TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM
KHOA TÂM LÝ – GIÁO DỤC
NGUYỄN THỊ HẰNG PHƯƠNG (Chủ biên)
PHẠM THỊ KIỀU DUYÊN, HÀ VĂN HOÀNG,
LÊ THỊ LÂM, TRỊNH THỊ NGUYỆT, BÙI ĐÌNH TUÂN
GIÁO TRÌNH
NHẬP MÔN CÔNG TÁC XÃ HỘI
Đà Nẵng, 2021
1
LỜI MỞ ĐẦU
Công tác xã hội là một ngành khoa học, một nghề chuyên môn, hình thành
và phát triển trên thế giới từ đầu thế kỷ XX đến nay đã đạt được những thành
tựu to lớn. Thông qua các phương pháp chuyên biệt có tính chuyên nghiệp,
Công tác xã hội hướng tới việc tạo ra những thay đổi tích cực trong đời sống xã
hội, nhằm tăng cường năng lực cho cá nhân, nhóm, cộng đồng; từ đó góp phần
đem lại sự bình đẳng xã hội, thúc đẩy sự biến đổi, tiến bộ và phát triển xã hội. Ở
Việt Nam, Công tác xã hội tuy mới “thai nghén” từ những năm 90 của thế kỷ XX
nhưng đã có những đóng góp hết sức quan trọng trong việc phòng ngừa, can
thiệp, phục hồi và phát triển cho các tầng lớp dân cư khác nhau, đặc biệt là
những nhóm giai tầng dễ bị tổn thương. Do đó, việc tìm hiểu đúng bản chất của
Công tác xã hội cũng nhưng có góc nhìn khái quát nhất về Công tác xã hội là
điều cần thiết đối với các nhân viên công tác xã hội, các nhà xã hội học, quản lý
xã hội.
Giáo trình “Nhập môn Công tác xã hội” lần đầu tiên được biên soạn, sử
dụng phục vụ việc đào tạo đại học ngành Công tác xã hội, Tâm lý học tại trường
Đại học Sư phạm - Đại học Đà Nẵng. Các nội dung chính của giáo trình nhằm
trang bị cho sinh viên những kiến thức cơ bản nhất, có tính lý thuyết và thực tiễn
về Công tác xã hội với tư cách là một khoa học độc lập, một ngành chuyên môn
với quy trình can thiệp tổng quát trên các lĩnh vực hoạt động của mình.
Nhóm biên soạn chân thành cảm ơn Khoa Tâm lý - Giáo dục, Hội đồng
Khoa học trường Đại học Sư phạm - Đại học Đà Nẵng đã đóng góp những ý
kiến hết sức quý giá trong quá trình biên soạn giáo trình này.
Giáo trình được biên soạn lần đầu, giới thiệu, truyền tải những nội dung
khái quát, căn bản và cốt lõi nhất của Công tác xã hội tuy nhiên sẽ không tránh
khỏi những thiếu sót. Nhóm biên soạn rất mong nhận được những ý kiến đóng
góp của Quý độc giả để giáo trình hoàn thiện hơn trong những lần tái bản lần
sau.
CÁC TÁC GIẢ
2
MỤC LỤC
CHƯƠNG 1: CÔNG TÁC XÃ HỘI LÀ MỘT KHOA HỌC...............................5
1.1. Lịch sử công tác xã hội............................................................................5
1.1.1. Lịch sử công tác xã hội trên thế giới............................................................5
1.1.2. Lịch sử Công tác xã hội tại Việt Nam.........................................................13
1.2. Khái niệm công tác xã hội......................................................................16
1.3. Mục đích của công tác xã hội.................................................................19
1.4. Chức năng của công tác xã hội..............................................................20
1.4.1. Chức năng phòng ngừa..............................................................................21
1.4.2. Chức năng can thiệp...................................................................................22
1.4.3. Chức năng phục hồi....................................................................................22
1.4.4. Chức năng phát triển..................................................................................22
1.5. Nhiệm vụ của công tác xã hội................................................................23
1.6. Phương pháp trong công tác xã hội........................................................24
1.6.1. Các phương pháp thực hành trong công tác xã hội...................................25
1.6.2. Các phương pháp định hướng trong thực hành công tác xã hội................30
1.7. Lý thuyết công tác xã hội.......................................................................32
1.8. Mối quan hệ giữa công tác xã hội với các khoa học khác.....................36
1.8.1. Công tác xã hội với phúc lợi xã hội............................................................37
1.8.2. Công tác xã hội và hoạt động từ thiện.......................................................38
1.8.3. Công tác xã hội với tâm lý học...................................................................40
1.8.4. Công tác xã hội với xã hội học...................................................................40
1.8.5. Công tác xã hội với triết học......................................................................40
1.8.6. Công tác xã hội với chính sách xã hội....................................................41
CHƯƠNG 2: CÔNG TÁC XÃ HỘI LÀ MỘT NGHỀ CHUYÊN MÔN...........43
2.1. Khái niệm nghề công tác xã hội....................................................................43
2.2. Triết lý nghề công tác xã hội.........................................................................44
2.3. Giá trị nghề công tác xã hội..........................................................................46
2.4. Nguyên tắc nghề công tác xã hội..................................................................49
2.4.2.1. Chấp nhận thân chủ.................................................................................51
2.4.2.2. Tạo điều kiện để thân chủ tham gia giải quyết vấn đề............................52
2.4.2.3. Tôn trọng quyền tự quyết của thân chủ...................................................52
2.4.2.4. Đảm bảo tính cá nhân hóa.......................................................................53
