M Y SUY NGHĨ V V N Đ KI M SOÁT C QUAN HÀNHẤ Ề Ấ Ề Ể Ơ CHÍNH NHÀ N CƯỚ
V I M C ĐÍCH B O Đ M QUY NỚ Ụ Ả Ả Ề CÔNG DÂN
TR N THANH H NGẦ ƯƠ
ThS. Gi ng viên Khoa Lu t Hành chính - ĐH Lu t TP. H Chí Minhả ậ ậ ồ
I. S C N THI T PH I KI M SOÁT C QUAN HÀNH CHÍNH NHÀ N C Đ B OỰ Ầ Ế Ả Ể Ơ ƯỚ Ể Ả
Đ M QUY N CÔNG DÂN:Ả Ề
Quy n c a công dân Vi t Nam đ c Hi n pháp 1992 (đã đ c s a đ i, b sung) quy đ nh rõề ủ ệ ượ ế ượ ử ổ ổ ị
ràng và các văn b n pháp lu t khác c th hóa t o đi u ki n cho vi c th c hi n. B o đ mả ậ ụ ể ạ ề ệ ệ ự ệ ả ả
quy n công dân đòi h i có m t c ch trong đó m i c quan nhà n c, m i t ch c và cáề ỏ ộ ơ ế ọ ơ ướ ọ ổ ứ
nhân trong xã h i trong m i liên h th ng nh t cùng t o đi u ki n, ph ng ti n, bi n phápộ ố ệ ố ấ ạ ề ệ ươ ệ ệ
nh t đ nh đ quy n công dân th c hi n đ c trong th c t . Trong c ch phân công quy nấ ị ể ề ự ệ ượ ự ế ơ ế ề
l c nhà n c, n u nh Qu c h i quy t đ nh nh ng v n đ c b n v quy n công dân, b oự ướ ế ư ố ộ ế ị ữ ấ ề ơ ả ề ề ả
đ m th c hi n quy n công dân b ng ho t đ ng l p hi n và l p pháp, quy t đ nh các v n đả ự ệ ề ằ ạ ộ ậ ế ậ ế ị ấ ề
quan tr ng và giám sát ho t đ ng c a b máy nhà n c thì các c quan hành chính nhà n cọ ạ ộ ủ ộ ướ ơ ướ
t ch c th c hi n Hi n pháp và pháp lu t, đ a pháp lu t vào cu c s ng b ng ho t đ ng đi uổ ứ ự ệ ế ậ ư ậ ộ ố ằ ạ ộ ề
hành, qu n lý m i lĩnh v c c a đ i s ng xã h i. Vai trò b o đ m quy n công dân c a c quanả ọ ự ủ ờ ố ộ ả ả ề ủ ơ
hành chính nhà n c th hi n ch , cho dù h th ng lu t và các quy đ nh c a Qu c h i vướ ể ệ ở ỗ ệ ố ậ ị ủ ố ộ ề
m i quan h nhà n c - công dân có hoàn thi n đ n đâu chăng n a, nh ng n u các c quanố ệ ướ ệ ế ữ ư ế ơ
hành chính không tri n khai th c hi n ho c th c hi n không đúng thì nh ng n l c c a cể ự ệ ặ ự ệ ữ ỗ ự ủ ơ
quan l p pháp cũng không d n t i k t q a mong đ i. Vì th , trong các y u t b o đ m quy nậ ẫ ớ ế ủ ợ ế ế ố ả ả ề
công dân thì t ch c và ho t đ ng c a các c quan hành chính nhà n c có ý nghĩa quanổ ứ ạ ộ ủ ơ ướ
tr ng.ọ
n c ta, Chính ph , các c quan trong c c u c a Chính ph và y ban nhân dân (UBND),Ở ướ ủ ơ ơ ấ ủ ủ Ủ
các c quan chuyên môn thu c UBND các c p t o thành h th ng các c quan hành chính nhàơ ộ ấ ạ ệ ố ơ
n c có trách nhi m b o đ m vi c th c hi n quy n công dân. Theo Hi n pháp 1992 (Đi uướ ệ ả ả ệ ự ệ ề ế ề
112, kho n 5) và Đi u 8, 18 Lu t t ch c Chính ph 2001, Chính ph có nhi m v , quy nả ề ậ ổ ứ ủ ủ ệ ụ ề
h n: “Thi hành nh ng bi n pháp b o v các quy n và l i ích h p pháp c a công dân, t o đi uạ ữ ệ ả ệ ề ợ ợ ủ ạ ề
ki n cho công dân s d ng quy n và làm tròn nghĩa v c a mình…”. Đi u 94, 106, 107 Lu tệ ử ụ ề ụ ủ ề ậ
t ch c HĐND và UBND 2003 quy đ nh v nhi m v và quy n h n c a UBND các c p trongổ ứ ị ề ệ ụ ề ạ ủ ấ
vi c th c hi n qu n lý nhà n c b o v tính m ng, t do, danh d , nhân ph m, tài s n, cácệ ự ệ ả ướ ả ệ ạ ự ự ẩ ả
quy n và l i ích h p pháp khác c a công dân.ề ợ ợ ủ
V i vai trò nh trên, các c quan hành chính nhà n c và công dân là ch th c a r t nhi uớ ư ơ ướ ủ ể ủ ấ ề
quan h pháp lu t hành chính đa d ng. Công dân v i t cách ch th quan h pháp lu t hànhệ ậ ạ ớ ư ủ ể ệ ậ
chính có đ a v pháp lý g n ch t v i ho t đ ng th c hi n quy n hành pháp. Quy n c a côngị ị ắ ặ ớ ạ ộ ự ệ ề ề ủ
dân ph thu c r t nhi u vào vi c các c quan hành pháp xây d ng nh ng đi u ki n v phápụ ộ ấ ề ệ ơ ự ữ ề ệ ề
