THP ĐI TÙNG THƯ
N HOÀNG AI CP, TNG LÀM CHN ĐNG TH GII
Cléopatre – N hoàng Ai Cp, ngưi ph n ni ting th gii. Là ngưi có
nh hư!ng s# m%t ñn l'ch s( dân t%c Nilotic, không ch- vì bà là m%t ph n
ñ1p mê h3n c4a Ai Cp hơn 2000 năm trưc, và là m%t N hoàng cu#i cùng
c4a Vương tri<u di=t vong; mà còn vì chuy=n tình tay ba gia bà cùng
Caesar(*) và Antony(1) làm ñ%ng lòng ngưi, ñã nh hư!ng ñn l'ch s( Ai
Cp và th gii lúc bGy gi.
ĐI b o v= lJi ích c4a vương qu#c Ai Cp, ngăn cGm ngưi La Mã ñoNt lGy
Đ'a Trung H i, N hoàng Cléopatre ñã ñưa ra lut quy<n v< biI, làm ñưJc
ñi<u ñó không ph i bQng tài năng mà bQng vR ñ1p tuy=t vi c4a bà, vR ñ1p ñã
khin Caesar – anh hùng La Mã và Antony quỳ mTp dưi chân bà. VR ñ1p
c4a bà, hành vi c4a bà, ñã nh hư!ng ñn l'ch s(, dUn ñn sV phê bình, tranh
lun c4a các nhà s( hTc lúc bGy gi. Đ3ng thi nh hư!ng ñn các nhà văn,
ngh= thut và trit hTc sau ñó, thm chí c nhng nhà cách mNng; tr! thành
ñ< tài sáng tác văn hTc ngh= thut và ñi=n nh th gii ngày nay. Qu tht là
m%t n hoàng có m%t không hai trong l'ch s( th gii.
Trong “Ghi chép tư tư!ng” c4a Pascal(2) ñã t]ng nói: “Nu cái mũi c4a
Cléopatre dài thêm ñưJc m%t chút, thì cc di=n th gii s` thay ñi”. Câu nói
“s` thay ñi cc di=n th gii” c4a Pascal, chính là sV thay ñi tin trình l'ch
s( lúc bGy gi. Ý nghĩa c4a câu nói này là: Cléopatre vi vR ñ1p có m%t
không hai ñã hGp dUn ñưJc Caesar và Antony ting tăm l]ng lUy c4a La Mã,
t] ñó mà nh hư!ng ñn l'ch s( Ai Cp và La Mã; nu như cái mũi c4a bà dài
thêm chút na thì l'ch s( s` không gi#ng như hi=n nay.
Shakespeare(3) tác gia ni ting ñã t]ng vit v< “Antony và Cléopatre”,
Bernard Shaw(4) thì vit v< “Caesar và Cléopatre”, Heine (5) cũng ñã t]ng
dùng ngôn ng văn hTc c4a mình miêu t v' N hoàng Ai Cp này. Dưng
như trong “truy=n anh hùng” ni ting c4a Ploutarchos(6) – tác gia truy=n ký
La Mã c, ngưi cùng thi ñNi vi Cléopatre, cũng ñã t]ng miêu t t- m- v'
N hoàng này. Ngoài ra còn rGt nhi<u nhà s( hTc Ai Cp, nưc Pháp và trên
th gii nghiên clu, phê bình N hoàng Cléopatre r%ng rãi và sâu smc hơn,
thm chí ngay c Plekhanov(7) cũng ñã t]ng nói ñn Cléopatre trong tác
phom c4a mình. Sau ñó ngh= thut hình tưJng âm thanh hi=n ñNi cũng ñưa ra
phim “V' vua ñ1p Ai Cp”, lúc này hình tưJng Cléopatre trong phNm vi th
gii càng ñưJc mTi ngưi bit ñn nhi<u hơn na.
Trong s# ñông nhng ngưi miêu ta và ñánh giá N hoàng Cléopatre, có
khen có chê, có công bQng có thiên l=ch. Có ngưi bôi nhT bà là kp n, ma
n, là “ngưi n trí mNng” làm bin chGt chin sĩ La Mã; có ngưi khen bà là
N hoàng ñ1p, hTc thlc uyên bác, là hóa thân c4a tinh thqn Ai Cp. r ñây,
chúng tôi không bàn lun vi=c ñánh giá này là công bQng hay không, mà ch-
gii thi=u ñn ñ%c gi cu%c ñi huy<n thoNi c4a N hoàng Cléopatre và câu
chuy=n l'ch s( l]ng danh c4a bà.
Ch em thông hôn gi quyn binh
Sông Nile bmt ngu3n t] Ethiopia(8) cao nguyên Đông Phi, hòa nhp vi dòng
sông Nile xanh, dòng sông Nile trmng c4a Uganda(9),sau ñó ñ vào
Soudan(10); nó như m%t con trăn ln c4a Châu Phi, qua sa mNc Bmc Phi, ch y
ra Đ'a Trung H i. C(a sông Nile ñ vào biIn hình thành tam giác, di=n tích
ñn vài km2, như cái mi=ng c4a con trăn ln há ra.
Con trăn ln này, ñ1p làm rung ñ%ng lòng ngưi, nhưng có lúc lNi khin
ngưi ta khip sJ. Nó có lJi cho vi=c tưi nưc tr3ng trTt, cày cGy, giúp cho
lương thVc c4a nhân dân Ai Cp d3i dào, nhưng hàng năm gây lũ lt, khin
cho nhân dân ! hai bên b tn thGt ln v< ngưi và c4a. Nhưng dù th nào,
“Ai Cp là lx vt c4a sông Nile”, b!i l` sông Nile là sông m1 c4a Ai Cp.
