Gốm sứ Việt Nam: Thương mại quốc tế và cơ hội phát triển

Ứ Ệ

Ố

ƯƠ

Ạ

G M S VI T TRONG TH

ồ

Ố Ế NG M I QU C T ị ồ Đ ng Th H ng Hoàn

ạ ườ ầ Có l i đu c s d ng ph bi n và g n gũi v i con ng ế ế ồ ậ ít loai đ v t nào l ứ ừ ồ ế ạ ớ ổ ế ợ ử ụ t y u trong đ i s ng sinh ho t, tín ng ờ ố ự ưỡ ứ ấ c ch ng cách ngày nay g n 1 v n năm ắ ắ ố ả ủ ậ ổ ử ườ ủ ị ng dài c a l ch s ng ệ i Vi tiên ng ằ ố ế ế ữ ắ ạ ượ ắ ọ ẽ i trong m i ư ố ờ ạ ng… cho đ n trang th i đ i nh g m s , t đ dùng thi ả ổ ậ ệ ấ ấ ế ộ Qua các nghiên c u kh o c , cho th y trí n i th t ki n trúc hay v t li u cho công trình xây d ng. ố ủ ạ ầ ớ ệ ệ ố ừ ạ , vào giai đo n cu i c a t Nam đã xu t hi n u g m Vi ệ ơ và g n bó su t ch ng đ ặ ầ ườ i Vi văn hoá Hoà Bình đ u văn hoá B c S n t. ườ ở ạ ộ Theo k t qu c a các cu c khai qu t trong vòng 20 năm tr l i đây, t t cách đây ế ế ử ụ 5000 đ n 4000 năm đã bi t trang trí lên g m b ng nh ng nét t s d ng bàn xoay thành th c, bi ủ ế ả kh c tinh x o, ch y u là hoa văn răng l ụ c, kh c v ch, làn sóng…

ị ủ ấ

t nam đã xu t c ng sang ứ ươ Ả ậ ủ ng ễ ứ “L ch s đ g m Ả ậ ấ ả R p, Nam Thái Bình D ng ế ề ộ du hành c a ông ghé ử ồ ố ” c a Nguy n Văn Tu n: th i k B c thu c l n ộ ầ khách cướ ờ ỳ ắ ươ qua Long Biên tr t v cu c vi ệ Theo tài li u nghiên c u ệ ồ ố th 3 (603939), đ g m Vi Khurdadhbih đã t ng ừ th R p Ibn khi đ n ế Qu ngả Châu.

ả ề ự ướ ờ ổ ả ố ả ả c đã nh h ả ưở ậ ố ọ ồ ớ ộ ng văn hóa Chăm, Hoa, n Đ , H i Giáo… đ men ng c đ ồ ầ Vào th i Ti n Lê(9801009), khu v c Qu ng Ninh sát H i Phòng có c ng Vân Đ n s m ứ ả ưở ng rõ trên g m qua các di v t g m s nh ượ ả ồ Ấ c s n

ể ủ ờ ộ ớ ự ế ủ ả ổ ườ ự ậ ấ ươ ể ề ề ả ắ ư ằ ố ả ể ở ề ị ươ ư ấ ự u t, s trao đ i hàng hóa v i các n ưở ướ ng n h c men nh h ề ấ xu t nhi u. ạ ộ Năm 1010 v i s ra đ i và phát tri n c a kinh thành Thăng Long(Hà N i), đã tác đ ng m nh ạ ộ ế i ta đã đ n ho t đ ng kinh t c a khu v c xung quanh kinh thành. Quá trình khai qu t kh o c , ng ố ổ ữ ướ ề ế ủ ấ ấ tìm th y d u v t c a nhi u làng g m x a n m sâu d i lòng đ t. Đó là nh ng di tích nhà c , lò ạ ậ ở ế ậ ằ ố mi n B c: Chu Đ u(H i D ng), Bát g m, sân g ch và nhi u ph v t b ng g m đi n hình ộ ề ề ắ Tràng(Hà N i), Phù Lãng(B c Ninh), Qu ng Ninh… và nhi u đ a đi m mi n Trung, mi n Nam ị nh : Bình Đ nh, Binh D ng, Sài Gòn…

