Kiến trúc Chăm cổ ở Quảng Nam: Top những kiến trúc độc đáo, nổi tiếng nhất

NH NG KI N TRÚC CHĂM C QU NG NAMỮ Ế Ổ Ở Ả

N m ngay bên tr c đ ng t nh l 609, tháp B ng An (thu c xã Đi n An, huy n Đi n Bàn, t nhằ ụ ườ ỉ ộ ằ ộ ệ ệ ệ ỉ

Qu ng Nam) cách thành ph Đà N ng kho ng 27km v phía Nam. B ng An là ngôi tháp duyả ố ẵ ả ề ằ

nh t có m t b ng hình bát giác còn t n t i đ n ngày nay và có hình dáng bên ngoài gi ng nhấ ặ ằ ồ ạ ế ố ư

m t chi c linga kh ng l . Theo n i dung t m bia (đ c xây d ng vào kho ng năm 875 -> 977ộ ế ổ ồ ộ ấ ượ ự ả

sau Công nguyên) đ c tìm th y t i B ng An thì vua Bhadravarman II đã cho xây d ng m t đ nượ ấ ạ ằ ự ộ ề

th là Linga Paramesvara đ dâng lên Isanesvara. Nh v y có th tháp B ng An chính là Lingaờ ể ư ậ ể ằ

Paramesvara mà vua Bhadravarman II đã cho xây d ng.ự

Chi u cao c a tháp B ng An hi n nay kho ng 20m, đ tháp khá cao, thân tháp là m t hình trề ủ ằ ệ ả ế ộ ụ

bát giác, m i c nh t ng dài kho ng 4m. Ph n ti n s nh khá dài, c a ra vào h ng Đông, haiỗ ạ ườ ả ầ ề ả ử ở ướ

bên ti n s nh có hai c a ra vào ph (năm 1940, trong m t đ t trùng tu do Công chánh Pháp th c hi n, hai c a ph này đã b s aề ả ử ụ ộ ợ ự ệ ử ụ ị ử

l i thành hai c a s ). Vòm mái hình chóp, g m có 8 mái cong thu nh d n và nh n trên đ nh.ạ ử ổ ồ ỏ ầ ọ ở ỉ

Bên ngoài tháp hi n nay v n còn hai pho t ng Gajashima b ng sa th ch v i b lông gáy đ c ch m kh c cách đi u, các móngệ ẫ ượ ằ ạ ớ ộ ượ ạ ắ ệ

chân đ c th hi n rõ, chi c vòi ng n và cong lên. D a vào hai pho t ng này và m t b ng c a tháp, nhà kh o c h c J.Boisselieượ ể ệ ế ắ ự ượ ặ ằ ủ ả ổ ọ

đã đ nh niên đ i c a tháp B ng An là vào kho ng cu i th k XI. M t s nhà nghiên c u thì l i cho r ng niên đ i c a tháp vàoị ạ ủ ằ ả ố ế ỷ ộ ố ứ ạ ằ ạ ủ

kho ng cu i th k IX đ n đ u th k X; còn hai pho t ng Gajashima đ c d ng vào th k sau... Tháp B ng An đã đ c x pả ố ế ỷ ế ầ ế ỷ ượ ượ ự ế ỷ ằ ượ ế

h ng di tích c p Qu c gia t i Quy t đ nh s 100-VH-QĐ ngày 21/01/1989.ạ ấ ố ạ ế ị ố

T tháp B ng An, theo qu c l 1A xuôi v phía Nam kho ng 35km đ đ n thăm m t di tích Chăm khác r t n i ti ng trong n n vănừ ằ ố ộ ề ả ể ế ộ ấ ổ ế ề

hoá Champa: đó là Ph t vi n Đ ng D ng. Di tích này này n m c nh đ ng t nh l 14E (thu c đ a ph n làng Đ ng D ng, xãậ ệ ồ ươ ằ ạ ườ ỉ ộ ộ ị ậ ồ ươ

Bình Đ nh, huy n Thăng Bình, t nh Qu ng Nam), cách thành ph Đà N ng kho ng 65 km v phía Tây Nam.ị ệ ỉ ả ố ẵ ả ề

Theo n i dung t m văn bia đ c tìm th y t i Đ ng D ng thì vào năm 875 sau CN, vua Indravarman II đã cho xây d ng m t tuộ ấ ượ ấ ạ ồ ươ ự ộ

vi n Ph t giáo và đ n th v B Tát b o h cho V ng tri u Laskmindra Lôkesvara Svabhayada. D i tri u đ i c a Indravarmanệ ậ ề ờ ị ồ ả ộ ươ ề ướ ề ạ ủ

