
328 | KỶ YẾU HỘI THẢO KHOA HỌC QUỐC GIA 2024
...................................................................................................................................................................................
PHÂN TÍCH CHIẾN LƯỢC DỊCH DỰA TRÊN KHỐI NGỮ LIỆU
SONG SONG VIỆT - ANH VỀ CHỦ ĐỀ VĂN HÓA DU LỊCH
PHAN THỊ THANH THẢO* - NGUYỄN THỊ PHƯƠNG LAN**
Tóm tắt: Biên dịch các tài liệu với chủ đề du lịch từ tiếng Việt sang tiếng Anh đóng
vai trò quan trọng góp phần thúc đẩy sự phát triển của ngành du lịch quốc tế, một trong những
ngành được đầu tư và phát triển mạnh mẽ của toàn xã hội. Nghiên cứu này nhằm phân tích và
chỉ ra các chiến lược để dịch các cụm từ và câu trong ngữ liệu song song dịch thuật Việt - Anh
với chủ đề du lịch, và xây dựng một từ điển thuật ngữ Việt - Anh du lịch để giúp sinh viên dễ
dàng học tiếng Anh chuyên ngành du lịch và biên dịch hơn. Dựa trên các lý thuyết biên dịch,
nghiên cứu này xác định và phân tích nhiều chiến lược khác nhau. Kết quả cho thấy rằng dịch
nghĩa đen được sử dụng nhiều nhất, ngoài ra các yếu tố văn hóa được chú trọng khi dịch các
cụm từ, thành ngữ nhằm đảm bảo tính tự nhiên và văn phong phù hợp.
Từ khóa: khối ngữ liệu song song, ngành du lịch, chiến lược dịch, cặp ngôn ngữ Việt
- Anh.
1. GIỚI THIỆU
Ngành du lịch toàn cầu hóa đã tạo ra nhu cầu lớn về dịch vụ dịch thuật chất lượng cao,
đặc biệt giữa các ngôn ngữ có sự khác biệt lớn về ngôn ngữ và văn hóa như tiếng Việt và tiếng
Anh. Việc dịch thuật trong du lịch không chỉ đảm bảo thông tin được truyền tải chính xác mà
còn giữ được những sắc thái văn hóa, giúp du khách quốc tế hiểu rõ và đánh giá cao văn hóa
địa phương. Tuy nhiên, dịch thuật từ tiếng Việt sang tiếng Anh trong lĩnh vực này đòi hỏi sự
hiểu biết sâu sắc về cả hai ngôn ngữ và văn hóa để tránh những hiểu lầm và cải thiện trải
nghiệm du lịch. Nghiên cứu tập trung vào việc phân tích các chiến lược dịch thuật trong ngữ
liệu song ngữ Việt - Anh về du lịch, nhằm xác định những thách thức và chiến lược hiệu quả
trong việc dịch các tài liệu du lịch. Bằng phương pháp phân tích định tính và định lượng,
nghiên cứu không chỉ cung cấp hiểu biết sâu sắc về dịch thuật trong du lịch mà còn đưa ra các
khuyến nghị thực tiễn cho ngành du lịch và các chuyên gia dịch thuật. Nghiên cứu cũng hướng
đến việc nâng cao giáo dục và đào tạo dịch thuật, góp phần vào sự phát triển của ngành du lịch
Việt Nam.
2. CHIẾN LƯỢC DỊCH VÀ KHỐI NGỮ LIỆU SONG SONG
2.1. Chiến lược dịch
Dịch một văn bản được hiểu là truyền đạt nội dung, văn phong của văn bản từ một
ngôn ngữ nguồn (SL) - ngôn ngữ cần dịch sang một ngôn ngữ đích nghĩa là ngôn ngữ được
* TS. GVC, Trường Đại học Ngoại ngữ, Đại học Huế
** HVCH, Trường Đại học Ngoại ngữ, Đại học Huế

NGÔN NGỮ HỌC TÍNH TOÁN: NHỮNG XU HƯỚNG MỚI, TRIỂN VỌNG VÀ THÁCH THỨC | 329
...................................................................................................................................................................................
