1273
THIỀN CHO TRẺ EM: MỘT GIẢI PHÁP GIÁO DỤC HÒA NHẬP
CHO TRẺ TỰ KỶ Ở TRƯỜNG MẦM NON
Hoàng Thị Kim Ngân
Trường Đại học Yersin, TP. Đà Lạt
TÓM TẮT
Hiện nay, số trẻ tự kỷ ở Việt Nam ngày càng tăng cao (trên 10‰). Giáo
dục hòa nhập cho trẻ tự kỷ không chỉ là nhu cầu, mà là vấn đề bắt buộc được quy
định trong Luật Giáo dục, trong Chương trình Giáo dục mầm non do Bộ Giáo
dục và Đào tạo ban hành và các văn bản quản lý chỉ đạo khác của ngành Giáo
dục. Nhà nước cần có chính sách hỗ trợ thực hiện giáo dục hòa nhập cho người
học là trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt như trẻ tự kỷ. Bài viết đã trình bày kết quả
khảo sát trẻ tự kỷ (từ 2 - 6 tuổi) phối hợp với người chăm sóc trẻ tự kỷ và giáo
viên mầm non ở các tỉnh Khánh Hòa, Ninh Thuận và Bình Thuận để nghiên cứu
trẻ tự kỷ với “Thiền thở; Thiền hành; Thiền hoa sen và Thiền bàn tay sao biển”.
Thang điểm CARS được sử dụng để đánh giá mức độ của trẻ bị rối loạn phổ tự
kỷ. Sau thời gian dùng phương pháp “Thiền cho trẻ em”, tác giả nhận thấy có kết
quả bước đầu là một trong những liệu pháp làm giảm các khiếm khuyết trong sự
tương tác và giao tiếp xã hội của trẻ.
Từ khóa: Trẻ tự kỷ; giáo dục hòa nhập; thiền cho trẻ em
1. Đặt vấn đề
Tự kỷ còn gọi là rối loạn phổ tự kỷ, là khuyết tật phát triển suốt đời, đặc
trưng do những khiếm khuyết trong sự tương tác và giao tiếp xã hội, sự hạn chế
và lặp đi lặp lại các ham thích, hành vi (Centers for Disease Control, 2012). Số
lượng trẻ tự kỷ ngày càng tăng cao trong cộng đồng xã hội. Trên thế giới, năm
2013 khi DSM-5 (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders 5th
Edition) được ban hành thì có đến khoảng 10‰ trẻ tự kỷ (năm 1960 tỷ lệ nầy chỉ
0,4‰) (American Psychiatric Association, 2013). Lê Thị Vui (2019) khi nghiên
cứu về dịch tễ học rối loạn phổ tự kỷ ở trẻ 18 - 30 tháng và rào cản tiếp cận dịch
vụ chẩn đoán, can thiệp rối loạn phổ tự kỷ tại Việt Nam, cho kết quả tỷ lệ trẻ mắc
tự kỷ là 7,58‰.
Liên hợp quốc đã lấy ngày 02/4 hàng năm làm “Ngày thế giới ý thức về
tự kỷ” (World Autism Awareness Day), đã đưa ra khái niệm tự kỷ như sau: “Hội
chứng tự kỷ là hiện tượng rối loạn não bộ phức tạp, ảnh hưởng đến nhiều người
1274
trên khắp các châu lục. Nó hạn chế khả năng của cá nhân đối với việc giao tiếp
và phát triển các mối quan hệ xã hội và hội chứng tự kỷ thường kèm theo những
hành vi bất thường ở mức độ cao” (United Nations, 2008).
Hội thảo “Phát hiện sớm, can thiệp giáo dục sớm trẻ rối loạn lan tỏa phổ
tự kỷ ở tuổi mầm non” do Hiệp hội vì giáo dục cho mọi người Việt Nam và Viện
nghiên cứu giáo dục phát triển tiềm năng con người đã được tổ chức tại Hà Nội
ngày 9/11/2023 với sự tham gia của nhiều chuyên gia hỗ trợ, can thiệp trẻ tự kỷ
trên cả nước đã đưa ra kiến nghị: “Cần cơ chế thúc đẩy giáo dục hòa nhập cho
trẻ tự kỷ ở bậc mầm non”. Thực trạng này đặt ra một nhu cầu cấp thiết cho ngành
giáo dục là phải tổ chức các chương trình giáo dục, hỗ trợ cho trẻ tự kỷ tham gia
học tập để có thể phát triển tốt và hòa nhập vào cộng đồng xã hội, có cuộc sống
tự lập, giảm bớt gánh nặng cho gia đình cũng như cho xã hội.