II, kinh đô c a V ng qu c Champa l i đ c d i t vùng Panduranga (Phan Rang ngày nay) tr ra vùng Amravati (Qu ng Namủ ươ ố ạ ượ ờ ừ ở ả

ngày nay), văn bia này cho bi t tên c a Kinh đô m i là Indrapura. Theo m t s nhà nghiên c u thì đ a đi m xây d ng Kinh đôế ủ ớ ộ ố ứ ị ể ự

Indrapura là khu v c làng Đ ng D ng ngày nay.ự ồ ươ

Đi u đáng ti c là khu di tích quan tr ng vào lo i b c nh t c a ki n trúc Ph t giáo Chămpa này đã b tàn phá n ng n b i thiên tai,ề ế ọ ạ ậ ấ ủ ế ậ ị ặ ề ở

th i gian và chi n tranh. Hi n nay, trong khu di tích này ch còn l i m t m ng t ng tháp mà nhân dân đ a ph ng th ng g i làờ ế ệ ỉ ạ ộ ả ườ ị ươ ườ ọ

Tháp Sáng, cùng v i n n móng các công trình ki n trúc khác.ớ ề ế

Khu v c Ph t vi n Đ ng D ng đã đ c khai qu t quy mô vào các năm 1901 (do L.Finot - m t h c gi ng i Pháp - ch trì) vàự ậ ệ ồ ươ ượ ậ ộ ọ ả ườ ủ

năm 1902 (do nhà kh o c h c ng i Pháp H.Parmentier ch trì). Hai cu c khai qu t này đã tìm th y khu ki n trúc chính c a Ph tả ổ ọ ườ ủ ộ ậ ấ ế ủ ậ

vi n cùng v i nhi u tác ph m điêu kh c quý giá. Ph n l n các tác ph m điêu kh c Đ ng D ng đang đ c tr ng bày t i B oệ ớ ề ẩ ắ ầ ớ ẩ ắ ở ồ ươ ượ ư ạ ả

tàng Ngh thu t Điêu kh c Champa Đà N ng. Nh ng tác ph m điêu kh c th i kỳ này đã hình thành nên phong cách Đ ngệ ậ ắ ẵ ữ ẩ ắ ở ờ ồ

D ng n i ti ng trong ngh thu t Champa giai đo n n a sau th k IX. Ph t vi n Đ ng D ng đã đ c x p h ng di tích c pươ ổ ế ệ ậ ở ạ ử ế ỷ ậ ệ ồ ươ ượ ế ạ ấ

Qu c gia t i Quy t đ nh s 16/200/QĐ-BVHTT ngày 21/08/2000.ố ạ ế ị ố

Chia tay Đ ng D ng, xuôi v phía Nam kho ng 25km đ ghé thăm nhóm tháp Chiên Đàn. Nhóm tháp này thu c xã Tam An,ồ ươ ề ả ể ộ

huy n Phú Ninh, t nh Qu ng Nam, cách thành ph Đà N ng kho ng 60km, n m c nh Qu c l 1A.ệ ỉ ả ố ẵ ả ằ ạ ố ộ

Di tích g m có 3 tháp x p thành m t hàng theo tr c B c Nam, c a ra vào h ng Đông. C 3 tháp có hình d ng g n gi ng nhau,ồ ế ộ ụ ắ ử ở ướ ả ạ ầ ố

m t b ng tháp hình vuông, mái tháp là nh ng t ng thu nh d n lên trên.ặ ằ ữ ầ ỏ ầ

+ Tháp B c: là tháp nh nh t trong nhóm. Ph n đ nh tháp đã b s p đ hoàn toàn, c a ra vào b đ m t ph n ti n s nh. Vòm cu nắ ỏ ấ ầ ỉ ị ụ ổ ử ị ổ ấ ầ ề ả ố

trên c a ra vào còn t ng đ i nguyên v n. Các c a gi b h h ng n ng.ử ươ ố ẹ ử ả ị ư ỏ ặ

+ Tháp Gi a: là tháp l n nh t trong nhóm, đ c b o t n t t h n 2 tháp kia. Đ nh tháp còn l i m t t ng, ti n s nh và ph n c a giữ ớ ấ ượ ả ồ ố ơ ỉ ạ ộ ầ ề ả ầ ử ả

b s p m t ph n chân.ị ụ ấ ầ

+ Tháp Nam: nh h n tháp Gi a và l n h n tháp B c. Ph n mái tháp đã b s p đ hoàn toàn.ỏ ơ ữ ớ ơ ắ ầ ị ụ ổ

Các nhà nghiên c u cho r ng, cũng nh nhóm 3 tháp khác mi n Trung Vi t Nam (Kh ng M , D ng Long, H ng Th nh, Hoàứ ằ ư ở ề ệ ươ ỹ ươ ư ạ