lý, t ch c, v t ch t… trên th c t . Quy n và l i ích c a công dân tr c ti p b tác đ ng, nhổ ứ ậ ấ ự ế ề ợ ủ ự ế ị ộ ả
h ng b i ho t đ ng th c hi n th m quy n c a các c quan này, trong đó có :ưở ở ạ ộ ự ệ ẩ ề ủ ơ
- Quy n l p quy: C quan hành chính nhà n c ban hành các văn b n quy ph m pháp lu t làề ậ ơ ướ ả ạ ậ
các văn b n d i lu t nh ngh quy t, ngh đ nh, quy t đ nh, ch th , thông t nh m th c hi nả ướ ậ ư ị ế ị ị ế ị ỉ ị ư ằ ự ệ
Hi n pháp, lu t, ngh quy t c a Qu c h i, pháp l nh, ngh quy t c a UBTVQH và các vănế ậ ị ế ủ ố ộ ệ ị ế ủ
b n c a c quan nhà n c c p trên, c th hóa các quy n t do c a công dân. Theo nguyênả ủ ơ ướ ấ ụ ể ề ự ủ
t c, các văn b n này ch là nh ng văn b n c th hóa lu t, ngh quy t c a Qu c h i, phápắ ả ỉ ữ ả ụ ể ậ ị ế ủ ố ộ
l nh, ngh quy t c a UBTVQH, song th c t cho th y n u nh không có nh ng văn b n phápệ ị ế ủ ự ế ấ ế ư ữ ả
quy c a các c quan hành chính nhà n c c th hóa quy n công dân thì có nhi u quy n côngủ ơ ướ ụ ể ề ề ề
dân không th c hi n đ c. H n n a, các văn b n này có th m r ng hay h n ch quy n c aự ệ ượ ơ ữ ả ể ở ộ ạ ế ề ủ
công dân phù h p v i đi u ki n qu n lý nhà n c. m t qu c gia b t kỳ, n u nh hi u quợ ớ ề ệ ả ướ Ở ộ ố ấ ế ư ệ ả
qu n lý ch a cao, b máy hành chính ch a m nh thì vi c thi t k b máy hành chính nhàả ư ộ ư ạ ệ ế ế ộ
n c và th c tr ng ho t đ ng qu n lý nhà n c cho th y nhi u khi các c quan hành chínhướ ự ạ ạ ộ ả ướ ấ ề ơ
nhà n c thiên v h ng thu n l i cho mình nhi u h n là b o đ m các quy n công dân1.ướ ề ướ ậ ợ ề ơ ả ả ề
Trong nh ng tr ng h p đó, vì m c đích qu n lý hành chính nhà n c khách quan, quy n vàữ ườ ợ ụ ả ướ ề
l i ích c a m i cá nhân công dân không đ c đ cao vì nh ng h n ch c a các c quan th cợ ủ ỗ ượ ề ữ ạ ế ủ ơ ự
hi n quy n và nh ng th t c hành chính…ệ ề ữ ủ ụ
- Th c hi n nh ng hành vi hành chính và quy n ban hành các văn b n hành chính cá bi t:ự ệ ữ ề ả ệ
B ng nh ng hành vi và văn b n hành chính, các c quan hành chính nhà n c làm xu t hi n,ằ ữ ả ơ ướ ấ ệ
thay đ i hay ch m d t m i quan h pháp lý c th gi a nhà n c và công dân trên c s th cổ ấ ứ ố ệ ụ ể ữ ướ ơ ở ự
hi n ý chí, quy n l c đ n ph ng c a các c quan hành chính nhà n c. V i ho t đ ng này,ệ ề ự ơ ươ ủ ơ ướ ớ ạ ộ
các c quan hành chính nhà n c gi i quy t các v n đ c th liên quan đ n công dân, cácơ ướ ả ế ấ ề ụ ể ế
yêu c u v th c hi n quy n c a h ; gi i quy t khi u ki n c a công dân đ i v i h th ngầ ề ự ệ ề ủ ọ ả ế ế ệ ủ ố ớ ệ ố
hành chính nhà n c; b o v quy n công dân khi quy n b xâm h i; th c hi n vi c c ngướ ả ệ ề ề ị ạ ự ệ ệ ưỡ
ch hành chính đ i v i vi ph m quy n công dân hay tr n tránh nghĩa v ; ki m tra, thanh traế ố ớ ạ ề ố ụ ể
đ b o đ m quy n công dân, xem xét m t cách k p th i và khách quan ph n ánh c a côngể ả ả ề ộ ị ờ ả ủ
dân, b o đ m th c hi n các quy n cá nhân c a h đã đ c ghi nh n trong pháp lu t: t vi cả ả ự ệ ề ủ ọ ượ ậ ậ ừ ệ
ch ng nh n khai sinh, khai t , k t hôn, đăng ký c trú, xin passport, c p phép, xác nh n… liênứ ậ ử ế ư ấ ậ
quan tr c ti p t ng ng i dân, đ n vi c th c hi n qu n lý ngân sách, d án nhà n c, d chự ế ừ ườ ế ệ ự ệ ả ự ướ ị
v xã h i, đ t đai và các ngu n tài nguyên khác… m t n n hành chính ch a phát tri n thìụ ộ ấ ồ Ở ộ ề ư ể
các ho t đ ng đó có th v n di n ra theo c ch xin - cho mà bao gi công dân cũng thạ ộ ể ẫ ễ ơ ế ờ ở ế
