Đ bài: Phân tích truy n ng n "Đôi m t" c a Nam Cao đ th y v n đ t m nhìnề ệ ắ ắ ủ ể ấ ấ ề ầ
c a ng i ngh sĩ trong n n văn h c Cách m ng sau 1945ủ ườ ệ ề ọ ạ
Bài làm
Trong nh t kí r ng, Nam Cao k l i r ng ông đã dùng th i gian c a m y ngày ngh T tậ Ở ừ ể ạ ằ ờ ủ ấ ỉ ế
"đ vi t m t truy n ng n cho đ nh ", truy n Tiên s th ng Tào Tháo. Và sau đó ông đtể ế ộ ệ ắ ỡ ớ ệ ư ằ ặ
l i tên truy n cho gi n d và đng đn là Đôi m t.ạ ệ ả ị ứ ắ ắ
Có l chính Nam Cao cũng không ng r ng cái truy n ng n vi t cho "đ nh " y l i làẽ ờ ằ ệ ắ ế ỡ ớ ấ ạ
m t trong nh ng tác ph m thành công c a văn h c cách m ng bu i đu. Ông cũng khôngộ ữ ẩ ủ ọ ạ ổ ầ
ng r ng truy n ng n y l i tr thành m t "tuyên ngôn ngh thu t" c a th h ông, thờ ằ ệ ắ ấ ạ ở ộ ệ ậ ủ ế ệ ế
h nh ng nhà văn ti n chi n đi theo cách m ng. S dĩ có đc nh ng thành công đó vì ệ ữ ề ế ạ ở ượ ữ ở
tác ph m này ông đã đt ra đc m t v n đ quan tr ng c a sáng t o ngh thu t. Đó làẩ ặ ượ ộ ấ ề ọ ủ ạ ệ ậ
v n đ "đôi m t", hay nói khác đi đó là v n đ t m nhìn c a ng i ngh sĩ.ấ ề ắ ấ ề ầ ủ ườ ệ
Khi đt tên cho truy n ng n là Đôi m t, ng ý c a Nam Cao là mu n đ c p đn t mặ ệ ắ ắ ụ ủ ố ề ậ ế ầ
nhìn c a ng i ngh sĩ tr c hi n th c. Nhà văn cho r ng có t m nhìn đúng m i lý gi iủ ườ ệ ướ ệ ự ằ ầ ớ ả
đúng đn v hi n th c. Cùng m t hi n th c mà t m nhìn khác nhau s có cách lý gi i,ắ ề ệ ự ộ ệ ự ầ ẽ ả
quan ni m khác nhau. T t ng này c a ông trong truy n ng n không ph i là nh ng lýệ ư ưở ủ ệ ắ ả ữ
thuy t khô khan mà đc b c l qua nh ng hình t ng sinh đng. V i hai nhân v tế ượ ộ ộ ữ ượ ộ ớ ậ
Hoàng và Đ, ông đã lý gi i, c t nghĩa hai t m nhìn khác nhau.ộ ả ắ ầ
Tr c h t là t m nhìn c a Hoàng. Có nhi u ý ki n đã xem Hoàng nh m t nhân v t hoànướ ế ầ ủ ề ế ư ộ ậ
toàn tiêu c c. Nh t là khi mà chính Nam Cao tô đm m t vài nét thái quá nh đã c p choự ấ ậ ộ ư ấ
Hoàng cái lý l ch quá đen t i, có khi thù đch v i phong trào gi i phóng qu c gia. Th t ra,ị ố ị ớ ả ố ậ
Hoàng không ph i là nhân v t hoàn toàn x u. Tính cách c a nhân v t này ph c t p h nả ậ ấ ủ ậ ứ ạ ơ
nhi u. Anh là nhà văn b Th đô ra vùng t do vì không mu n h p tác v i gi c Pháp. Anhề ỏ ủ ự ố ợ ớ ặ