ổ ố ậ ệ Khai qu t Hoàng thành Thăng Long, nghiên c u g m c Vi ờ ấ ụ ứ ố ợ ệ t Nam (h p tác Vi ầ ờ ế ứ ậ ả ạ ờ ỳ ự ầ xây d ng, trang trí và th cúng ầ ụ ị ạ ư ữ ồ ố ậ ư ờ ờ ể ả ậ ế ừ ẩ ắ ấ ượ ứ ố ộ ủ ớ ự ế ỷ ế ạ ị ướ ệ ể ấ ố ị ớ ượ ề c m i, xu t hi n nhi u vùng lò g m m i đ ố ớ ồ ề ướ ả ố ậ ắ ầ ả

t Nam đ ố ữ ề ấ ả t nam ụ ờ ố Nh t b n) và các di tích khác cùng th i k ta th y, g m th i LýTr n ngoài ph c v đ i s ng ở ngưỡ công trình ki n trúc tín ng sinh ho t, còn đáp ng nhu c u ẩ ờ ả ẻ ồ ố Ph t giáo và cung đình. Nh ng, s n ph m đ g m gia d ng th i Tr n không còn v thanh nhã ộ ả ầ ướ ắ i men th i Tr n là m t thành nh th i Lý mà t o dáng v ng ch c, gi n d . Đ g m hoa lam d ồ ờ H (1400 ờ ể ề ố ự ớ t u l n làm căn b n cho ngh g m đ các đ i sau k th a và phát tri n. Vào th i ả ơ ồ ệ ố ề 1407), g m Chu Đ u xu t hi n nhi u n i g m các s n ph m men tr ng, hoa văn màu chàm… ư ề ừ ách áp b c, đô h c a Trung Qu c và đ a c chính quy n t Th k XV, nhà Lê đã giành đ ế ớ ể ộ ấ ướ c ti n lên m t giai đo n phát tri n m i, thanh bình, th nh tr . V i s quan tâm và khuy n đ t n ố ủ c hình thành, đi n hình là g m Chu khích c a nhà n ứ ự ầ ả ậ ở ư ự ế ộ l u v c Sông H ng và khu v c g n c ng H i An, g m s mang nhi u phong cách ch tác Đ u ứ ớ ả ề ặ ạ ớ ố ẩ ẳ c đây. m i c v m t t o hình và trang trí s n ph m, khác h n so v i g m s Trung Qu c tr ệ ổ ộ ạ Vi c khám phá ra tàu c H i ệ ể ườ ậ ố t đ dùng trong Trà Đ o. Ng i Nh t b t đ u nh p c ng g m Vi ắ ề ấ ượ ạ ượ ả ệ ứ ủ ố ế ộ ự ể c s n ng g m s c a Vi t sâu s c v ch t l An năm 1999 đã mang l i m t s hi u bi ổ ế ộ ở ệ ố ế ỷ t Nam đã tr thành m t trung tâm g m n i ti ng xu t kho ng gi a th k XV. Nhi u làng g m Vi

1

ọ ấ ề ẩ ố c tri u đình ch n cung c p đ c ng ph m cho nhà Minh, Trung Qu c và xu t kh u ra n ư ị ồ ố ễ ạ ướ ủ ỗ ầ ố ẩ ầ ” c a Nguy n Trãi, đ u th k XV cũng ghi ố ả ộ ộ ế ỷ c đây m i l n c ng n p Trung Qu c, làng Bát Tràng ph i n p 70 b bát chén…”.