y u trong m i liên h v i nhà n c. Th c t , có r t nhi u ho t đ ng c a các c quan hànhế ố ệ ớ ướ ự ế ấ ề ạ ộ ủ ơ
chính có th gây thi t h i cho quy n và l i ích c a công dân: áp d ng sai vi c x ph t viể ệ ạ ề ợ ủ ụ ệ ử ạ
ph m hành chính và các bi n pháp x lý hành chính khác, ngăn ch n hành chính; giam gi ,ạ ệ ử ặ ữ
t c quy n t do thân th c a công dân trái pháp lu t; có hành vi b o l c gây th ng tích, tướ ề ự ể ủ ậ ạ ự ươ ử
vong cho công dân…
Theo Báo cáo s 222 ngày 29/4/2004 c a y ban th ng v Qu c h i có 41% đ n th khi uố ủ Ủ ườ ụ ố ộ ơ ư ế
n i v các c quan hành chính nhà n c là đúng, 26,3% đ n khi u n i đúng m t ph n vàạ ề ơ ướ ơ ế ạ ộ ầ
hàng v n khi u n i các c quan thanh tra ch a xác đ nh đúng sai. Con s trên cho th y,ạ ế ạ ở ơ ư ị ố ấ
nh ng ph n ng t ng i dân v hành vi c a hành chính công quy n là có c s và vi cữ ả ứ ừ ườ ề ủ ề ơ ở ệ
ki m soát ho t đ ng c a các c quan hành chính càng tr nên b c thi t. Lý lu n và th c ti nể ạ ộ ủ ơ ở ứ ế ậ ự ễ
c a vi c th c hi n quy n l c nhà n c nói chung cho th y c quan nhà n c nào càng mangủ ệ ự ệ ề ự ướ ấ ơ ướ
nhi u quy n năng quan tr ng thì s tùy ti n, l m quy n c a các c quan nhà n c đó s càngề ề ọ ự ệ ạ ề ủ ơ ướ ẽ
tác đ ng x u đ n ng i dân và xã h i. Vi c xây d ng c ch ki m soát quy n l c có hi uộ ấ ế ườ ộ ệ ự ơ ế ể ề ự ệ
q a đ i v i các c quan hành chính nhà n c đ c xã h i hi n đ i quan tâm2. đây, chúngủ ố ớ ơ ướ ượ ộ ệ ạ Ở
ta gi i h n v n đ ki m soát quy n c a c quan hành chính nhà n c đ b o đ m quy nớ ạ ấ ề ể ề ủ ơ ướ ể ả ả ề
công dân trong ph m vi nhà n c, đ c pháp lu t quy đ nh.ạ ướ ượ ậ ị
II. T NG QUAN V TH C TR NG KI M SOÁT HO T Đ NG C A C QUAN HÀNHỔ Ề Ự Ạ Ể Ạ Ộ Ủ Ơ
CHÍNH NHÀ N C Đ B O Đ M QUY N CÔNG DÂN VÀ M T VÀI SUY NGHĨ GÓPƯỚ Ể Ả Ả Ề Ộ
PH N HOÀN THI N:Ầ Ệ
Pháp lu t n c ta nhìn chung đã t o ra m t c ch khá rõ ràng v ki m soát quy n l c nhàậ ướ ạ ộ ơ ế ề ể ề ự
n c nói chung, ki m soát đ i v i ho t đ ng c a các c quan hành chính nhà n c nói riêngướ ể ố ớ ạ ộ ủ ơ ướ
thông qua các ho t đ ng giám sát, ki m sát, thanh tra, ki m tra…, tuy r ng m c đ hoàn thi nạ ộ ể ể ằ ứ ộ ệ
và hi u qu c a c ch này còn khiêm t n. Nhìn nh n m t cách bao trùm, ngoài c ch nhàệ ả ủ ơ ế ố ậ ộ ơ ế
n c s đ c đ c p riêng d i đây, các c quan hành chính nhà n c ch u s ki m tra, giámướ ẽ ượ ề ậ ướ ơ ướ ị ự ể
sát t nhi u kênh khác nhau trong xã h i: t chính nhân dân v i c s pháp lý là các văn b nừ ề ộ ừ ớ ơ ở ả
pháp lu t v thanh tra nhân dân, v quy ch dân ch c s …; t các t ch c chính tr - xãậ ề ề ế ủ ở ơ ở ừ ổ ứ ị
h i nh M t tr n t qu c các c p và các t ch c thành viên…; t các c quan thông t n, báoộ ư ặ ậ ổ ố ấ ổ ứ ừ ơ ấ
chí, phát thanh, truy n hình ho t đ ng trong khuôn kh ngày càng r ng rãi c a quy n t doề ạ ộ ổ ộ ủ ề ự
thông tin… D i góc đ th c hi n quy n công dân, v m t t ch c nhà n c, ki m soátướ ộ ự ệ ề ề ặ ổ ứ ướ ể
quy n l c đ i v i các c quan hành chính th hi n nh sau:ề ự ố ớ ơ ể ệ ư
- Th nh t: H th ng các c quan hành chính nhà n c ch u s giám sát c a các c quanứ ấ ệ ố ơ ướ ị ự ủ ơ
quy n l c nhà n c: Chính ph ch u s giám sát c a Qu c h i; UBND ch u s giám sát c aề ự ướ ủ ị ự ủ ố ộ ị ự ủ
HĐND cùng c p;ấ
- Th hai: Các c quan hành chính nhà n c c p d i ch u s lãnh đ o c a c quan hànhứ ơ ướ ấ ướ ị ự ạ ủ ơ