không làm gì cho kháng chi n, nh ng cũng không h ch ng đi kháng chi n. Nghĩa là anhế ư ề ố ố ế
v n ch a ph i là m t "k ph n đng" nh anh đã chua chát t nh n. H n th n a, anhẫ ư ả ộ ẻ ả ộ ư ự ậ ơ ế ữ
v n là ng i đt ni m tin vào ch t ch H Chí Minh, dù là ni m tin mang màu s c anhẫ ườ ặ ề ủ ị ồ ề ắ
hùng cá nhân khá rõ. Ch b y nhiêu thôi cũng đ đ th y Hoàng không ph i hoàn toàn làỉ ấ ủ ể ấ ả
ng i b đi.ườ ỏ
V y thì lý do gì khi n anh đng bên l cu c kháng chi n c a dân t c? V n đ có l là doậ ế ứ ề ộ ế ủ ộ ấ ề ẽ
t m nhìn c a Hoàng b h n ch .ầ ủ ị ạ ế
Qu đúng nh v y, Hoàng ch nhìn th y m t phía c a b c tranh hi n th c. D i con m tả ư ậ ỉ ấ ộ ủ ứ ệ ự ướ ắ
anh, ng i dân quê v a ngu d t, v a l mãng, ích k , tham lam, l i v a ng v a nh ng x .ườ ừ ố ừ ỗ ỉ ạ ừ ố ừ ặ ị
Con m t s c s o c a Hoàng đã moi ra bao nhiêu t t x u c a ng i dân quê: "Vi t chắ ắ ả ủ ậ ấ ủ ườ ế ữ
qu c ng sai v n mà l i c hay nói chuy n chính tr r i rít c lên". "Đàn bà ch a mà đnố ữ ầ ạ ứ ệ ị ố ả ử ế
n i cho là có l u đn gi t trong qu n!". "H đánh v n xong m t cái gi y ít nh t ph i m tỗ ự ạ ắ ầ ọ ầ ộ ấ ấ ả ấ
m i lăm phút, th mà đng th y ai đi qua là h i gi y". Có th nói v ph ng di n này,ườ ế ộ ấ ỏ ấ ể ề ươ ệ
cái nhìn c a Hoàng th t s c s o. Anh không d ng l i nhũng nh n xét chung chung màủ ậ ắ ả ừ ạ ở ậ
bao gi cũng nêu ra nh ng d n ch ng r t sinh đng. Ch ng h n đ di n t cái tò mò, thócờ ữ ẫ ứ ấ ộ ẳ ạ ể ễ ả
mách c a ng i dân quê Nam Cao đã đ cho Hoàng nói v i Đ: "Này, anh m i đn ch iủ ườ ể ớ ộ ớ ế ơ
mà lúc nãy tôi đã th y có ng i n p nom r i. Ngày mai th nào chuy n anh đn ch i tôiấ ườ ấ ồ ế ệ ế ơ
cũng s ch y kh p làng. H s k r t r ch ròi tên anh, tu i anh, anh g y béo th nào, cóẽ ạ ắ ọ ẽ ể ấ ạ ổ ầ ế
bao nhiêu n t ru i m t, có m y l rách ng qu n bên trái".ố ồ ở ặ ấ ỗ ở ố ầ
Nh ng đi u Hoàng nhìn th y không ph i không có. Anh không h nói sai s th t nhữ ề ấ ả ề ự ậ ư
chính anh đã nhi u l n th th t: "Tôi có b a m t tí nào tôi ch t". Không ai nghi ng nh ngề ầ ế ố ị ộ ế ờ ữ
đi u anh nó. Chính Đ cũng k ra không ít nh ng nh c đi m c a ng i dân quê nhề ộ ể ữ ượ ể ủ ườ ư
Hoàng.