dịch (TL). Một số định nghĩa về dịch thuật đã được các học giả đưa ra. [1] cho rằng dịch thuật
là việc “thay thế tài liệu văn bản bằng ngôn ngữ nguồn sang tài liệu văn bản tương đương
bằng ngôn ngữ đích” [2,3] định nghĩa dịch thuật là “thay thế một văn bản của một ngôn ngữ
bằng một văn bản tương đương với một ngôn ngữ thứ hai”. Theo [4], dịch thuật là “quá trình
chuyển một văn bản viết từ ngôn ngữ nguồn sang ngôn ngữ đích”. Hơn nữa, dịch thuật không
chỉ là sự chuyển đổi từ ngôn ngữ này sang ngôn ngữ khác, mà còn là sự truyền tải ý nghĩa giữa
các ngôn ngữ và văn hóa khác nhau. Nó đóng vai trò quan trọng trong việc giao tiếp toàn cầu,
giúp kết nối các quốc gia, thúc đẩy sự phát triển và thay đổi trong xã hội.
Nghiên cứu này tập trung vào việc phân tích các chiến lược dịch thuật được áp dụng
trong dịch thuật song ngữ Việt-Anh trong lĩnh vực du lịch. Theo [5], về cơ bản, người dịch có
thể tiếp cận một văn bản để dịch theo hai cách: dịch trực tiếp và dịch gián tiếp. Các kỹ thuật
dịch này được tổng hợp và điều chỉnh từ các nghiên cứu khác nhau của [6], [7] và [8].
Kỹ thuật dịch trực tiếp: Kỹ thuật dịch trực tiếp được sử dụng khi có sự tương
đồng về cấu trúc và khái niệm giữa ngôn ngữ nguồn và ngôn ngữ đích. Các kỹ thuật dịch trong
phạm vi này bao gồm vay mượn (borrowing), sao phỏng (calque) và dịch nghĩa đen (literal
translation) [5].
+ Kỹ thuật dịch vay mượn: Dịch vay mượn là sử dụng trực tiếp một từ/cụm từ
lấy từ văn bản nguồn để đưa vào văn bản đích. Kỹ thuật này được sử dụng khi không thể tìm
từ tương đương của một thuật ngữ, một khái niệm, vv. giữa ngôn ngữ nguồn và ngôn ngữ đích.
+ Kỹ thuật dịch sao phỏng: Dịch sao phỏng (Calque) là một cụm từ mượn từ một
ngôn ngữ khác và được dịch theo nghĩa đen sang ngôn ngữ đích. Kỹ thuật dịch này thường
được thấy trong bản dịch các văn bản thuộc các lĩnh vực quốc tế hóa như Công nghệ thông
tin, Bảo hiểm, Thương mại, v.v.
+ Kỹ thuật dịch nghĩa đen: Dịch nghĩa đen (Literal translation) là một cách dịch
từng từ một. Kỹ thuật dịch này rất hiệu quả khi dịch các văn bản của các ngôn ngữ có cấu trúc
câu tương tự nhau.
Kỹ thuật dịch gián tiếp: thường được sử dụng khi cấu trúc hoặc khái niệm của
ngôn ngữ nguồn được dịch sang ngôn ngữ đích nhưng có sự thay đổi về ý nghĩa hoặc các yếu
tố ngữ pháp và văn phong cách. Các kỹ thuật dịch trong phạm vi này bao gồm dịch chuyển
đổi từ loại, dịch biến điệu, dịch cải cách, dịch thoát ý, dịch bù đắp.
+ Kỹ thuật dịch chuyển đổi từ loại (transposition): người dịch sẽ thay đổi về cấu
trúc ngữ pháp mà không làm thay đổi ý nghĩa của văn bản. Kỹ thuật chuyển đổi này được áp
dụng cho nhiều từ loại khác nhau chứ không riêng gì danh từ và động từ.