ồ ố ằ ỏ ắ ậ ả ợ ố ừ ề ở ướ i b t ch ộ ệ ư ậ ằ ố t Nam và m i quan h Vi ỉ ậ ả ưở ứ ệ ệ ậ ế ớ ế ỷ ố ướ ấ c “Làng Bát Tràng làm ngh bátề Oueda ậ ả ”(La ceramique Japonnaise) Nhà XB Le Roux Paris, 1873 c và năm 1596 1873, Nh t b n có nhi u th g m gi ố ả ả ọ ọ Morimura Kenichi trong h i th o: t Nam, mà h g i là g m Giao Ch . Tác gi ồ ệ ệ t Nam Nh t B n”, đã đ a ra nh n xét r ng: chính đ t v i quá t Nam giai đo n th k XVXVI đã có nh h ng và có m i quan h m t thi ạ ủ ậ ả ượ đ ngoài. Sách “D đ a chí chén, tr Tokoumosouke trong “Đ g m Nh t B n trang 78, 87, 90, 93… cho r ng: t ố ổ làm theo g m c Vi ứ ệ ồ ố “đ g m s Vi ả ạ ố g m s Vi trình hình thành các dòng phái trà đ o c a Nh t B n.

ộ ệ ố ề hi c bình g m hoa lam c ố ổ ư ủ Năm 1980, m t phát hi n lý thú c a ông Makato Anabuki, v c ạ ả ậ ị ệ ữ quanh vai có 13 ch Hán: “ ị ạ ườ t). i th Bùi Th Hý vi ị ệ ố ậ ứ ỏ ố Thái Hòa bát niên Nam Sách châu, t ợ i châu Nam Sách, ng ể ậ ố ớ ấ ng l n cách đây 7 8 th k . Th i k y, g m Chu Đ u đã đ t đ ỏ ố ắ ề ế ỷ ỏ ớ ố ượ ể ố ậ ở ố c phát l Chuy n tàu cu i cùng ch g m Chu Đ u xu t đi Tây Ban Nha năm 1999 đ ố ẩ ạ ượ ư ượ ấ ỉ ậ ả ậ ắ ở ẩ ộ ậ ố ượ ờ ỳ ấ ư ấ ấ ớ ủ ả ệ ỹ ỳ ượ ả ấ ế ớ ớ c Đông Nam Á, cùng v i 46 b o tàng trên th gi ả c b o h t ậ ữ ớ ả ườ ị ậ ổ ượ ề ng. ế ỷ XV d t phát tri n, đ g m s ề ả ệ ả ố ồ ố ậ ấ ả ươ ẩ ượ ế ậ ộ i t t Nam xu t c ng m nh sang ấ ấ ấ ồ ố ậ ướ ạ ứ ắ c l u thông r ng rãi, lo i s tr ng hoa lam, hoa xanh, đ c bi Ả ậ R p, nam Thái Bình D ng. ậ ế ớ ừ Ai C p, Trung C n Đông, đ n toàn b các n ả m đ u cho th i k xu t kh u đ g m sang n ố ộ ạ ơ ề c tìm th y r t nhi u n i trên th gi ề ở Nh t B n, Đông Nam Á và r t nhi u ấ ạ ẽ ả ạ ờ ỳ ể ậ ẩ ẽ ủ ướ ề ả ố ướ ướ ế ệ ạ ng nhân Châu Âu đ n Đ i Vi ế ộ ả ẩ ứ ủ ờ ớ ề Vi ự ề ả ẩ ở ệ ắ ộ ủ ắ ữ ư ả ẩ ổ ố ờ t quế ạ ả ụ ắ ổ ả ự ấ ổ ị ế ỷ ệ ể ố ổ ế ỳ ở Chu Ð u cao 54 cm hi n tr ng bày t i B o tàng qu c gia Tokapi Saray Istanbul (Th Nhĩ K ), ở ượ ng nhân Bùi Th Hý bút ầ ế G n đây, ứ “(d ch: Năm Thái Hòa th tám (1450), t ụ ớ ể ữ ộ ổ ắ ở vi c tr c v t nh ng tàu c đ m vùng bi n Pandanan (Philippine), vùng bi n Cù Lao Chàm (H i ậ ẵ ệ ề An, Đà N ng), cho th y nhi u hi n v t g m đ u là g m Chu Đ u, ch ng t g m Chu Đ u đã ậ ấ ẩ ố xu t kh u v i s l c 4 tiêu ư ọ ẩ ở ỉ đ nh đi m mà văn hoá g m đòi h i: m ng nh gi y, trong nh ng c, tr ng nh ngà, kêu chu n ộ ư ế nh