chính nhà n c c p trên; các c quan hành chính ch u s lãnh đ o c a Chính ph ; c quanướ ấ ơ ị ự ạ ủ ủ ơ
hành chính nhà n c có th m quy n chuyên môn ch u s ch đ o, đôn đ c, ki m tra c a cácướ ẩ ề ị ự ỉ ạ ố ể ủ
c quan hành chính nhà n c có th m quy n chung cùng c p; c quan chuyên môn c p d iơ ướ ẩ ề ấ ơ ấ ướ
ch u s ch đ o c a c quan chuyên môn c p trên;ị ự ỉ ạ ủ ơ ấ
- Th ba: Các c quan hành chính nhà n c ch u s xem xét, đánh giá c a các c quan thanhứ ơ ướ ị ự ủ ơ
tra đ c t ch c ngay trong h th ng hành chính nhà n c.ượ ổ ứ ệ ố ướ
V i cách ki m soát các c quan hành chính nhà n c nh trên, bên ngoài và bên trong hớ ể ơ ướ ư ệ
th ng hành chính, nhìn chung quy n công dân có đi u ki n b o đ m. Tuy nhiên, t quy đ nhố ề ề ệ ả ả ừ ị
c a pháp lu t và th c t ho t đ ng c a các c quan hành chính nhà n c, hàng lo t v n đủ ậ ự ế ạ ộ ủ ơ ướ ạ ấ ề
c n bàn t i, trong đó đi n hình là:ầ ớ ể
1. V s giám sát c a c quan quy n l c nhà n c đ i v i c quan hành chính nhà n c:ề ự ủ ơ ề ự ướ ố ớ ơ ướ
Trong c ch ki m soát các c quan hành chính nhà n c v i m c đích b o đ m quy n côngơ ế ể ơ ướ ớ ụ ả ả ề
dân thì giám sát c a các c quan quy n l c nhà n c đ i v i các c quan hành chính Nhàủ ơ ề ự ướ ố ớ ơ
n c đ c bi t có ý nghĩa vì đây là s giám sát c a c quan đ i di n nhân dân (và cũng thôngướ ặ ệ ự ủ ơ ạ ệ
qua đó th hi n s giám sát c a công dân) đ i v i nh ng c quan có ho t đ ng hàng ngày,ể ệ ự ủ ố ớ ữ ơ ạ ộ
hàng gi tr c ti p, th ng xuyên liên quan đ n quy n và l i ích h p pháp c a công dân. Lo iờ ự ế ườ ế ề ợ ợ ủ ạ
hình giám sát này càng có hi u q a thì càng có tác d ng c ng c ni m tin c a nhân dân vàoệ ủ ụ ủ ố ề ủ
tính dân ch c a nhà n c, góp ph n làm cho nhân dân đ n g n h n v i quy n l c nhà n củ ủ ướ ầ ế ầ ơ ớ ề ự ướ
mà b n ch t c a nó ph i là quy n l c nhân dân.ả ấ ủ ả ề ự
Theo Lu t t ch c Qu c h i 2001, Lu t t ch c HĐND và UBND 2003, Lu t ho t đ ng giámậ ổ ứ ố ộ ậ ổ ứ ậ ạ ộ
sát c a Qu c h i 2003, có th nh n th y s giám sát c a c quan quy n l c nhà n c đ i v iủ ố ộ ể ậ ấ ự ủ ơ ề ự ướ ố ớ
các c quan hành chính nhà n c phong phú v n i dung, đa d ng v hình th c v i các ho tơ ướ ề ộ ạ ề ứ ớ ạ
đ ng nh xét báo cáo công tác; ch t v n nh ng ng i đ ng đ u; giám sát vi c gi i quy tộ ư ấ ấ ữ ườ ứ ầ ệ ả ế
khi u n i, t cáo; giám sát vi c ban hành văn b n quy ph m pháp lu t; đi u tra v vi c nh tế ạ ố ệ ả ạ ậ ề ụ ệ ấ
đ nh liên quan đ n ho t đ ng c a các c quan hành chính nhà n c… Qu c h i, các c quanị ế ạ ộ ủ ơ ướ ố ộ ơ
c a Qu c h i, Đoàn đ i bi u Qu c h i và đ i bi u Qu c h i giám sát Chính ph , các b , cácủ ố ộ ạ ể ố ộ ạ ể ố ộ ủ ộ
c quan ngang b b o đ m cho Hi n pháp, lu t và ngh quy t c a QH, pháp l nh và nghơ ộ ả ả ế ậ ị ế ủ ệ ị
quy t c a UBTVQH đ c thi hành nghiêm ch nh và th ng nh t. HĐND giám sát UBND vàế ủ ượ ỉ ố ấ
các c quan chuyên môn thu c UBND trong vi c th c hi n ngh quy t c a HĐND và trongơ ộ ệ ự ệ ị ế ủ
vi c tuân theo pháp lu t c a Nhà n c. Các c p đ giám sát khác nhau, các ch th giám sát,ệ ậ ủ ướ ấ ộ ủ ể
đ i t ng giám sát khác nhau làm cho m i hình th c giám sát c a h th ng giám sát đangố ượ ỗ ứ ủ ệ ố
đ c xem xét mang m t tính ch t và có nh ng v n đ riêng r t đáng bàn. Tuy nhiên, trongượ ộ ấ ữ ấ ề ấ
khuôn kh bài vi t này, ch xin phân tích m t khía c nh v s giám sát c a Qu c h i đ i v iổ ế ỉ ộ ạ ề ự ủ ố ộ ố ớ
