Sáng tạo - Nỗi buồn kinh tế tri thức Việt Nam
Tri thức: Động lực tăng trưởng mới
Nhìn tổng thể, nền kinh tế VN vẫn chủ yếu dựa vào nguồn nhân công rẻ mạt,
ít được đào tạo và hiện đang làm ra các sản phẩm có giá trị gia tăng thấp.
VN vẫn là nước có năng suất lao động ở mức quá thấp. Với thế giới, năng
suất lao động được đánh giá là thước đo của hệ thống chính sách, động lực
chính của sự tăng trưởng bền vững.
Có thể lấy ngành Dệt may là một ví dụ. Theo báo cáo của Tập đoàn Dệt
may, hiện có hơn 2 triệu lao động làm việc trong ngành này. Kim ngạch xuất
khẩu toàn ngành dệt may năm 2011 đạt 13,8 tỷ USD. Tuy nhiên, lợi nhuận
chỉ đạt 1.340 tỷ đồng, tương đương 60 triệu USD, xấp xỉ 0,44%.
Cùng với dệt may, là dày da, nông lâm thuỷ sản... trong những năm qua,
Việt Nam đều đạt mức tăng trưởng xấp xỉ 25%/năm, nhưng sự tăng trưởng
kim ngạch đều dựa vào giá trị gia công là chủ yếu, nên chỉ giải quyết được
vấn đề việc làm với mức thu nhập trung bình mà không tạo ra được những
tên tuổi thương hiệu vượt ra ngoài biên giới quốc gia, cũng không tạo ra
được sự liên kết giữa các nhóm ngành xuất khẩu.
Để chuẩn bị cho một giai đoạn tăng trưởng mới không thể chỉ dựa vào sức
sống bản năng và những yếu tố có sẵn. Bẫy thu nhập trung bình là khái niệm
chỉ tình trạng một quốc gia thoát nghèo, gia nhập vào nhóm nước có thu
nhập trung bình nhưng mất nhiều thập niên vẫn không trở thành quốc gia
phát triển.
Khi đang thực sự nghèo, quốc gia đó có thể biến chính cái nghèo thành lợi
thế. Nhân công giá rẻ làm cho một nền kinh tế có thu nhập thấp cạnh tranh
trong sản xuất sử dụng nhiều lao động. Tuy nhiên, mô hình đó cuối cùng
không tăng trưởng được nữa.
Khi thu nhập tăng, chi phí tăng, các ngành công nghiệp sản xuất cũ kỹ, công
nghệ thấp mất khả năng cạnh tranh. Các quốc gia sau đó phải chuyển "chuỗi
giá trị" sang xuất khẩu các sản phẩm công nghệ tiên tiến hơn.
Nhưng ngay cả như thế cũng không đủ để tránh bẫy. Để trở thành nền kinh
tế có thu nhập cao, nền kinh tế cần đổi mới và sử dụng lao động cũng như
nguồn vốn hiệu quả hơn. Điều đó đòi hỏi một mô hình hoàn toàn khác trong
kinh doanh.
Thay vì chỉ lắp ráp các sản phẩm được thiết kế bởi những nước khác, với
công nghệ nhập khẩu, các công ty phải chủ động đầu tư mạnh vào nghiên
cứu và phát triển, sử dụng lao động có tay nghề cao để chuyển hóa những
khoản đầu tư thành sản phẩm mới và lợi nhuận cao hơn.
Mới đây, trong một lần ngồi với một người người Mỹ ở Hà Nội, nhìn ra
ngoài là những chiếc xe hơi sang trọng, biển số đẹp. Chỉ vào một chiếc
Lexus tôi bảo anh, nước Mỹ được coi là khởi phát của ngành công nghiệp ô
tô, nhưng lại phải nhập khẩu xe hơi của Nhật Bản, phải chăng, vì thế mà
kinh tế Mỹ lâm vào suy thoái? Đó cũng là biểu hiện của sự già cỗi?
Ông trả lời rằng, trong chiếc xe hơi đó, người Nhật thu lợi được bao nhiêu,
người Mỹ thu được bao nhiêu? Rồi anh giải thích: xe do người Nhật chế tạo,
nhưng, những công nghệ cơ bản vẫn là phát minh của người Mỹ.
Từ hệ thống máy cái đến các thiết bị định vị trên xe, công nghệ 3G, 4G trang
bị trên xe đều là của người Mỹ. Nhà sản xuất đang phải trả bản quyền cho
người Mỹ trong từng sản phẩm. Càng nhiều xe hơi ra đời, thu nhập chuyển
về Mỹ càng lớn!
Chưa bàn đến chuyện đúng sai, nhưng dẫu có suy thoái thì nước Mỹ vẫn
đang được đánh giá là nền kinh tế số 1 thế giới. Điều này cũng đồng nghĩa
với thứ hạng nằm trong top 10 các nước dẫn đầu về chỉ số sáng tạo toàn cầu
năm 2012.