2.4.2.5. Đảm bảo tính riêng tư, kín đáo các thông tin về trường hợp của thân chủ
.................................................................................................................54
2.4.2.6. Tự ý thức về bản thân..............................................................................55
2.4.2.7. Đảm bảo mối quan hệ nghề nghiệp.........................................................55
2.5. Đạo đức nghề công tác xã hội.......................................................................56
2.5.1.Yêu cầu về đạo đức đối với nhân viên công tác xã hội..............................56
2.5.2.Yêu cầu về kiến thức đối với nhân viên công tác xã hội.............................59
2.5.3.Yêu cầu về kỹ năng đối với nhân viên công tác xã hội...............................63
2.5.4.Các tiêu chuẩn đạo đức toàn cầu của nhân viên công tác xã hội................71
2.6..................................................................................................................................Quan
điểm tiếp cận trong quá trình trợ giúp giải quyết vấn đề...............................76
2.7. Mô hình trợ giúp trong công tác xã hội.........................................................82
2.8.1. Khái niệm nhân viên công tác xã hội.........................................................86
2.8.2. Nhiệm vụ của nhân viên công tác xã hội....................................................87
2.8.3. Các vai trò của nhân viên công tác xã hội..................................................91
3
CHƯƠNG 3: QUY TRÌNH CÔNG TÁC XÃ HỘI TỔNG QUÁT...................102
3.1. Đánh giá xác định vấn đề............................................................................103
3.1.1.Các bước trong nhận diện/ xác định vấn đề.............................................104
3.1.2.Một số yếu tố cần được xem xét khi đánh giá vấn đề..............................107
3.1.3.Một số đặc điểm của bước đánh giá/ nhận diện vấn đề............................109
3.2. Xây dựng kế hoạch hành động....................................................................110
3.2.1.Nhiệm vụ của hoạt động lập kế hoạch.....................................................110
3.2.2.Một số điều cần chú ý khi lập kế hoạch hành động.................................110
3.2.3.Các bước xây dựng bản kế hoạch hành động...........................................111
3.3. Thực hiện kế hoạch hành động...................................................................114
3.3.1.Phân loại hành động.................................................................................115
3.3.2.Các phương thức tác động thực hiện kế hoạch........................................115
3.4. Lượng giá....................................................................................................117
3.4.1.Một số phương pháp lượng giá................................................................118
3.4.2.Lượng giá nhân viên công tác xã hội.......................................................123
3.5. Kết thúc.......................................................................................................123
CHƯƠNG 4: LĨNH VỰC HOẠT ĐỘNG CỦA CÔNG TÁC XÃ HỘI...........134
4.1.................................Công tác xã hội với các đối tượng công tác xã hội cụ thể
......................................................................................................................134
4.1.1.Công tác xã hội với trẻ em và trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt...................134
4.1.2.Công tác xã hội với người khuyết tật.......................................................137
4.1.3.Công tác xã hội với người cao tuổi..........................................................138
4.1.4.Công tác xã hội với người nghiện ma tuý, người mại dâm, người có HIV/AIDS
...........................................................................................................................140
4.2.Công tác xã hội trong các lĩnh vực..............................................................145
4.2.1.Công tác xã hội trong trường học.............................................................145
4.2.2.Công tác xã hội trong lĩnh vực phúc lợi và phát triển cộng đồng............148
4.2.3.Công tác xã hội trong sức khỏe và y tế....................................................152
4.2.4.Công tác xã hội trong phúc lợi gia đình...................................................155
4.2.5.Công tác xã hội trong giáo dục giáo dưỡng/cải tạo..................................157
4.2.6.Công tác xã hội trong tòa án.....................................................................159
4.2.7.Công tác xã hội trong công nghiệp, lao động và việc làm.......................160
4.2.8.Công tác xã hội trong phúc lợi xã hội quốc tế..........................................162
4.2.9.Công tác xã hội trong giáo dục và đào tạo công tác xã hội......................164
4.2.10.Công tác xã hội trong xây dựng kế hoạch phát triển xã hội...................165
4.2.11.công tác xã hội với cộng đồng (phát triển cộng đồng)...........................166
TÀI LIỆU THAM KHẢO.................................................................................170
PHỤ LỤC..........................................................................................................173
4
DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
CTXH: Công tác xã hội
BLĐTBXH: Bộ Lao động thương binh xã hội
PLXH: Phúc lợi xã hội
PTCĐ: Phát triển cộng đồng