Theo tổ chức UNESCO: “Giáo dục hòa nhập có nghĩa là tất cả học sinh
đều được hưởng lợi từ cùng những hệ thống giáo dục giống nhau, cùng những
trường học như nhau. Phương pháp học tập và tài liệu giảng dạy hướng đến đáp
ứng nhu cầu của tất cả học sinh đang học trong cùng một hệ thống giáo dục, từ
đó, những rào cản gây ra nguy cơ hạn chế sự tham gia được loại bỏ”
1
.
Nghiên cứu về giáo dục hòa nhập cho trẻ tự kỷ lứa tuổi mầm non nếu
được thực hiện tốt sẽ cung cấp các cơ sở xây dựng chính sách về giáo dục hòa
nhập cho trẻ tự kỷ trong cơ sở giáo dục mầm non, giúp trẻ mắc hội chứng tự kỷ
phát triển hài hòa trong môi trường giáo dục và có cuộc sống an toàn, hạnh phúc.
Từ các quan điểm nêu trên và qua khảo sát thực tế, tác giả đề xuất 6 giải
pháp giáo dục hòa nhập cho trẻ tự kỷ ở trường mầm non:
(1) Nâng cao nhận thức của giáo viên và phụ huynh học sinh về hội chứng
tự kỷ;
(2) Tạo điều kiện để trẻ tự kỷ được học hòa nhập và tạo cơ hội cho trẻ
giao lưu, tiếp xúc với cộng đồng;
(3) Đào tạo bồi dưỡng để nâng cao kiến thức, kỹ năng cho các nhà quản
lý, giáo viên mầm non trong quá trình chăm sóc, can thiệp và giáo dục trẻ tự kỷ;
(4) Xây dựng nội dung, chương trình giáo dục hòa nhập cho trẻ tự kỷ;
(5) Phối hợp với cha mẹ (vai trò người đồng hành) trong giáo dục hòa
nhập cho trẻ tự kỷ;
(6) Phát triển môi trường giáo dục hòa nhập cho trẻ tự kỷ với hình thức
“bè bạn thân ái”.
1
UNESCO (2019), On the road to inclusion, UNESCO.
1275
Hiện nay, có đến 91 % dân Mỹ thực hành “Chánh niệm” vì họ cảm thấy
bị căng thẳng. Thiền chánh niệm giúp Hayden gia tăng sự tập trung chú ý và có
thái độ hài hòa điềm đạm với mọi người. Ở các trường mẫu giáo trong vùng
Boston (Mỹ), mỗi buổi sáng trẻ thực hành thiền chánh niệm trong 10 phút. Giây
phút kỳ diệu là ở chỗ, các em không còn cần phải quan tâm đến việc tập trung
chú ý. Đó cũng là cơ hội mà trẻ kiểm soát việc đi quá đà như nhảy vọt trên bàn
ghế hoặc đánh nhau. Không thể thiếu một cuộc cách mạng chánh niệm trong
trường học vì thiền giúp các em tăng trưởng lòng từ bi và an lạc hơn (Patel,
2020). Lợi ích của phương pháp luyện tập tâm trí bằng “Thiền cho trẻ em” có
thể kể đến như: Thư giãn cơ thể; Nâng cao sự tập trung; Kiểm soát quá trình suy
nghĩ tốt hơn; Nâng cao sự yên tĩnh và khả năng đối mặt với căng thẳng; Nâng
cao hiểu biết về bản thân; Nâng cao suy nghĩ sáng tạo và Cải thiện trí nhớ (Hồng
Quang, 2018).
