TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM HUẾ
DỰ ÁN HỢP TÁC VIỆT NAM – HÀ LAN
BÀI GIẢNG
KHÍ TƯỢNG NÔNG NGHIỆP
Người biên soạn: ThS. Nguyễn Ngọc Truyền
Huế, 08/2009
1
LỜI NÓI ĐẦU
Khí tượng nông nghiệp là môn học cơ sơ rất quan khối của một số ngành nông
học đã được giảng dạy ở các trường đại học nông-lâ m nghiệp của nhiều nước. Môn học
này trang bị kiến thức về khí hậu, thời tiết, sự tác động qua lại của chúng đối với cây
trồng, vật nuôi,… là đối tượng của sản xuất nông nghiệp. Các yếu tố khí tượng là
những yếu tố môi trường quan khối trong các hệ sinh thái. Ngoài ra, khí hậu, thời tiết
còn chi phối tới hiệu quả của các biện pháp kỹ thuật nông-lâm nghiệp.
Khí hậu Việt Na m là nguồn tài nguyên quý giá đòi hỏi việc sử dụng và khai thác
hợp lý mới mang lại hiệu quả kinh tế cao, bảo vệ môI trường sinh thái bền vững và
phát triển.
Xuất phát từ vị trí quan khối của môn học và mục tiêu đào tạo của trường đại học
và cao đẳng nông nghiệp nhằm giúp người học hiểu và nắm vững một số kiến thức về
các yếu tố thời tiết cơ bản ảnh hưởng đển quá trình sản xuất nông nghiệp, mối quan hệ
của các yếu tố thời tiết đến cây trồng, vật nuôi. Trên cơ sở đó khuyến cáo với người
nông dân những biện pháp phòng chống hoặc né tránh những yếu tố thời tiết bất lợi,
đồng thời sử dụng hợp lý những yếu tố thời tiết có lợi nhằm giúp cây trồng, vật nuôi
sinh trưởng, phát triển thuận lợi và cho năng suất cao.
Được sự giúp đỡ của Trường Đại học Nông Lâm Huế, khoa Nông học, dự án Nuffic
chúng tôi đã biên soạn cuốn bài giảng “Khí tượng nông nghiệp”. Do thời gian hạn chế
nên cuốn sách khó tránh được khuyết điểm. Chúng tôi rất mong được sự đóng góp ý
kiến của quý thầy, cô giáo và đọc giả để lần tái bản sau được tốt hơn.
Người biên soạn
Nguyễn Ngọc Truyền
2
BÀI MỞ ĐẦU
KHÍ TƯỢNG NÔNG NGHIỆP
1. Khái niệ m khí tượng nông nghiệp.
Khí tượng nông nghiệp là một ngành khoa học nghiên cứu tất cả các điều kiện
khí tượng, khí hậu, thuỷ văn và sự phối hợp của chúng đối với các đối tượng và quá
trình sản xuất nông nghiệp.
Khí tượng nông nghiệp trong cơ cấu của mình chính là ngành khoa học của sự
quan hệ có tính quy luật của sự thay đổi của các yếu tố thời tiết, khí hậu đối với các
yếu tố nông nghiệp, đồng thời nghiên cứu những yếu tố đặc biệt của thời tiết thường
xảy ra có ảnh hưởng trực tiếp đến cây trồng, vật nuôi.
Thời tiết là trạng thái của khí quyển được đặc trưng bởi một tập hợp các yếu tố
khí tượng xảy ra trên một phạm vi nhất định và trong một khoảng thời gian nhất định.
Nói cách khác, thời tiết là trạng thái hàng ngày của khí quyển, bao gồm những
biến đổi năng lượng ngắn hạn và sự trao đổi chung bên trong bầu khí quyển, cũng như
giữa mặt đất và không khí bên trên nó, nhằm cân bằng sự phân bố khác của bức xạ mặt
trời.
Khí hậu là sự tiếp diễn có quy luật của các quá trình khí quyển được tạo thành ở
một nơi nhất định do kết quả tác động qua lại của 3 nhân tố: bức xạ mặt trời, hoàn lưu
khí quyển và mặt đệm.
Như vậy, tất cả các yếu tố khí tượng, khí hậu, thuỷ văn đều ảnh hưởng đến quá
trình sống, ảnh hưởng đến sinh trưởng, phát triển, năng suất, chất lượng sản phẩm của
cây trồng, vật nuôi. Các yếu tố trên đóng vai trò hết sức quan khối trong quá trình sản
xuất nông nghiệp.