Lai), tháp Nam Chiên Đàn đ c xây d ng tr c, ti p theo là tháp Gi a, sau cùng là tháp B c.ượ ự ướ ế ữ ắ

Trong đ t trùng tu di tích vào năm 1989, các nhà kh o c h c đã khai qu t quanh các tháp, làm l h th ng chân t ng và cácợ ả ổ ọ ậ ộ ệ ố ườ

trang trí chân t ng b ng sa th ch cùng v i hàng trăm tác ph m điêu kh c có giá tr .ườ ằ ạ ớ ẩ ắ ị

Ph n trang trí chân t ng tháp Gi a còn t ng đ i nguyên v n nh t, đó là nh ng phi n đá l n ghép quanh chân tháp, đ cầ ườ ở ữ ươ ố ẹ ấ ữ ế ớ ượ

ch m tr tinh vi, g m nh ng chi n sĩ c m vũ khí nh y múa cùng các vũ n , nh c công, các Apsara, m t Kala và Makara. m tạ ổ ồ ữ ế ầ ả ữ ạ ặ ở ặ

b c c a tháp Gi a có m t c nh điêu kh c m t c p voi quay đ u vào nhau r t s ng đ ng, gi a chúng là m t nhánh hoa lá sen.ắ ủ ữ ộ ả ắ ộ ặ ầ ấ ố ộ ở ữ ộ

Trong s các hi n v t phát hi n đ c Chiên Đàn có 2 bàn th ch m n i hình hoa sen khá đ c đáo, bàn th hình tròn, đ ngố ệ ậ ệ ượ ở ờ ạ ổ ộ ờ ườ

kính l n nh ng m ng, đ c đ trên ph n đ r i, m t bàn th ch m 2 t ng hoa sen, m i t ng có 8 cánh hoa, gi a là đài sen l nớ ư ỏ ượ ể ầ ế ờ ặ ờ ạ ầ ỗ ầ ở ữ ớ

v i nh ng h t sen tròn.ớ ữ ạ

Đa s các nhà nghiên c u đã s p x p các tác ph m Chiên Đàn vào phong cách Chánh L (có niên đ i th k th 11 - đ u thố ứ ắ ế ẩ ở ộ ạ ế ỷ ứ ầ ế

k th 12). Nhóm tháp Chiên Đàn đã đ c x p h ng di tích c p Qu c gia t i Quy t đ nh s 100-VH-QĐ ngày 21/01/1989.ỷ ứ ượ ế ạ ấ ố ạ ế ị ố

N m cách nhóm tháp Chiên Đàn kho ng 500m theo đ ng chim bay v h ng Tây Nam là ph tích Chămpa An Phú (hay còn g iằ ả ườ ề ướ ế ọ

là tháp L n), thu c đ a ph n thôn An Thi n, xã Tam An, huy n Phú Ninh, t nh Qu ng Nam. Đây là m t công trình ki n trúc đã bạ ộ ị ậ ệ ệ ỉ ả ộ ế ị

s p đ lâu đ i và m i đ c khai qu t phát l vào tháng 2/2002. Nh ng c dân ng i Vi t đ u tiên đ n vùng đ t này sinh s ng chụ ổ ờ ớ ượ ậ ộ ữ ư ườ ệ ầ ế ấ ố ỉ

th y m t gò đ t cao l n g ch n m gi a đ ng tr ng nên đ t tên là Gò Tháp L n.ấ ộ ấ ẫ ạ ằ ữ ồ ố ặ ạ

Qua công tác khai qu t, các nhà kh o c h c đã đánh giá ph tích An Phú là m t ki u th c nhà dài, g n gi ng nh các mandapa ậ ả ổ ọ ế ộ ể ứ ầ ố ư ở

M S n; bình đ ngôi nhà hình ch nh t, dài kho ng 27m, r ng 9,8m; c a ra vào hai đ u h i r ng 1,12m. Ph n hai đ u h i thuỹ ơ ồ ữ ậ ả ộ ử ở ầ ồ ộ ầ ầ ồ

h p vào thành hai ti n s nh r ng 6,27m. Hai m t Đông và Tây c a ti n s nh có hai c a ph nh ng không có b c c p lên xu ng.ẹ ề ả ộ ặ ủ ề ả ử ụ ư ậ ấ ố

Khác v i nh ng mandapa M S n có t ng không dày l m, tu ng c a ph tích An Phú r t dày (kho ng 1m) ... Các nhà kh o cớ ữ ở ỹ ơ ườ ắ ờ ủ ế ấ ả ả ổ

h c cũng cho r ng niên đ i t ng đ i c a ph tích An Phú là vào kho ng cu i th k X.ọ ằ ạ ươ ố ủ ế ả ố ế ỷ