2. Phương pháp nghiên cứu
2.1. Đối tượng
Trẻ tự kỷ được đánh giá theo bộ công cụ gồm: 5 dấu hiệu cờ đỏ, M-CHAT,
thang điểm CARS và DSM-5 (Nguyễn Tấn Đức, 2022). Tác giả lựa chọn trẻ từ
2 - 6 tuổi tại thời điểm nghiên cứu với lý do: Rối loạn phổ tự kỷ mặc dù là bệnh
lý xuất hiện từ rất sớm ở thời thơ ấu nhưng các triệu chứng thường điển hình và
có thể chẩn đoán chính xác khi trẻ đủ 24 tháng tuổi (American Psychiatric
Association, 2013). Việc can thiệp trẻ rối loạn phổ tự kỷ sau 72 tháng tuổi sẽ ít
có hiệu quả hơn (Centers for Disease Control, 2012). Tuy nhiên, đối tượng trẻ 2
- 6 tuổi còn quá nhỏ, chưa thể chủ động trả lời nội dung các phiếu điều tra. Vì
vậy, tác giả phải thông qua người chăm sóc trẻ.
Nghiên cứu khảo sát mẫu n= 96 trẻ tự kỷ phối hợp với 96 người giám hộ
trẻ và 96 giáo viên mầm non các tỉnh Khánh Hòa, Ninh Thuận và Bình Thuận.
2.2. Phạm vi và phương pháp nghiên cứu
2.2.1. Phạm vi nghiên cứu
Nghiên cứu khảo sát 4 phương pháp: Thiền thở; Thiền hành; Thiền hoa
sen và Thiền bàn tay sao biển (Patel, 2020). Mỗi phương pháp thực hiện 45 lần
(mỗi lần 30 - 60 phút tùy tuổi của trẻ). Mỗi trẻ có một giáo viên mầm non và cha,
mẹ hoặc người giám hộ trẻ đi theo với trẻ khi thực hành Thiền.
2.2.2. Phương pháp nghiên cứu
Thang điểm CARS (Childhood Autism Rating Scale) được sử dụng để
đánh giá mức độ rối loạn phổ tự kỷ. Theo Volkmar (2005), thang điểm CARS
được sử dụng rộng rãi trong nhiều môi trường lâm sàng và nhiều nghiên cứu để
1276
đánh giá mức độ nặng của rối loạn phổ tự kỷ dựa trên sự quan sát đánh giá trẻ.
Thang điểm CARS đánh giá hành vi trong 14 lãnh vực mà thường bị ảnh hưởng
bởi các vấn đề nghiêm trọng ở trẻ rối loạn phổ tự kỷ, cộng với một thể loại nói
chung của những ấn tượng về rối loạn phổ tự kỷ. Thang điểm CARS đánh giá
với 15 nội dung: (1) Quan hệ với mọi người; (2) Khả năng bắt chước; (3) Thể
hiện tình cảm; (4) Các động tác cơ thể; (5) Sử dụng đồ vật; (6) Thích ứng với sự
thay đổi; (7) Phản ứng bằng thị giác; (8) Phản ứng bằng thính giác; (9) Phản ứng
vị, khứu và xúc giác; (10) Sợ hãi và hồi hộp; (11) Giao tiếp bằng lời; (12) Giao
tiếp không lời; (13) Mức độ hoạt động; (14) Mức độ nhất quán của phản xạ thông
minh; (15) Ấn tượng chung về mức độ rối loạn phổ tự kỷ.
Các giám định số điểm từ 1 - 4 cho từng hạng mục: 1 điểm cho biết hành
vi phù hợp với độ tuổi, trong khi 4 điểm chỉ ra sự lệch lạc nghiêm trọng đối với
các hành vi bình thường cho độ tuổi. Điểm các mục được cộng lại thành tổng số
điểm, kết quả xác định như sau: không rối loạn phổ tự kỷ (<30 điểm), rối loạn
phổ tự kỷ nhẹ hoặc vừa (30 - 36,5 điểm), rối loạn phổ tự kỷ nặng (≥ 37 - 60
điểm). Chẩn đoán rối loạn phổ tự kỷ nặng thích hợp nếu các mục ít nhất là 5
điểm.
