Các chất thuận từ .............................17
1.4.1.3 Các chất phản từ : p < 1đơn vị.................17
1.4.2 Đặc tính từ hoá của sắt từ ......................17
1.4.3 Vật liêu nam châm từ ............................17
1.4.3.1 Sắt từ cứng....................................17
1.4.3.2 Sắt từ mềm.....................................18
1.5.1 Khái niêm địa từ trường..........................19
1.5.2 Các phân lực địa từ và ảnh hưởng của nó .........20
1.5 NGUYÊN TẮC LÀM VIỆC CỦA LA BÀN TỪ..................23
Chương 3...................................................25
LA BÀN TỪ HÀNG HẢI YÀ CÁC THIẾT bị khử độ lệch.............25
3.1 CẤƯ TẠO LA BÀN TỪ CỦA LIÊN XÔ......................25
3.1.1 Cấu tạo la bàn loại YKn - M (127 mm) ............25
3.1.1.1 Mặt số la bàn:.................................25
3.1.1.2 Chậu la bàn. (Hình 3.2)........................26
3.1.1.4 Thân la bàn từ. (Hình 3.4).....................28
3.1.1.5 Các thanh nam châm.............................29
Bảng 3.1...............................................29
3.1.1.6 Sắt non........................................29
3.1.1.7 Hê thống chiếu sáng ...........................29
3.1.2 Cấu tạo la bàn chuẩn của Liên Xô loại KMO-T......31
3.1.2.1 Một số la bàn KMO-T............................31
3.I.2.3. Thân la bàn KMO-T (Hình 3.6)..................32
3.1.2.4 Hê thống quang học ............................33
3.2.1 Cấu tạo la bàn chuẩn SAURA-KEIKY-JAPAN...........34
3.2.2 Cấu tạo la bàn chuẩn OSAKA-JAPAN-TYPE R165-NA (Hình
3.10)..................................................34
4
3.2.3 Cấu tạo la bàn lái Tokyo-Japan (Hình 3.11).......36
3.2.4 La bàn loại hình vòm SC - 100G JAN PAN (Hình 2.12)
.......................................................36
3.2.6 La bàn loại COPASS (Hình 3.14)...................38
3.2.7 La bàn có lưới điều khiển (Hình 3.15)............38
3.2.8 La bàn loại HB-65GII (Hình 3.16).................39
3.3 KIỂM TRA LA BÀN TỪ.................................40
3.3.1 Loại trừ bọt khí ở trong chậu la bàn ............40
3.3.2 Kiểm tra vị trí nằm ngang của mặt chậu...........40
3.3.3 Kiểm tra tính ì của mặt số.......................40
3.3.4 Kiểm tra vòng phương vị .........................41
3.3.5 Kiểm tra chung chậu la bàn.......................42
Bảng 4.................................................43
3.3.6 Kiểm tra các thiết bị khử độ lệch................43
3.4 ĐẶT LA BÀN TỪ TRÊN TÀU.............................45
3.5 CÁC THIẾT BỊ KHỬ ĐỘ LỆCH LA BÀN....................48
3.5.1 Máy đo từ lực Cô lông ga.........................48
3.5.1.1 Nguyên lý cấu tạo máy đo từ lực Cô lông ga.....48
Nguyên lý đo phân lực H và H'. (Hình 3.17).............48
3.5.1.2 Cấu tạo máy đo từ lực Cô lông ga ( Hình 3.19). .49
3.5.3 Mặt số có mômen từ nhỏ (Hình 3.23)...............59
3.5.3 Máy đo độ từ nghiêng của tầu (Hình 3.23).........60
3.6 LA BÀN TỪ HÀNG HẢI TRUYỀN mặt số...................64
3.6.1 Ý nghĩa và phân loại.............................64
3.6.2 Nguyên tắc cấu tạo làm việc của các thành phần nhạy
cảm của la bàn.........................................65
3.6.2.1 Thành phần nhạy cảm ứng........................65
3.6.2.2 Thành phần nhạy cảm kim quay từ và cảm ứng con
quay...................................................67
3.7 TRUYỀN MẶT số VÀ HỆ THốNG TRUY THEO................69
Chương 4 PHƯƠNG PHÁP KHỬ ĐỘ LỆCH LA BÀN TƯ.................71
4.1. sự CẦN THIẾT PHẢI KHỬ ĐỘ LỆCH.....................71
4.2. NGUYÊN TẮC KHỬ ĐỘ LỆCH LA BÀN.....................71