chuông. ấ ế ạ ả ả ổ ả Cù Lao Chàm thu v t 27 v n s n ph m g m cao c p có xu t qua k t qu kh o c con tàu đ m ậ ệ ứ ừ Chu Đ u. Đây ch là s n ph m trong m t năm c a các ngh nhân Chu Đ u, v y trong 200 s t ể ự ỡ ệ ẩ ộ ng s n ph m là bao năm phát tri n r c r , các ngh nhân Chu Đ u đã s n xu t m t kh i l ướ ế ở ầ ả ả h u h t các n i có tiêu b n nhiêu? Hi n nay ệ ổ ủ ế ộ ớ ố ổ ở ả i 1 tri u g m Chu Đ u, chi c bình c c a Bùi Th Hý b o tàng Th Nh K đ ế ớ ố ẩ i là USD và nh ng s n ph m g m Chu Đ u c đ c bán v i giá hàng trăm ngàn USD trên th gi ệ ẩ i tri u Lê (14281527) có nhi u s n ph m g m phong chuy n bình th Cu i th k ứ ặ ượ ư ể phú và đ ệ ệ Các s n ph m Chu Đ u hi n Vi ướ c nay đ ở ướ ở ầ c ể ạ ấ ngoài phát tri n m nh m . Tk XVXVII là giai đo n phát tri n m nh m c a ngành s n xu t ẩ ệ ấ ố g m xu t kh u Vi c Đông Nam Á và t Nam qua thuy n buôn Trung Qu c, Nh t B n, các n ươ c ph ng Tây. các n ạ ế ỷ ạ ế ỷ ề i i tri u M c (15271592) và th k XVII XVIII sau này, còn ghi l Th k XVI d ế ươ ạ ủ ố t buôn bán vào th i c a các th trong các cu n sách ghi chép l ế ố ử ươ ị ỷ , M t chuy n du hành đ n Đàng Ngoài năm 1688' ng qu c Đàng Ngoài L ch s v , k 1718 ( ố ề ườ ề ườ ữ ở ướ Nh ng ng c An Nam n i Châu Âu i ,...) đ u có ghi chép v các s n ph m g m, s c a ng ạ ượ ề ả ệ ươ ệ ng có niên hi u th i M c đ . Nhi u bình l n, bình h Vi c t tinh x o không thua gì Trung Hoa ố ệ ố ế Nhi u ngh nhân g m còn ệ ư ậ ở ả ồ ở ộ ố . m t s đình chùa và các s u t p b o t n t Nam và qu c t ệ ậ ặ ể ủ ư xã l u danh trên s n ph m c a mình, tiêu bi u là Đ ng M u Nghi p, t Huy n Thông, quê ả Hùng Th ng, huy n Thanh Lâm, ph Nam Sách (nay thu c xã Minh Tân, Nam Thanh, H i ươ ả D ng). Nh ng minh văn đ p n i, kh c chìm còn l u rõ trên s n ph m g m th i M c. K ở ả ả Tiên Lãng, H i Phòng đã tìm th y c ch c ngàn di kh o c khu v c kh o c c ng th Domea ộ ố ả ờ ỳ ậ ậ ố t Nam phát tri n trong m t b i c nh v t g m dòng Chu Đ u th k XVIXVII ả , th i k này g m Vi

2

ậ ị ự ự ả c và khu v c. Ho t đ ng m u d ch hàng h i khu v c Đông Nam Á càng tr ộ ạ ộ ự ớ ị ườ ệ ố ướ c trong khu v c vào h th ng buôn bán châu Á và v i th tr ượ ồ ố ệ ạ ở ế ớ ng th gi i ấ ả c xu t c ng t Nam đ ố ử ế ỷ ế ớ ủ ấ ướ m i c a đ t n kinh t nên sôi đ ng, lôi cu n các n ố đang hình thành. S sách các cu n du ký còn ghi hàng v n đ g m Vi sang Inđônêxia th k XVIXVII.