Chính ph trong ho t đ ng ban hành văn b n quy ph m pháp lu t đi u ch nh hành vi c a cácủ ạ ộ ả ạ ậ ề ỉ ủ
ch th trong xã h i, trong đó có công dân3:ủ ể ộ
Chính ph - c quan cao nh t trong b máy hành pháp đ c trao th m quy n r ng trong banủ ơ ấ ộ ượ ẩ ề ộ
hành văn b n quy ph m pháp lu t. Xu t phát t nhu c u qu n lý nhà n c, đi u này là h pả ạ ậ ấ ừ ầ ả ướ ề ợ
lý. Đây cũng chính là ho t đ ng quan tr ng c a các Chính ph hi n đ i. Theo Đi u 56 Lu tạ ộ ọ ủ ủ ệ ạ ề ậ
Ban hành văn b n quy ph m pháp lu t, Chính ph đ c ban hành ngh đ nh, có th đ quyả ạ ậ ủ ượ ị ị ể ể
đ nh chi ti t lu t, ngh quy t c a Qu c h i, pháp l nh, ngh quy t c a UBTVQH …(m c a,ị ế ậ ị ế ủ ố ộ ệ ị ế ủ ụ
kho n 2), song cũng có th vì ch a có đ đi u ki n xây d ng thành lu t, pháp l nh đ đápả ể ư ủ ề ệ ự ậ ệ ể
ng nhu c u qu n lý (m c b, kho n 2). Vì th mà t n t i nh ng Ngh đ nh do Chính ph banứ ầ ả ụ ả ế ồ ạ ữ ị ị ủ
hành không c n trên c s c a nh ng quy đ nh có tr c trong lu t. Nh v y, trong tr ngầ ơ ở ủ ữ ị ướ ậ ư ậ ườ
h p này, c quan hành pháp cũng ra văn b n có ý nghĩa nh lu t c a Qu c h i- c quan l pợ ơ ả ư ậ ủ ố ộ ơ ậ
pháp. Ho t đ ng t ng đ i t do trong vi c ban hành văn b n quy ph m pháp lu t có th d nạ ộ ươ ố ự ệ ả ạ ậ ể ẫ
đ n s tùy ti n c a hành pháp nh h ng đ n quy n công dân. Quy n c a công dân có th bế ự ệ ủ ả ưở ế ề ề ủ ể ị
vi ph m hay h n ch t chính các văn b n đó mà n c ta cá nhân công dân không có quy nạ ạ ế ừ ả ở ướ ề
b o v mình hay c ng đ ng b ng vi c khi u ki n v văn b n pháp quy4. Lu t quy đ nh cácả ệ ộ ồ ằ ệ ế ệ ề ả ậ ị
văn b n quy ph m pháp lu t do Chính ph ban hành ch có th b đình ch ho c bãi b b iả ạ ậ ủ ỉ ể ị ỉ ặ ỏ ở
UBTVQH hay Qu c h i. Vì th mà ki m soát Chính ph trong lĩnh v c này là tr ng trách c aố ộ ế ể ủ ự ọ ủ
Qu c h i, UBTVQH. Đ tránh vi c Qu c h i m t nhi u th i gian, công s c, theo chúng tôi,ố ộ ể ệ ố ộ ấ ề ờ ứ
Qu c h i giám sát vi c ban hành văn b n pháp quy c a Chính ph b ng vi c th o lu n vố ộ ệ ả ủ ủ ằ ệ ả ậ ề
tính h p lý c a văn b n đó5; còn tính h p pháp và đúng th t c c a văn b n thì có th giaoợ ủ ả ợ ủ ụ ủ ả ể
cho các ch th khác6. Tính b t h p lý c a văn b n pháp quy có th đánh giá b ng s b t c pủ ể ấ ợ ủ ả ể ằ ự ấ ậ
hay đi u ch nh không hi u q a c a nó, t đó suy ra khuy t đi m, y u kém, s thi u trình đề ỉ ệ ủ ủ ừ ế ể ế ự ế ộ
hay năng l c qu n lý - ch c quan đ i di n h p pháp c a nhân dân m i có quy n cho ý ki nự ả ỉ ơ ạ ệ ợ ủ ớ ề ế
v v n đ này. Tuy Lu t ban hành văn b n quy ph m pháp lu t quy đ nh tr ng h p ban hànhề ấ ề ậ ả ạ ậ ị ườ ợ
ngh đ nh này ph i đ c s đ ng ý c a UBTVQH song v n nên quy đ nh rõ là nh ng v n đị ị ả ượ ự ồ ủ ẫ ị ữ ấ ề
liên quan đ n quy n l i và nghĩa v công dân ph i do lu t c a Qu c h i đi u ch nh vì đây làế ề ợ ụ ả ậ ủ ố ộ ề ỉ
đi u có ý nghĩa thi t th c đ n t ng công dân, nh ng ng i ch tr c ti p c a quy n l c nhàề ế ự ế ừ ữ ườ ủ ự ế ủ ề ự
n c. đây, có m t nguyên t c thu c văn minh pháp lu t t s n trong quan h nhà n c-ướ Ở ộ ắ ộ ậ ư ả ệ ướ
công dân c n đ c l u ý là: nh ng quy đ nh liên quan tr c ti p đ n quy n và l i ích c a nhânầ ượ ư ữ ị ự ế ế ề ợ ủ
ph i đ c nhân dân hay nh ng đ i di n nhân dân đ ng ý. Ngoài ra, m t Nhà n c phápả ượ ữ ạ ệ ồ ộ ướ