+ Kỹ thuật dịch biến điệu (modulation): là cách thay đổi hình thức của văn bản
bằng việc đưa ra một sự thay đổi ngữ nghĩa hoặc quan điểm và cách nhìn khác về một vấn đề
nào đó. Kỹ thuật dịch thuật này chỉ nên áp dụng khi dịch nguyên văn hoặc chuyển vị có được
một câu dịch đúng ngữ pháp mà không làm mất đi sự tự nhiên trong ngôn ngữ dịch.

330 | KỶ YẾU HỘI THẢO KHOA HỌC QUỐC GIA 2024
...................................................................................................................................................................................
+ Kỹ thuật dịch cải cách (reformulation): là sử dụng một cách diễn đạt hoàn toàn
khác để truyền tải cùng một hiện thực nội dung văn bản từ ngôn ngữ nguồn sang ngôn ngữ
đích. + Kỹ thuật dịch thoát ý (adaptation): được mô tả là một loại tương đương đặc
biệt về tình huống, là sự thay thế về mặt văn hóa. Kỹ thuật dịch thoát ý này thường được áp
dụng trong lĩnh vực như tiếp thị, quảng cáo, khẩu hiệu, v.v. nhiều hơn so với các lĩnh vực khác
do đây là các lĩnh vực cần có sự sáng tạo nhiều.
+ Kỹ thuật dịch bù đắp (compensation): đây có phải là một kỹ thuật dịch thuật
hay không vẫn còn đang được tranh luận. Tuy nhiên, kỹ thuật dịch này được coi là một trong
những kỹ thuật nâng cao nhận thức của sinh viên về các cách dịch văn bản khác nhau.
2.2. Các yếu tố khác ảnh hưởng đến bản dịch
Trong lĩnh vực dịch thuật, đặc biệt là trong ngành du lịch, bên cạnh các kỹ thuật dịch
trực tiếp và gián tiếp, có nhiều yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến độ chính xác và hiệu quả của
nội dung được truyền đạt. Các yếu tố văn hóa đóng vai trò lớn trong việc nhận thức và hiểu
biết của người đọc về nội dung dịch [9]. Nếu không chú ý đến các bối cảnh văn hóa, có thể
xảy ra hiểu nhầm. Người dịch cần cân nhắc các sắc thái văn hóa để đảm bảo bản dịch phù hợp
và hấp dẫn với đối tượng mục tiêu. Các thành ngữ cũng thường khó dịch vì có thể mất đi ý
nghĩa khi dịch trực tiếp [10, 11]. Ngôn ngữ quảng cáo trong du lịch cũng cần được điều chỉnh
để thu hút và thuyết phục đối tượng, vì cái được coi là thuyết phục trong một nền văn hóa có
thể được hiểu khác trong nền văn hóa khác. Cuối cùng, thuật ngữ cụ thể trong ngữ cảnh du
lịch, như tên địa danh hay dịch vụ, cũng cần được dịch chính xác và phù hợp với thuật ngữ địa
phương. Tất cả các yếu tố này đều cần được xem xét cẩn thận để tạo ra một bản dịch không
chỉ chính xác mà còn hiệu quả và phù hợp với văn hóa của đối tượng mục tiêu.
2.3. Khối ngữ liệu song ngữ
Ngôn ngữ học khối liệu (corpus linguistics) là một lĩnh vực nghiên cứu ngôn ngữ thông
qua các tập hợp lớn các văn bản, bài diễn văn hay hội thoại có sử dụng ngôn ngữ trong đời
sống thực, được lưu trữ trong các cơ sở dữ liệu máy tính [12]. Các loại ngữ liệu bao gồm: ngữ
liệu văn bản viết, ngữ liệu lời nói, ngữ liệu song ngữ và chuyên ngành, mỗi loại phục vụ các
mục đích khác nhau. Việc xây dựng ngữ liệu song ngữ có thể hỗ trợ nghiên cứu dịch thuật,
cung cấp tài nguyên cho việc quản lý thuật ngữ, nâng cao hiểu biết ngữ cảnh và cải thiện độ
chính xác.