V y Hoàng không đúng ch nào?ậ ở ỗ
Cái nhìn không đúng c a Hoàng là anh đã quen nhìn đi và nhìn ng i t m t phía: "Anhủ ờ ườ ừ ộ
trông th y anh thanh niên đc thu c lòng bài "ba giai đo n" nh ng anh không trông th yấ ọ ộ ạ ư ấ
bó tre anh thanh niên vui v vác đi đ ngăn quân thù. Mà ngay trong cái vi c anh thanh niênẻ ể ệ
đc thu c lòng bài báo nh m t con v t bi t nói kia, anh cũng ch nhìn th y cái ng bọ ộ ư ộ ẹ ế ỉ ấ ố ể
ngoài c a nó, mà không nhìn th y cái nguyên c th t đp đ bên trong". Hoàng ch nhìnủ ấ ớ ậ ẹ ẽ ỉ
th y ng i dân quê n p nom mà không th y tinh th n c nh giác đ ý nh ng ng i l m tấ ườ ấ ấ ầ ả ể ữ ườ ạ ặ
t i làng. B t c hi n t ng nào, Hoàng cũng ch nhìn t m t phía. T phía đó anh ch nhìnớ ấ ứ ệ ượ ỉ ừ ộ ừ ỉ
th y ng i dân quê "ngu đn, lô mãng, tham lam, b n ti n, ích k và tàn nh n", nghĩa làấ ườ ộ ầ ệ ỉ ẫ
ch nhìn th y thói h , t t x u, mà không nhìn th y b n ch t t t đp bên trong.ỉ ấ ư ậ ấ ấ ả ấ ố ẹ
V i cách nhìn đó, Hoàng đã t ra khinh b , gi u c t m i khi nh c đn ng i dân quê. Nôiớ ỏ ỉ ễ ợ ỗ ắ ế ườ
khinh b c a anh phì c ra ngoài theo cái bĩu môi dài th n th t. Nh c t i h "m i anhỉ ủ ả ườ ượ ắ ớ ọ ủ
nhăn l i nh ng i ph i mùi xác ch t". T đó anh đóng c ng su t ngày, không dám đi đâu.ạ ư ử ả ế ừ ổ ố
Anh thà tìm đn nh ng ông tu n, ông đc mà anh th a bi t là c n bã c a xã h i còn h nế ữ ầ ố ừ ế ặ ủ ộ ơ
là h p tác v i ng i dân quê (Anh nghĩ có bu n không? Trí th c thì th đy. Còn dân thìợ ớ ườ ồ ứ ế ấ
nh anh đã bi t). Đây cũng là lý do t i sao Hoàng l i say mê nh ng trang Tam qu c đnư ế ạ ạ ữ ố ế
th . Anh không tìm th y l s ng ngày hi n t i, đành ti c nu i nh ng ngày xa x a. Trongế ấ ẽ ố ệ ạ ế ố ữ ư
câu văn "tiên s anh Tào Tháo" có s khâm ph c mà có s ti c nu i. Hoàng l c lõng v iư ự ụ ự ế ố ạ ớ
cu c kháng chi n, xa l v i kháng chi n là đi u d hi u.ộ ế ạ ớ ế ề ễ ể
V i m t ng i b n nh v y, Đ không kh i băn khoăn: Sao Hoàng c mãi cái làng này,ớ ộ ườ ạ ư ậ ộ ỏ ứ ở
v i đám c n bã c a gi i th ng l u này mà không lao mình vào cu c s ng l n c a nhânớ ặ ủ ớ ượ ư ộ ố ớ ủ
dân. Nh ng r i chính Đ cũng nh n ra: n u v n gi đôi m t y đ nhìn đi thì càng điư ồ ộ ậ ế ẫ ữ ắ ấ ể ờ
nhi u, càng quan sát l m, ch càng thêm chua chát và chán n n mà thôi.ề ắ ỉ ả
Ng c l i v i Hoàng, Đ có đôi m t khác, t m nhìn khác. Không ph i Đ không nhìnượ ạ ớ ộ ắ ầ ả ộ
th y ng i dân quê. H là nh ng ng i "răng đen, m t toét, g i l u đn là "n u đn", hátấ ườ ọ ữ ườ ắ ọ ự ạ ự ạ
Ti n quân ca nh ng i bu n ng c u kinh". Đã có lúc Đ g n nh th t v ng vì th y hế ư ườ ồ ủ ầ ộ ầ ư ấ ọ ấ ọ
"ph n đông d t nát, nheo nh ch, nhát s , nh n nh c m t cách đáng th ng". Th m chí cóầ ố ế ợ ị ụ ộ ươ ậ
khi anh đã nghi ng c cái g i là "s c m nh qu n chúng".ờ ả ọ ứ ạ ầ
V ph ng di n này, cái nhìn c a Đ r t g n v i cái nhìn c a Hoàng. Nam Cao miêu tề ươ ệ ủ ộ ấ ầ ớ ủ ả
cái nhìn c a Đ g n v i Hoàng nh đ kh ng đnh r ng có m t cái nhìn đúng là m t quáủ ộ ầ ớ ư ể ẳ ị ằ ộ ộ
trình; m t khác cho th y Hoàng không đn n i quá xa v i mà r t g n gũi.ặ ấ ế ỗ ờ ấ ầ
Nh ng đi u đáng nói là Đ không d ng l i cái nhìn này. Anh nhìn th y đng sau sư ề ộ ừ ạ ở ấ ằ ự
nh ch nhác kia là bao nhiêu đi u t t đp. Anh nhìn th y ng i nông dân là răng đen, m tế ề ố ẹ ấ ườ ắ
toét nh ng khi ra tr n thì xung phong can đm lam. Anh t ng th i Quang Trung, Lê L iư ậ ả ưở ờ ợ
đã ch t h n r i, nh ng đn th i T ng kh i nghĩa m i ngã ng a ng i. Té ra nông dânế ẳ ồ ư ế ờ ổ ở ớ ử ườ
n c mình v n có th làm cách m ng hăng hái l m. Càng g n gũi h , anh càng nh n raướ ẫ ể ạ ắ ầ ọ ậ
ng i dân quê "có nhi u cái kì l l m" và h dù sao cũng là m t cái bí m t đi v i chúngườ ề ạ ắ ọ ộ ậ ố ớ
ta.