quy n ph i đ lu t đ đi u ch nh các quan h xã h i, đ c bi t là quan h nhà n c- côngề ả ủ ậ ể ề ỉ ệ ộ ặ ệ ệ ướ
dân, đúng nh Hi n pháp 1992 ch rõ Đi u 51: “Quy n và nghĩa v c a công dân do Hi nư ế ỉ ở ề ề ụ ủ ế
pháp và lu t quy đ nh”. Trong t ng lai, khi có đi u ki n, nên quy đ nh ngh đ nh c a Chínhậ ị ươ ề ệ ị ị ị ủ
ph ch là nh ng văn b n c th hóa lu t theo quy đ nh c a Qu c h i trong t ng tr ng h p.ủ ỉ ữ ả ụ ể ậ ị ủ ố ộ ừ ườ ợ
Văn b n c a b tr ng và t ng đ ng, c a Ch t ch UBND c p t nh liên quan đ n quy nả ủ ộ ưở ươ ươ ủ ủ ị ấ ỉ ế ề
l i công dân ch đ c phép ban hành trong tr ng h p đ c lu t c a Qu c h i, pháp l nhợ ỉ ượ ườ ợ ượ ậ ủ ố ộ ệ
c a UBTVQH ho c ngh đ nh c a Chính ph , quy t đ nh c a Th t ng chính ph cho phép.ủ ặ ị ị ủ ủ ế ị ủ ủ ướ ủ
Vi c ki m soát các văn b n này, cũng nh nh ng văn b n th p h n c a c quan hành chínhệ ể ả ư ữ ả ấ ơ ủ ơ
nhà n c đ a ph ng c p th p h n- các UBND, có th dùng chính c ch hành chính đi uướ ị ươ ấ ấ ơ ể ơ ế ề
ch nh, t c là c p trên ki m tra văn b n c a c p d i ho c h th ng hành chính s có tài phánỉ ứ ấ ể ả ủ ấ ướ ặ ệ ố ẽ
c a riêng mình. H th ng hành chính nhà n c có th b o đ m đ c vi c ki m soát trongủ ệ ố ướ ể ả ả ượ ệ ể
n i b các c quan hành chính nhà n c trong vi c tuân theo các văn b n qu n lý c a hộ ộ ơ ướ ệ ả ả ủ ệ
th ng đ b o đ m quy n công dân7.ố ể ả ả ề
2. V trách nhi m c a công ch c hành chính khi vi ph m quy n công dân do không th c hi nề ệ ủ ứ ạ ề ự ệ
đ y đ nghĩa v c a mình trong lúc thi hành công v :ầ ủ ụ ủ ụ
Đ th c hi n quy n c a mình, công dân đ c đòi h i t các c quan hành chính nhà n cể ự ệ ề ủ ượ ỏ ừ ơ ướ
vi c th c hi n các nghĩa v c a h . Nhi u khi vì lý do lu t không quy đ nh th t s c th vàệ ự ệ ụ ủ ọ ề ậ ị ậ ự ụ ể
rõ ràng quy n công dân và trách nhi m c a c quan hành chính nên trong th c t các c quanề ệ ủ ơ ự ế ơ
hành chính nhà n c áp d ng pháp lu t không th ng nh t, nh h ng không nh đ n quy nướ ụ ậ ố ấ ả ưở ỏ ế ề
công dân8. Lu t pháp đi u ch nh c th quy n và nghĩa v c a các c quan hành chính nhàậ ề ỉ ụ ể ề ụ ủ ơ
n c là đi u ki n cho công dân th c hi n quy n, n u không d d n đ n m t trong hai tháiướ ề ệ ự ệ ề ế ễ ẫ ế ộ
c c xâm h i quy n công công dân: c quan nhà n c tùy ti n s d ng quy n, l m quy nự ạ ề ơ ướ ệ ử ụ ề ạ ề
ho c không th c hi n nhi m v , quy n h n c a mình. Quy n c a c quan hành chính nhàặ ự ệ ệ ụ ề ạ ủ ề ủ ơ
n c có quy đ nh c th thì cán b công ch c Nhà n c m i có th ho t đ ng theo nguyênướ ị ụ ể ộ ứ ướ ớ ể ạ ộ
t c là h ch làm nh ng gì mà lu t pháp quy đ nh, và m t khi vi ph m vi c th c hi n quy nắ ọ ỉ ữ ậ ị ộ ạ ệ ự ệ ề
và nghĩa v t ph i gánh ch u h u q a pháp lý. Trong lĩnh v c t ch c và ho t đ ng c a cácụ ắ ả ị ậ ủ ự ổ ứ ạ ộ ủ
c quan hành chính nhà n c, đây là trách nhi m c a các c quan hành chính nhà n c tr cơ ướ ệ ủ ơ ướ ướ
công dân trong tr ng h p vi ph m quy n c a h . Trách nhi m này ph i g n v i vi c b iườ ợ ạ ề ủ ọ ệ ả ắ ớ ệ ồ
th ng cho công dân v i m c đích khôi ph c l i các quy n b xâm h i c a h .ườ ớ ụ ụ ạ ề ị ạ ủ ọ
n c ta, n u nh trong lĩnh v c t t ng hình s , vi c áp d ng lu t đ khôi ph c quy n vàỞ ướ ế ư ự ố ụ ự ệ ụ ậ ể ụ ề
l i ích h p pháp c a ng i b oan đã đ c đã có m t b c ti n (trên c s Ngh quy t 388ợ ợ ủ ườ ị ượ ộ ướ ế ơ ở ị ế
c a UBTVQH 2003, Ngh đ nh 47 ngày 03/5/1997 c a Chính ph … c th hóa Hi n pháp-ủ ị ị ủ ủ ụ ể ế