ọ ờ ậ ễ ượ ỗ ự ạ ế ị ữ ộ ạ ậ ề ị ầ ề ố ươ ạ ộ ở ế ạ ề ắ ậ ế ằ ữ ụ ố ộ ạ ồ ự ầ ế ằ ứ ầ ầ ố ễ ỉ ư ứ linh, tam h u, tam đa, l c b o... Cu i th k ề ệ t Nam suy thoái d n vì nhi u nguyên nhân, n i t ề ộ ừ ố ể ồ ố ệ ấ cu i TK XVII, nh t là t t ồ ố ừ ứ ấ ượ ị ả ấ ố ủ ố ố Đông Nam Á b gi m sút, g m s ch t l ng cao c a Trung Qu c tràn xu ng th tr c hai h Nguy n Tr nh n l c phù tá năm 1593 Th i H u Lê (1593 1789). Nhà Lê đ ổ ố ờ ỳ ạ ở ề đánh b i nhà M c tr v Thăng Long. Sau th i k chi n tranh d d i, các trung tâm g m n i ụ ầ ặ ủ ở ế ti ng i d n. Chu Đ u, Thanh Lâm g n quê h ng c a vua M c v tàn phá n ng n nên tàn l ừ ế ỷ ấ ả ổ vùng Bát Tràng, Th Hà… chuyên s n xu t T th k XVII đ n XVIII, ngh g m ho t đ ng ờ ấ ồ ừ ớ ạ ố Ph t giáo m t lo i g m sinh ho t và th cúng theo phong cách m i. Các đ tài b t ngu n t ế ỷ ả ề ầ d n, thay th b ng các đ tài Nho giáo nh t ề ố ạ khí, XVIII ngh g m Vi i và ngo i lai. Đ t ạ ồ ố ạ ể i chùa chi n d n d n thay th b ng lo i đ g m s Trung Qu c và châu Âu (đi n trang trí t ặ ắ ụ ụ ụ ở các lăng m vua Nguy n). Đ g m gia d ng không có gì đ c s c ch dùng đ ph c v hình là ệ ẩ ớ t TK XVIII, vi c xu t kh u và buôn bán đ g m Vi i bình dân, gi ị ườ ở Nam ng Đông Nam Á.

ấ ề ệ ố ở ệ Vi ộ Hi n nay có r t nhi u làng g m ố ụ ồ ầ ố ơ ượ ả ả ươ ư ố ằ ơ ề ắ ề ấ ố ạ ơ ả ố ộ ộ ươ ồ ầ ứ ủ ồ ậ ố ụ ụ ừ ữ nh ng đ v t ph c v sinh ho t nh l ố ư ượ ả ạ ữ ứ ả ẩ ố ọ ng, l ả ể ế ố t Nam đ c ph c h i d n, trong đó ph i k đ n g m ề Bát Tràng (Hà N i), g m Móng Cái, Đông Tri u (Qu ng Ninh), g m Phù Lãng (B c Ninh), tuy ề ậ ộ mu n m n h n các n i khác nh ng g m Chu Đ u (H i D ng) cũng đang tìm l i ngh th t truy n ủ Mi n Trung có g m Thanh Hà (H i An), Gõ (Phú Yên), đ c đáo h n c là g m Bàu Trúc c a làng. g mố ề ệ ấ ố ậ (Ninh Thu n); Mi n Nam g n đây xu t g m Lai Thi u(Bình D ng), Biên Hòa (Đ ng Nai), ư ọ ạ ệ ẩ t Nam phong phú, t Sài Gòn…S n ph m g m s c a Vi ế ự hoa, bình, đ ng tăm, g t tàn thu c lá, bát đĩa...đ n nh ng s n ph m g m s trang trí nh t đôn, tranh…