Mặc dù khối ngữ liệu có nhiều lợi ích như cung cấp thông tin về ngữ cảnh và hỗ trợ
thuật ngữ chuyên ngành, chúng cũng có những hạn chế như thông tin ngữ cảnh hạn chế, chất
lượng dữ liệu không đồng nhất và có khả năng bị thiên lệch. Do đó, người dịch cần sử dụng
khối ngữ liệu một cách thận trọng, kết hợp với các nguồn lực và chiến lược khác để đảm bảo
bản dịch chất lượng cao, phù hợp với ngữ cảnh và không thiên lệch.

NGÔN NGỮ HỌC TÍNH TOÁN: NHỮNG XU HƯỚNG MỚI, TRIỂN VỌNG VÀ THÁCH THỨC | 331
...................................................................................................................................................................................
3. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
3.1. Cơ sở dữ liệu
Dữ liệu được sử dụng trong nghiên cứu này là khối ngữ liệu song ngữ Việt - Anh về
Du lịch với khoảng 500.000 từ được thiết kế nhằm tìm hiểu các chiến lược dịch thuật được sử
dụng khi dịch các tài liệu như bài báo, tạp chí, sách, quảng cáo, cẩm nang hay sách hướng dẫn,
và thông tin về các địa điểm văn hóa, v.v.). Khối ngữ liệu này được xây dựng trong khoảng
thời gian 6 tháng với công cụ Sketch Engine (từ tháng 1-6/2024).
3.2. Phân tích dữ liệu
Phương pháp phân tích dữ liệu được áp dụng trong nghiên cứu này là phương pháp
hỗn hợp, kết hợp cả phân tích định tính và định lượng để cung cấp cái nhìn toàn diện về các
chiến lược dịch. Bắt đầu với phân tích định tính các văn bản liên quan đến du lịch, nghiên cứu
xem xét chi tiết các cặp văn bản để xác định và hiểu các chiến lược dịch được áp dụng như thế
nào. Phương pháp định lượng đo lường tần suất và sự phân bố của các chiến lược này, giúp
đánh giá tần suất sự xuất hiện của chúng trong khối ngữ liệu. Các phương pháp này giúp khám
phá các kỹ thuật dịch như dịch trực tiếp, dịch gián tiếp cũng như những thách thức trong việc
dịch các văn bản du lịch từ tiếng Việt sang tiếng Anh.
Phân tích dữ liệu sẽ dựa trên các khung lý thuyết chính, như mô hình dịch thuật của
[6] nhằm cung cấp cái nhìn sâu sắc về các chiến lược dịch trong ngữ cảnh du lịch và đưa ra
khuyến nghị thực tiễn cho người dịch.
4. KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
4.1. Kết quả
Bảng 1 dưới đây minh họa tần suất của chiến lược dịch trực tiếp so với các
chiến lược khác được phân tích dựa trên khối ngữ liệu song song Việt-Anh chủ đề Du lịch:
Chiến lược dịch trực tiếp
Tần suất/tổng số
câu
Tỉ lệ %/tổng số câu
Kỹ thuật dịch vay mượn
530
4,0
Kỹ thuật dịch sao phỏng
540
4,0
Kỹ thuật dịch nghĩa đen
8.270
62,5
Tổng
9.340
70,5
Bảng 1. Tần suất của chiến lược dịch trực tiếp được sử dụng trong khối ngữ liệu song song
Việt - Anh với chủ đề Du lịch
Khi phân tích các chiến lược dịch được sử dụng trong Khối ngữ liệu song song Việt-
Anh về du lịch, chúng tôi nhận thấy kỹ thuật dịch trực tiếp chiếm ưu thế và được sử dụng một
chiến lược chính. Dịch trực tiếp, đặc trưng bởi phương pháp dịch từng từ hoặc tuân thủ chặt
chẽ cấu trúc của văn bản nguồn, đóng vai trò quan trọng trong việc giữ nguyên ý nghĩa và hình
thức ban đầu. Kết quả phân tích cho thấy, dịch trực tiếp bao gồm dịch nghĩa đen, dịch sao
phỏng và dịch vay mượn chiếm tỉ lệ 70,5% tổng số câu, như vậy phần lớn các văn bản áp dụng
phương pháp dịch này, đặc biệt khi cần giữ nguyên nội dung và cấu trúc của văn bản nguồn.