Đi u 72, 74; B Lu t TTHS -Đi u 24; B Lu t dân s -Đi u 624) thì vi c xác đ nh tráchề ộ ậ ề ộ ậ ự ề ệ ị
nhi m b i th ng và áp d ng pháp lu t c a công ch c, viên ch c, ng i có th m quy nệ ồ ườ ụ ậ ủ ứ ứ ườ ẩ ề
trong lĩnh v c qu n lý hành chính nhà n c khi gây thi t h i cho công dân v n còn nhi u b tự ả ướ ệ ạ ẫ ề ấ
c p. Th c t , ch đ nh trách nhi m hành chính đ c hi u theo nghĩa ch th c a trách nhi mậ ự ế ế ị ệ ượ ể ủ ể ủ ệ
hành chính là cá nhân, t ch c (ch u s qu n lý hành chính c a nhà n c) vi ph m lu t hànhổ ứ ị ự ả ủ ướ ạ ậ
chính. Còn trách nhi m c a nhà n c (có th là pháp nhân hay viên ch c hành chính) vi ph mệ ủ ướ ể ứ ạ
lu t hành chính b ng hành vi hành chính gây t n th t cho công dân thì đ c xem xét riêng bi tậ ằ ổ ấ ượ ệ
và h u nh ít đ c đ ý vì nhi u lý do, trong đó có th là do ta ch a quen v i vi c coi hai chầ ư ượ ể ề ể ư ớ ệ ủ
th nhà n c (c quan hành chính nhà n c) và công dân là bình đ ng v quy n và nghĩa v .ể ướ ơ ướ ẳ ề ề ụ
Công dân còn ch a ý th c đ c quy n c a mình, còn th đ ng, không quen “ki n quan” màư ứ ượ ề ủ ụ ộ ệ
ch khi u n i v i tính ch t “kêu c u”, “nài n ”…, còn c quan hành chính nhà n c thì ch a ýỉ ế ạ ớ ấ ứ ỉ ơ ướ ư
th c đ c trách nhi m, thi u thi n chí… nên các c quan gi i quy t tranh ch p hành chínhứ ượ ệ ế ệ ơ ả ế ấ
ch a b o v đ c quy n công dân m t cách công b ng trong vi c đ c b i th ng thi t h i.ư ả ệ ượ ề ộ ằ ệ ượ ồ ườ ệ ạ
Theo chúng tôi, c n đ y m nh công tác tuyên truy n, giáo d c pháp lu t cho công dân đ hầ ẩ ạ ề ụ ậ ể ọ
hi u quy n khi u n i c a mình và nên phân bi t rõ trách nhi m pháp nhân hành chính và tráchể ề ế ạ ủ ệ ệ
nhi m c a viên ch c hành chính (bao g m c trách nhi m liên đ i) g n v i vi c b i th ngệ ủ ứ ồ ả ệ ớ ắ ớ ệ ồ ườ
thi t h i cho công dân theo đúng nguyên t c Hi n pháp: “Ng i b thi t h i có quy n đ cệ ạ ắ ế ườ ị ệ ạ ề ượ
b i th ng v v t ch t và ph c h i danh d ” và quy đ nh c a Đi u 623 BLDS v b i th ngồ ườ ề ậ ấ ụ ồ ự ị ủ ề ề ồ ườ
thi t h i do công ch c, viên ch c nhà n c gây ra đ b o đ m quy n công dân và nâng caoệ ạ ứ ứ ướ ể ả ả ề
tinh th n ph c v c a cán b hành chính nhà n c. Xa h n n a, đ cho d dàng áp d ngầ ụ ụ ủ ộ ướ ơ ữ ể ễ ụ
pháp lu t m t cách th ng nh t v b i th ng thi t h i trong c hai lĩnh v c: do c quan hànhậ ộ ố ấ ề ồ ườ ệ ạ ả ự ơ
chính gây ra và do các c quan ti n hành t t ng gây ra, nên chăng pháp đi n hóa pháp lu tơ ế ố ụ ể ậ
trong lĩnh v c này, t o ra m t văn b n chung, có th là “Lu t Nhà n c b i th ng thi tự ạ ộ ả ể ậ ướ ồ ườ ệ
h i”.ạ
Tóm l i, b máy hành chính nhà n c-nhân t b o đ m cho vi c th c hi n có hi u q aạ ộ ướ ố ả ả ệ ự ệ ệ ủ
nh ng quy n t do c a công dân, ph i ch p hành đúng pháp lu t và ch u trách nhi m vữ ề ự ủ ả ấ ậ ị ệ ề
nh ng hành vi không đúng lu t đ nh, l m d ng quy n l c.ữ ậ ị ạ ụ ề ự
Khi quy đ nh v đ a v pháp lý hành chính c a công dân, nh ng quy n và nghĩa v pháp lýị ề ị ị ủ ữ ề ụ
t ng ng c a các c quan hành chính nhà n c g n v i trách nhi m c a h trong vi c khôiươ ứ ủ ơ ướ ắ ớ ệ ủ ọ ệ
ph c l i quy n, l i ích b xâm ph m c a công dân ph i đ ng th i đ c quy đ nh c th .ụ ạ ề ợ ị ạ ủ ả ồ ờ ượ ị ụ ể
3. V cách th c công dân b o v quy n c a mình khi b xâm h i b i c quan hành chính nhàề ứ ả ệ ề ủ ị ạ ở ơ
n c:ướ