Ph tích Chămpa An Phú là lo i hình ki n trúc còn l i không nhi u trong di s n văn hoá Champa, nó đã góp thêm t li u quý vàoế ạ ế ạ ề ả ư ệ

vi c nghiên c u ki n trúc Chăm. Tr hai manda M S n, h u h t các lo i nhà dài này đã b s p đ , th m chí đã b san b ngệ ứ ế ừ ở ỹ ơ ầ ế ạ ị ụ ổ ậ ị ằ

không còn d u v t...ấ ế

Nhóm tháp Kh ng M cách nhóm tháp Chiên Đàn và ph tích An Phú kho ng 10km v h ng Nam (thu c xã Tam Xuân 1, huy nươ ỹ ế ả ề ướ ộ ệ

Núi Thành, t nh Qu ng Nam), sát bên đ ng tránh Qu c l 1.A đo n đi qua thành ph Tam Kỳ. Nhóm tháp Kh ng M g m baỉ ả ườ ố ộ ạ ố ươ ỹ ồ

tháp, x p m t hàng theo tr c B c - Nam, c a ra vào h ng Đông. Đây là ki u tháp Chăm truy n th ng v i m t b ng g n vuông,ế ộ ụ ắ ử ở ướ ể ề ố ớ ặ ằ ầ

mái tháp g m ba t ng, trên cùng là chóp tháp b ng sa th ch.ồ ầ ằ ạ

Tháp B c là tháp nh nh t trong ba tháp, có m t c a ra vào và năm c a gi , ti n s nh tháp đã b s p đ m t ph n. Tháp Gi a l nắ ỏ ấ ộ ử ử ả ề ả ị ụ ổ ộ ầ ữ ớ

h n tháp B c và đ c b o t n t ng đ i t t, cũng có m t c a ra vào và năm c a gi . Cu i cùng là tháp Nam, tháp l n nh t trongơ ắ ượ ả ồ ươ ố ố ộ ử ử ả ố ớ ấ

ba tháp và đ c b o t n t t; có c u trúc g n nh hai tháp kia. Các nhà nghiên c u cho r ng tháp Nam đ c xây d ng tr c tiên,ượ ả ồ ố ấ ầ ư ứ ằ ượ ự ướ

sau đó đ n tháp Gi a và cu i cùng là tháp B c.ế ữ ố ắ

Ph n l n các tác ph m điêu kh c đ c tìm th y Kh ng M đang đ c tr ng bày t i B o tàng Điêu kh c Champa Đà N ng.ầ ớ ẩ ắ ượ ấ ở ươ ỹ ượ ư ạ ả ắ ẵ

Nh ng tác ph m điêu kh c này ph n l n mang tính ch t Vishu giáo, l i v ng bóng Siva và Braha, nên m t s nhà nghiên c u choữ ẩ ắ ầ ớ ấ ạ ắ ộ ố ứ

r ng nhóm tháp Kh ng M là m t khu đ n th th n Vishu. Tuy s l ng nh ng tác ph m điêu kh c Kh ng M không nhi uằ ươ ỹ ộ ề ờ ầ ố ượ ữ ẩ ắ ở ươ ỹ ề

nh ng chúng th hi n đ c s chuy n ti p m nh m c a phong cách Đ ng D ng sang nét nh nhàng, trang nhã c a phongư ể ệ ượ ự ể ế ạ ẽ ủ ồ ươ ẹ ủ

cách Trà Ki u; do đó các nhà nghiên c u đã x p nhóm tháp Kh ng M vào m t phong cách riêng: Phong cách Kh ng M , cóệ ứ ế ươ ỹ ộ ươ ỹ

niên đ i vào d u th k X. Nhóm tháp Kh ng M đã đ c x p h ng di tích c p Qu c gia t i Quy t đ nh s 100-VH-QĐ ngàyạ ầ ế ỷ ươ ỹ ượ ế ạ ấ ố ạ ế ị ố

21/01/1989.

Ngoài các di tích trên, Qu ng Nam hi n còn có 25 ph tích Chăm khác n m r i rác các đ a ph ng Đi n Bàn, Đ i L c, Duyả ệ ế ằ ả ở ị ươ ệ ạ ộ

Xuyên, H i An, Phú Ninh, Núi Thành, Thăng Bình.ộ

Đ n v i Qu ng Nam, n u không đ th i gian và đi u ki n đ n thăm quan Khu di tích M S n - Di s n Văn hoá Th gi i - có th bế ớ ả ế ủ ờ ề ệ ế ỹ ơ ả ế ớ ể ỏ