332 | KỶ YẾU HỘI THẢO KHOA HỌC QUỐC GIA 2024
...................................................................................................................................................................................
Trong đó, dịch nghĩa đen chiếm 62,5%, cho thấy sự cần thiết của việc dịch thông tin du lịch
chính xác. Mặc dù dịch vay mượn và dịch sao phỏng được sử dụng ít hơn, nhưng chúng vẫn
có vai trò nhất định trong việc truyền tải các thuật ngữ văn hóa và kỹ thuật. Dịch trực tiếp là
một phương pháp đáng tin cậy để duy trì tính nguyên vẹn của thông điệp văn bản, nhưng cần
được bổ sung bằng các chiến lược khác để tăng cường tính dễ đọc và yếu tố văn hóa trong các
văn bản du lịch đa dạng.
Bảng 2 cho thấy tần suất các chiến lược dịch gián tiếp được sử dụng trong kho
ngữ liệu này:
Chiến lược dịch gián tiếp
Tần suất/tổng số câu
Tỉ lệ %/tổng số câu
Kỹ thuật dịch chuyển đổi từ loại
330
2,5
Kỹ thuật dịch biến diệu
990
7,5
Kỹ thuật dịch cải cách
1.070
8,1
Kỹ thuật dịch thoát ý
530
4,0
Kỹ thuật dịch bù đắp
80
0,6
Tổng
3.000
22,7
Bảng 2. Tần suất của chiến lược dịch gián tiếp được sử dụng trong khối ngữ liệu song song
Việt - Anh với chủ đề Du lịch
Chiến lược dịch gián tiếp cũng đóng vai trò quan trọng trong lĩnh vực dịch thuật, đặc
biệt trong ngành du lịch. Những chiến lược này bao gồm việc điều chỉnh, thay đổi hoặc tái cấu
trúc nội dung gốc để phù hợp với nhu cầu văn hóa và ngữ cảnh của người đọc. Kết quả phân
tích cho thấy, tổng cộng có 3.000 câu (chiếm 22,7%) trong tổng số văn bản được dịch bằng
các chiến lược gián tiếp. Các chiến lược này bao gồm Dịch cải cách (reformulation) (8,1%),
dịch biến diệu (modulation) (7,5%), dịch thoát ý (adaptation) (4,0%), dịch chuyển đổi ý
(transposition) (2,5%), và dịch bù đắp (compensation) (0,6%).
Các chiến lược này không chỉ giúp văn bản phù hợp hơn với ngữ cảnh và văn hóa của
ngôn ngữ đích mà còn làm cho nội dung trở nên hấp dẫn và dễ hiểu hơn đối với người đọc
tiếng Anh. Kết quả nghiên cứu nhấn mạnh tầm quan trọng của việc áp dụng các chiến lược
dịch gián tiếp để tăng cường hiệu quả và tính phù hợp văn hóa của các văn bản trong lĩnh vực
du lịch.
Bảng 3 dưới đây cho thấy kết quả của việc kết hợp các kỹ thuật dịch trong khối
ngữ liệu song song Việt-Anh của các văn bản du lịch:
Kết hợp các chiến lược dịch
Tần suất/tổng số câu
Tỉ lệ %/tổng số câu
Dịch nghĩa đen +
Vay mượn
20
0.2
Biến diệu
340
2.6
Cải cách
20
0.2
Thoát ý
350
2.6
Chuyển đổi ý
110
0.8
Chuyển đổi ý +
Biến diệu
10
0.1