Th c ch t b o đ m quy n công dân là nghĩa v c a m i c quan nhà n c và công ch c nhàự ấ ả ả ề ụ ủ ọ ơ ướ ứ
n c. Tuy nhiên, nh đã phân tích, vì các c quan hành chính nhà n c là ch th có ho tướ ư ơ ướ ủ ể ạ
đ ng liên quan tr c ti p đ n th c hi n m i quy n công dân nên c n ph i t o ra các bi n phápộ ự ế ế ự ệ ọ ề ầ ả ạ ệ
pháp lý riêng bi t đ công dân b o v quy n c a mình khi quy n c a h b xâm ph m b ngệ ể ả ệ ề ủ ề ủ ọ ị ạ ằ
vi c khi u ki n v các hành vi hành chính hay quy t đ nh hành chính c a các c quan hànhệ ế ệ ề ế ị ủ ơ
chính nhà n c.ướ
Trong tr ng h p các c quan hành chính nhà n c không th c hi n nghĩa v c a mình, viườ ợ ơ ướ ự ệ ụ ủ
ph m các quy n t do c a công dân, công dân ph i có kh năng khi u ki n b ng các th t cạ ề ự ủ ả ả ế ệ ằ ủ ụ
hành chính hay t pháp.ư
V i nh ng m t tích c c và h n ch riêng c a m i th t c, trong đó g n nh m t tích c c c aớ ữ ặ ự ạ ế ủ ỗ ủ ụ ầ ư ặ ự ủ
th t c này là h n ch c a th t c kia và ng c l i, vi c pháp lu t đ m b o cho ng i dânủ ụ ạ ế ủ ủ ụ ượ ạ ệ ậ ả ả ườ
l a ch n quy trình cho vi c gi i quy t tranh ch p hành chính hoàn toàn theo s l a ch n c aự ọ ệ ả ế ấ ự ự ọ ủ
h là xu h ng t t nhìn t ph ng di n b o v quy n công dân. V nguyên t c, công dânọ ướ ố ừ ươ ệ ả ệ ề ề ắ
thu n l i n u nh h có nhi u bi n pháp đ b o v quy n khi quy n b xâm h i. Th m chí,ậ ợ ế ư ọ ề ệ ể ả ệ ề ề ị ạ ậ
n u nh m t nhà n c coi tr ng b o đ m quy n công dân thì ngay trong các văn b n v tế ư ộ ướ ọ ả ả ề ả ề ổ
ch c các c quan hành chính nhà n c đã ph i ch ra cách th c đ t ch c, cá nhân khi uứ ơ ướ ả ỉ ứ ể ổ ứ ế
ki n đ i v i các c quan hành chính nhà n c.ệ ố ớ ơ ướ
Pháp lu t n c ta t o ra cách th c đ công dân b o v quy n c a mình: khi u n i đ n cậ ướ ạ ứ ể ả ệ ề ủ ế ạ ế ơ
quan hành chính nhà n c và kh i ki n t i Tòa án.ướ ở ệ ạ
Công dân v i quy n khi u ki n hành chính b ng th t c hành chính:ớ ề ế ệ ằ ủ ụ
Gi i quy t khi u n i c a công dân b i các c quan hành chính nhà n c là ho t đ ng có tínhả ế ế ạ ủ ở ơ ướ ạ ộ
ch t tài phán hành chính do các c quan hành chính nhà n c th c hi n. Công dân s d ngấ ơ ướ ự ệ ử ụ
quy n khi u n i nh là m t công c quan tr ng đ b o v quy n, l i ích h p pháp c a mình.ề ế ạ ư ộ ụ ọ ể ả ệ ề ợ ợ ủ
Trong đi u ki n phân công quy n l c nhà n c, tuy vai trò c a Tòa án trong b o v quy nề ệ ề ự ướ ủ ả ệ ề
công dân g n li n v i các khi u ki n hành chính c a h đ c đ cao, song đi u này không cóắ ề ớ ế ệ ủ ọ ượ ề ề
nghĩa là gi m đi hay lo i b s d ng th t c hành chính trong khi u ki n. Đây là m t ph nả ạ ỏ ử ụ ủ ụ ế ệ ộ ầ
quan tr ng c a b n thân ho t đ ng c a h th ng c quan hành chính nhà n c, là c ch đọ ủ ả ạ ộ ủ ệ ố ơ ướ ơ ế ể
c quan hành chính nhà n c t ki m tra, x lý, gi i quy t v n đ c a mình. Vi c gi i quy tơ ướ ự ể ử ả ế ấ ề ủ ệ ả ế
khi u ki n đ i v i các v vi c c th làm cho các c quan này linh đ ng, bi t t đi u ch nhế ệ ố ớ ụ ệ ụ ể ơ ộ ế ự ề ỉ
k p th i và đúng đ n ho t đ ng c a mình h n sao cho phù h p v i pháp lu t. V phía côngị ờ ắ ạ ộ ủ ơ ợ ớ ậ ề
dân, vì th t c hành chính ng n g n h n so v i th t c t pháp, quy n và l i ích c a hủ ụ ắ ọ ơ ớ ủ ụ ư ề ợ ủ ọ
th ng đ c xem xét và khôi ph c l i m t cách nhanh chóng. H n n a, trong tr ng h pườ ượ ụ ạ ộ ơ ữ ườ ợ
công dân khi u ki n sai, nhi u khi vì đ c tr c ti p ti p xúc v i các c quan hành chính nhàế ệ ề ượ ự ế ế ớ ơ