4.3.1 Khái niêm........................................72
4.3.2 Phương pháp xác định đầu nam châm khử độ lêch (Hình
4.1)...................................................72
* Đặc điểm của phương pháp : Có 4 đặc điểm.............73
4.4.1.1 Nguyên lý......................................73
4.4.1.2 Các bước tiến hành.............................74
4.4.2.1 Nguyên lý :....................................74
4.4.2.2 Các bước tiến hành.............................75
4.4.3 Phương pháp ERY khử độ lệch phần tư..............77
4.4.3.1 Nguyên lý......................................77
4.4.3.2 Các bước tiến hành.............................78
4.4.4.3 Chọn dạng sắt non khử D'ẦH.....................78
Thiết bị sắt non dạng dọc (Hình 4.8)...................78
Thiết bị sắt non dạng ngang (Hình 4.9).................79
4.5. KHỬ ĐỘ LỆCH CẢM ÚNG...............................79
4.5.1 La bàn sử dụng sắt non khử dọc, ta cho tàu đi trên
các hướng chính và hướng phần tư (Hình 4.11)...........80
4.5.2 La bàn sử dụng sắt non khử ngang:................81
4.5.3 Phương pháp khử độ lệch cảm ứng..................82
5
4.6. PHƯƠNG PHÁP cô LÔNG GA KHỬ ĐỘ LỆCH LA BÀN.........82
4.6.1.1 Nguyên lý:.....................................82
4.6.1.2 Các bước tiến hành: gồm 4 bước:................83
Tính H ' tb = H N +Hs = Ầ(1+D)H cosổNS......................83
2........................................................83
4.6.2.1 Nguyên lý......................................84
4.6.2.2 Các bước tiến hành: gồm 4 bước.................86
4.6.3.1 Nguyên lý:.....................................86
4.6.3.2 Các bước tiến hành.............................87
4.7 SO SÁNH uu NHƯỢC ĐlỂM giữa hai phương PHÁP ERY VÀ cô
LÔNG GA................................................87
4.7.1 Phương pháp ERY:.................................87
4.7.2 Ưu nhược điểm của phương pháp Cologga............88
4.8. KHỬ GẦN ĐÚNG BẰNG PHƯƠNG PHÁP cô LÔNG GA TRÊN HAI
HƯỚNG ĐI...............................................89
LA BÀN CHÍNH VUÔNG GÓC VỚI NHAU........................89
4.10. NHŨNG NGUYÊN NHÂN LÀM ĐỘ LỆCH BÁN VÒNG THAY Đổi. .92
4.11.1 Nguyên lý.......................................95
4.11.2 Phương pháp xác định:...........................96
4.12.1 Nguyên lý khử độ lệch...........................97
4.12.2 Các bước tiến hành..............................98
Chương 5 CÔNG TÁC HIỆU CHỈNH LA BÀN YÀ PHƯƠNG PHÁP LẬP BẢNG
ĐỘ LỆCH CÒN LẠI...........................................112
5.1.1 Những nguyên nhân gây ra độ lệch la bàn:........112
5.1.2 Các trường hạp cần phải hiệu chỉnh la bàn.......112
5.2. THỨ KHỬ CÁC Lực ĐỘ LỆCH..........................112
5.2.1 Đối với tàu đóng mới............................113
5.2.2 Đối với tàu cũ (tức là la bàn trên tàu đã được khử
độ lệch, nay cần phải khử lại)........................113
5.3.1 Công tác chuẩn bị...............................114
5.3.2.1 Bản chất của phương pháp......................114
5.3.2.2. Phương pháp sơ bộ khử độ lệch la bàn.........117
5.3.2.3. Phương pháp chính thức khử độ lệch la bàn tiến
hành như sau..........................................117
5.4.1 Sự cần thiết phải lập bảng độ lệch còn lại......118
5.4.2 Phương pháp lập bảng độ lệch còn lại............119
2.......................................................121
$N + ổs ÔE +0)...........................................123
Bảng 5.2..............................................125
TÀI LIỆU THAM KHẢO........................................128