Phương pháp thống kê được sử dụng để đánh giá từng phương pháp thiền
cho trẻ em và xử lý kết quả nghiên cứu bằng SPSS (Hoàng Ánh & Nguyễn Sum,
2023): Trung bình cộng 𝒙
và phương sai S2 (Độ lệch chuẩn: S) tính theo công
thức dưới đây (xi là các dữ liệu từ 1 đến n):
𝑥=1
𝑛∑𝑥𝑖
𝑛
𝑖=1
𝑆2=1
𝑛−1[∑(𝑥𝑖)2−1
𝑛(∑𝑥𝑖
𝑛
𝑖=1 )2
𝑛
𝑖=1 ]
Dùng thống kê kiểm định t để đánh giá so sánh trung bình tổng thể với trị
µ0 nào đó:
𝑡=𝑥−𝜇0
𝑆
√𝑛=(𝑥−𝜇0)√𝑛
𝑆
3. Kết quả và thảo luận
3.1. Khái niệm về Thiền cho trẻ em
Thiền định là một phương pháp chữa lành tâm hồn rất tốt, có thể giúp trẻ
kiểm soát cảm xúc, phát triển trí tuệ vô cũng hiệu quả vì não bộ của trẻ rất khác
biệt với người lớn. Trẻ vẫn còn cần hòa quyện với thế giới bên trong và thế giới
1277
bên ngoài xung quanh thành một thể thống nhất. Do vậy, trẻ chưa cần đòi hỏi
phải ngồi yên lắng quá lâu, hoặc bị hạn chế sở thích tò mò muốn biết và khám
phá thế giới ngoại tại. Với trẻ từ 3 đến 4 tuổi trở lên, nên chỉ tập các loại thiền:
Thiền ngắm hoa; Thiền tô màu; Thiền thở; Thiền hành; Thiền hoa sen; Thiền
bàn tay sao biển… Qua quan sát thực tế tại các trường mầm non có áp dụng
Thiền cho trẻ em, tác giả nghiên cứu bốn loại thiền: Thiền thở; Thiền hành; Thiền
hoa sen và Thiền bàn tay sao biển. Với bốn lại thiền nầy, qua thực tế và khảo sát,
tác giả thấy có kết quả làm giảm bớt các khiếm khuyết trong sự tương tác và giao
tiếp xã hội của trẻ tự kỷ.
3.2. Các loại thiền ưu tiên áp dụng cho trẻ tự kỷ:
3.2.1. Thiền thở
Trẻ được hướng dẫn dõi theo: “Hơi thở vào và Hơi thở ra”. Không gian
ngồi thiền cần phải đảm bảo tiêu chí thanh tịnh, yên lặng và mát mẻ. Cha, mẹ
của trẻ sẽ là “tấm gương tốt” trong việc ngồi thiền cho trẻ noi theo.
Bảng 1. Hiệu quả cải thiện thang điểm CARS trung bình sau 45 lần Thiền thở (can
thiệp): T45
Phân loại
Điểm CARS trung bình cộng (𝒙
)
(Phương sai: S2)
p (t-test) giữa T0 và
T45 của nhóm can
thiệp
T0
T45
Điểm
cải thiện
Nhóm chứng (n=12)
39,89
(37,04)
39,44
(36,98)
0,45
P < 0,01 (t = -2,83)
Nhóm can thiệp (n=12)
41,02
(37,12)
34,09
(35,12)
6,93
T0: Điểm CARS trung bình chưa Thiền thở; T45: Điểm CARS trung bình
khi Thiền 45 phút. Trong 24 trẻ rối loạn phổ tự kỷ chọn ngẫu nhiên 12 trẻ đối
chứng và 12 trẻ can thiệp.
Sau 45 lần can thiệp (áp dụng Thiền thở) kết quả ở Bảng 1: Thang điểm
CARS trung bình (nói chung) ở nhóm chứng và nhóm can thiệp ban đầu T0
không khác nhau, có ý nghĩa thống kê (t = - 0,45; p>0,05). Ở nhóm can thiệp
(Thiền thở) giảm 6,93 điểm (từ 41,02 xuống 34,09), sự khác biệt về cải thiện (nói
chung) giữa 2 nhóm có ý nghĩa thống kê (t = -2,83; p < 0,01). Như vậy, khi
tham gia Thiền thở các trẻ tự kỷ có kết quả cải thiện.