Ngành khí tượng nông nghiệp có liê n quan chặt chẽ với các phân ngành khí
tượng khác như khí tượng học, khí tượng dự báo, khí tượng cao không, khí hậu học, ...
Ngoài ra, nó còn có quan hệ với các ngành khác như vật lý học, nông hoá thổ nhưỡng,
sinh lý, sinh hoá, thuỷ nông và hầu hết các ngành khác của khoa học nông nghiệp.
2. Đối tượng, mục đích và nhiệm vụ của môn Khí tượng Nông nghiệp.
2.1. Đối tượng:
Đối tượng nghiên cứu của ngành khí tượng nông nghiệp chính là nghiên cứu tác
động qua lại giữa cây trồng hoặc các đối tượng khác của nông nghiệp cùng với điều
kiện thời tiết, khí hậu.
2.2. Mục đích:
Mục đích chủ yếu của Khí tượng nông nghiệp là giúp đỡ nông nghiệp lợi dụng
hợp lý các điều kiện thời tiết và khí hậu nhằm để thu được sản lượng cao, vững chắc
đối với cây trồng và phát triển thuận lợi ngành chăn nuôi.
3
2.3. Nhiệm vụ:
Khí tượng nông nghiệp là một môn khoa học nghiên cứu ảnh hưởng của điều
kiện khí tượng, khí hậu thuỷ văn đối với sản xuất nông - lâ m - ngư nghiệp. Nghiên cứu
các biện pháp khai thác và bảo vệ nguồn tài nguyên khí hậu phục vụ sản xuất và đời
sống. Để đạt được mục tiêu đó, khí tượng nông nghiệp tiến hành nghiên cứu các vấn đề
sau đây:
- Nghiên cứu tính quy luật của sự thay đổi các yếu tố khí tượng, khí hậu, thuỷ văn
theo thời gian, không gian nhất định trong những vùng địa lý nhất định, có ảnh hưởng
trực tiếp đến cây trồng.
- Nghiên cứu những phương pháp đánh giá ảnh hưởng các yếu tố khí tượng lên sự
sinh trưởng, phát triển, trạng thái cây trồng, chất lượng sản phẩm, sự lây lan của sâu
bệnh,...
- Nghiên cứu các phương pháp dự báo Khí tượng Nông nghiệp kịp thời chính xác,
đưa ra những biện pháp kỹ thuật nhằm hạn chế hoặc loại trừ các yếu tố bất lợi của thời
tiết đối với cây trồng.
- Đánh giá tài nguyên khí hậu của từng vùng, khả năng đảm bảo của điều kiện khí
hậu đối với từng loại cây trồng, vật nuôi, trên cơ sở đó phân vùng khí hậu nông nghiệp
cho phù hợp.
- Nghiê n cứu các biện pháp phòng chống thiên tai và ô nhiễm môi trường.
3. Các phương pháp nghiên cứu.
Các phương pháp nghiên cứu của ngành Khí tượng Nông nghiệp dựa trên một
số định luật cơ bản để vạch ra các phương pháp nghiên cứu.
- Định luật yếu tố cân bằng (định luật không thay thế).
Bản chất của định luật là không một yếu tố nào từ những yếu tố cần thiết cho sự
sinh trưởng và phát triển của cây (ánh sáng, nhiệt độ, ẩm độ, nước) có thể thay thế
bằng một yếu tố khác, tất cả chúng đều không thiếu được trong đời sống của cây.
- Định luật giá trị không giống nhau (không như nhau):
Giá trị của các yếu tố môi trường tác động lên cây trồng phân ra thành những
yếu tố chủ yếu và những yếu tố thứ yếu.
+ Những yếu tố chủ yếu là những yếu tố không thể thiếu được và ảnh hưởng mạnh
đến cây trồng.
+ Những yếu tố thứ yếu là những yếu tố đóng vai trò phụ, gián tiếp điều chỉnh tác
động chính, chúng thúc đẩy hoặc là m yếu những tác động của yếu tố chính.
- Định luật tối thấp (hay những yếu tố giới hạn).
Khi không thay đổi những điều kiện khác thì mức độ của năng suất phụ thuộc
vào những yếu tố mà những yếu tố này nằm trong giới hạn thấp.