Sông Nile phân Ai Cp ra làm 2 khu vVc ln trên ñ'a lý: phía Nam t] biên
gii Soudan ñn lNch sông h1p dài Cairo, dài ñn hơn 750km, r%ng kho ng
20 – 50km, trong l'ch s( gTi là Ai Cp thưJng, phía Bmc t] Cairo ñn khu
vVc bãi b3i tam giác Đ'a Trung H i, trong l'ch s( gTi là Ai Cp hN. Vào
kho ng năm 4000 trưc công nguyên, thì Ai Cp thưJng và hN ñã hình thành
vương qu#c riêng c4a mình. Gia Ai Cp thưJng, hN thưng xuyên phát sinh
chin tranh, ñn kho ng năm 3000 trưc công nguyên, Menes c4a vương
qu#c Ai Cp thưJng tiêu di=t vương qu#c Ai Cp hN, bưc ñqu thVc hi=n vi=c
th#ng nhGt Ai Cp.
Menes xây dVng Vương tri<u th#ng nhGt, gTi là Vương tri<u ñ= nhGt Ai Cp.
T] ñó ñn năm 332 trưc công nguyên, Ai Câp c tr i qua thi kỳ nhng
vương qu#c như: c vương qu#c, trung vương qu#c, tân vương qu#c cùng vi
thi kỳ ngoNi t%c xâm nhp th#ng tr'. Tng c%ng tr i qua 30 Vương tri<u.
Trong ti<n trình l'ch s( dài hơn 2600 năm, nhân dân Ai Cp ñã tNo ra n<n văn
minh c ñNi rVc ry, như kim tV tháp ln và tưJng mzt ngưi mình sư t( ni
ting ! vùng ph cn Cairo; cùng vi miu thqn Thebes, m% Tutankhamun,
cung ñi=n Amalna v.v…, ñưJc ca ngJi là kỳ quan th gii c ñNi, ph4 lên
m%t lp mNng che mzt thqn bí cho vương qu#c c văn minh này.
Kho ng gia th k} 4 trưc công nguyên, vương qu#c Macedoine(11) (còn
gTi Makedonia) dqn dqn phát triIn ln mNnh lên, qua sV c i cách c4a Philip
II(12), tr! thành m%t cưng qu#c quân sV. Alexander(13) – con trai c4a
Philip II, tip tc chính sách m! r%ng xâm lưJc c4a cha. Vào năm 332 trưc
công nguyên, ñánh bNi quân ñ%i ñ vương Ba Tư, xâm chim TiIu Á(14),
Syria(15), Ai Cp. Alexander sau khi tin vào Ai Cp ñã lôi kéo ngưi qu n
lý lx Ai Cp, hóa trang làm con trai c4a Amen, và tr! thành Qu#c vương c4a
Ai Cp mi.
Thi kỳ Alexander th#ng tr' Ai Cp, ! c(a t ngNn sông Nile ch y ra biIn, ñã
xây dVng m%t thành ph# ln, lGy tên là Alessandria. Bên trong thành ph# có
kin trúc l%ng lUy, ñưng l%, vưn hoa, qu ng trưng, sân thI dc và bI phun
nưc r%ng ln. Strab – nhà ñ'a lý hTc c ñã miêu t : “Toàn b% Alessandria
hình thành m%t mNng lưi ñưng ph#, cưyi ngVa và chNy xe ñ<u rGt dx dàng.
Đưng ph# r%ng nhGt có 2 ñưng, m€i ñưng r%ng 100 thưc, ñan xen tNo
thành góc rõ ràng. Trong thành có ñàn miu và cung vua l%ng lUy, cung ñi=n
này chim gqn 1/3 di=n tích toàn thành. M%t phqn cung vua chính là vưn bác
hTc Alessandria, bên trong có sân u lãm, có nhà h%i hTp”. Xây dVng c ng
Alessandria có ngTn h i ñăng ni ting, là 1 trong 7 kỳ quan ln ñưJc hâm
m% c4a ngưi xưa. Alessandria tr! thành trung tâm giao lưu văn hóa và giao
d'ch giau74 các nưc phương Tây và Đ'a Trung H i, và là m%t ñô th' ln
nhGt c4a toàn th gii c ñNi lúc bGy gi.
Sau khi Alexander cht, ñ qu#c chia r`. Ptolémée – tưng c4a Alexandria,
xưng vua chính thlc ! qu#c gia giàu có nhGt Ai Cp vào năm 305 trưc công
nguyên, xây dVng Vương tri<u trong l'ch s( Ai Cp, ñóng ñô ! Alexander.
Vương tri<u Ptolémée k th]a truy<n th#ng vương qu#c c4a Ai Cp, thVc
hành chuyên ch quân ch4 thqn quy<n, b o lưu toàn b% các cơ quan qu#c gia
Ai Cp c, tin hành bóc l%t và cưp ñoNt tàn kh#c ñ#i vi nhân dân Ai Cp,
làm dGy lên sV ph n kháng ñGu tranh c4a nhân dân. HT ñlng lên kh!i nghĩa
nhi<u lqn, slc lVc th#ng tr' trung ương. Vương tri<u Ptolémée không ñưJc n
ñ'nh, n%i b% cung ñình âm mưu lt ñ nhau càng tr! nên sâu smc. Ngưi tranh
ñoNt Vương v' hozc lJi dng cơ h%i nhân dân kh!i nghĩa, hozc dVa vào lVc
lưJng c4a ngưi La Mã, leo lên vũ ñài Vương v'.