ệ ệ ữ ậ ố c Hi n nay, xí nghi p g m Chu Đ u ra đ i đ khôi ph c gi ộ ờ ể ấ ả ậ ạ ổ ị ế ẩ ụ ầ ượ “th n thái ằ gìn b ng đ ả ầ ệ ậ ”. Sau m t năm s n xu t, xí nghi p đã có lô hàng đ u tiên 8490 s n ấ i có hàng xu t cho Tây Ban ở ế ỷ ứ ấ ơ ượ ố ố phong cách g m c Chu Đ u ẩ ph m xu t kh u tr giá 20.000 USD. Th là sau 400 năm Chu Đ u l ế Nha – n i chuy n cu i cùng đ th k th XVII. ấ c xu t sang

ộ ệ ượ ư ố ọ ố ắ ọ ạ ố Các lo i g m đ ổ ặ ố ư ẫ ẩ ặ ả ố ọ ệ ề ả ớ ố ổ ng hi u g m Vi ả ẩ ượ ị ề ướ ặ ạ ẳ ị ẫ ớ ề c a chu ng hi n nay v n là g m men ng c truy n th ng v i hoa văn ộ ẻ ẹ ướ ố i màu men ng c trong su t, cho ta m t v đ p kh c chìm ho c in n i trong lòng bát, lòng đĩa d ỉ ẽ ố ướ ắ ạ ớ ố ị ậ i trang trí d i i men nh ng không kh c v ch và ch v l d u dàng, sâu đ m; g m hoa lam v i l ượ ế ộ ươ ư ủ ẹ t trên s n ph m đ n mang m t màu vàng s m. H a ti c nh nhàng nh th y m c; g m da l ư ờ ố ộ ữ ắ t nh chú bé th i sáo trên g n li n v i nh ng hình nh quen thu c trong đ i s ng văn hóa Vi ệ ệ ươ ệ ư l ng trâu, cây đa c ng làng, mái chùa, h sen…Hi n nay, s n ph m và th t i và kh ng đ nh đ Nam đã có m t t ồ ế ớ c trên th gi ổ i nhi u n ủ c v trí c a mình.

ố ả ướ ự ề Trong b i c nh hi n nay, tr ế ế ớ th gi ắ ặ ạ ấ ứ ủ ệ ồ ủ ế ữ ẩ ạ ả ớ ệ ạ vào tình tr ng khó khăn, l m phát tăng cao nên ng ố g m s xu t kh u c a Vi ự mua đã gi m m nh. D báo trong nh ng tháng t ủ ề ố i, nhi u qu c gia lâm ặ i tiêu dùng đang th t ch t chi tiêu. M t hàng ứ ỹ ứ ệ t Nam, ch y u là m t hàng g m s m ngh và đ trang trí, s c ế ế ớ ủ ưở i th gi ng c a tình hình kinh t c s suy thoái c a n n kinh t ườ ặ ố ả i, do nh h

3

ứ ỹ ụ ệ ệ ấ ẩ ố ủ ặ ể ẩ ấ ặ ạ ố ặ ế ụ ặ ti p t c g p khó khăn nên xu t kh u các m t hàng g m s m ngh và gia d ng c a Vi t Nam ẽ ỳ s khó có th tăng cao, m c dù theo chu k chung hàng năm, thì xu t kh u các m t hàng này ườ th ng tăng m nh vào các tháng cu i năm.