T cách nhìn này, Đ có m t thái đ khác. Hoàng khinh b ng i dân quê bao nhiêu, xaừ ộ ộ ộ ỉ ườ
lánh h bao nhiêu thì Đ trân tr ng h , g n gũi h b y nhiêu. Anh t ng theo h đi đánhọ ộ ọ ọ ầ ọ ấ ừ ọ
ph , t ng g p h m t tr n Nam Trung b . Anh m i mê đi sâu vào đi s ng qu n chúngủ ừ ặ ọ ở ặ ậ ộ ả ờ ố ầ
nhân dân, g n bó đi mình v i h . Anh s n sàng làm m t anh tuyên truy n viên nhãi nhépắ ờ ớ ọ ẵ ộ ề
đ ph c v s nghi p cách m ng to l n c a dân t c.ể ụ ụ ự ệ ạ ớ ủ ộ
Nam Cao vi t truy n ng n Đôi m t vào năm 1948. Đó là th i đi m cách m ng tháng Támế ệ ắ ắ ờ ể ạ
thành công ch a đc bao lâu, nhân dân ta đã ph i đng đu v i th c dân Pháp. Lúc nàyư ượ ả ươ ầ ớ ự
h u h t các nhà văn ti n chi n thu c th h Nam Cao đu dí theo cách m ng. Nh ng tầ ế ề ế ộ ế ệ ề ạ ư ừ
chân tr i cũ, b c sang chân tr i m i c a cách m ng, h không tránh kh i nh ng nh nờ ướ ờ ớ ủ ạ ọ ỏ ữ ậ
th c l ch l c v cách m ng, v qu n chúng nhân dân. Cho nên v n đ nh n đng đcứ ệ ạ ề ạ ề ầ ấ ề ậ ườ ượ
đt ra b c thi t đi v i ng i ngh sĩ. Truy n ng n Đôi m t đã ph n nào gi i quy t v nặ ứ ế ố ớ ườ ệ ệ ắ ắ ầ ả ế ấ
đ này. Vì th , nhi u ng i đã xem đây nh m t tuyên ngôn ngh thu t c a l p văn nghề ế ề ườ ư ộ ệ ậ ủ ớ ệ
sĩ ti n chi n đi theo cách m ng.ề ế ạ
V n đ t m nhìn c a ng i ngh sĩ không ch quan tr ng đi v i th i kì nhà văn vi tấ ề ầ ủ ườ ệ ỉ ọ ố ớ ờ ế
truy n ng n này mà v n còn nguyên giá tr mãi v sau. Có khi nào t m nhìn l i khôngệ ắ ẫ ị ề ầ ạ
quan tr ng đi v i ng i ngh sĩ. Đ có m t t m nhìn đúng, không ch có m t th gi iọ ố ớ ườ ệ ể ộ ầ ỉ ộ ế ớ
quan đúng, mà còn c n có m t nhân sinh quan lành m nh. T m nhìn ch th c s đúng đnầ ộ ạ ầ ỉ ự ự ắ
khi đó là t m nhìn c a m t trái tim bi t hòa nh p đp v i qu n chúng nhân dân, v i Tầ ủ ộ ế ị ậ ớ ầ ớ ổ
qu c.ố