ố ẩ ữ ỉ ố ả ạ ả ủ Đ ng M u Nghi p, t ắ trên s n ph m c a mình, có l ệ ặ ớ ả ị ệ ổ ươ ị ố ư ệ ể ả ậ ươ ỳ ng nhân Bùi Th Hý bút”… ố ế Nh ng ngành g m hi n nay phát tri n còn ghi l . ệ ạ ố ư ọ ế ạ ọ ọ ề ắ ố ẽ ượ ư ườ ế t nam s đ ng qu c t c l u danh mãi mãi trên th ả ươ ng tr ậ ố ế ư ả ở ữ ữ ủ ệ nh ng b o tàng ngh thu t uy tín qu c t c ghi danh ả ươ ẽ ổ ư ế Ngành g m c x a ít ghi danh nh ng tác gi vì th mà ề ự ề ổ ề ố ở Huy n Thông, quê su t c v n năm ngh g m c truy n ch ghi danh ạ ượ ủ ệ xã Hùng Th ng, huy n Thanh Lâm, ph Nam Sách (H i D ng), m i đây l i đ c nghe tên Bùi ủ ổ ở ả ữ ậ : ạ ư Th Hý qua dòng ch trên bình c b o tàng Th Nhĩ K do phát hi n c a ông Đ i s Nh t ị ể ạ ả ẩ "Thái hòa bát niên (1450) Nam Sách châu, t đ l i s n ph m giá tr ố ữ ạ ủ ạ i sáng t o c a nh ng cho qu c gia và qu c t ố ễ ớ ế ự ự ườ i th c s có tâm huy t và công lao v i ngành g m hi n đ i nh Nguy n Văn Y, Lê Qu c ng ễ ọ ề ễ ộ t, Lê Ng c Hân, Lê Duy Ngo m, Cao Tr ng Thi m, Nguy n Tr ng L c, Nguy n Tr ng Ni ả ế ắ ế t nghĩ n u ngành g m có thêm nhi u tác có tài năng và tâm huy t, ch c ch n các s n Đoan… Thi ệ ố ế ố ẩ mà còn là nh ng tác ph m g m Vi ẩ ấ ượ ộ ẩ nh s n ph m c a Bùi ph m đ c nh t đ ở ị Th Hý Nam Sách H i D ng.

ệ

ả ệ ỹ ậ ậ “M thu t Lê S ” ữ ớ ề ả ổ ọ ” Nhà XBKHXH 1995 ườ ườ ậ ỹ ậ ễ “Nguy n Văn ỹ ng ĐH M Thu t CN Tài li u tham kh o: ệ ệ ệ ớ

1. Vi n Ngh thu t ả ổ ọ Nh ng phát hi n m i v kh o c h c 2. Vi n kh o c h c “ ỹ 3. Vi n M thu tTr ỹ ỹ

ộ ậ ụ ậ ứ ỹ ươ ỹ ơ Nhà XB Văn hóa 1978 ệ ng ĐH M Thu t Hà N i, Tr ỹ ụ Nhà XB M thu t 1999 ệ M thu t ng d ng Vi t nam đ ạ ng đ i” ậ ậ ứ Y v i m thu t ng d ng” ậ 4. H i M thu t Viêt Nam “ ậ Nhà XB M thu t

ệ ậ ộ 2003 ệ ầ ầ ỹ Nhà XB M thu t 2004 ấ Web: http://www.thuvienebook.com ố ế ế ỷ ố ế ng G m qu c t vào th k 14 đ n th k ế ỷ ả ổ ọ Hoàng Thành Thăng Long” Nhà XB Văn hóa thông tin 2006 5. Vi n Kh o c h c “ ị ử ồ ố ” http://www.sfaantiques.com ấ L ch s đ g m 6. Tr n Văn Tu n “ ế ứ ừ ấ ươ “G m Vi ố đ t nung đ n s ” 470tr, t Nam t 7. Tr n Khánh Ch ng ệ ồ ố ề ổ ọ t Nam” Đ g m c truy n Vi 8. Bùi ng c Tu n “ ệ ị ườ ề ồ ố t Nam trên th tr 9. “Vài nét v đ G m Vi 17” Web: http://gosanh.vn ậ ấ ố ỉ ừ 10. Vũ Úy “G m Chu Đ u b ng t nh sau 400 năm th t truy n ề ” Web:

http://www.vietnamnet.com.vn ậ ẻ ẹ ố ” Web: http://covat.net ậ ọ http://vietbao.vn ổ ệ t nam ổ ề ố Ả ụ ắ ướ ộ Ngh g m Th Hà B c Giang ( nh ch p tr c năm ồ “V đ p Chu Đ u” – Web: 11. H Trung Tú ề ả Đ tài Ph t giáo trong g m c Vi ố 12. Qu c B o “ ệ 13. Vi n thông tin khoa h c xã h i “ 1935)” Web http://www.issi.gov.vn