THUÝ KIỀU BÁO ÂN BÁO OÁN
( Trích Truyện Kiều - Nguyễn Du)
I - TÌM HIỂU CHUNG
1. Tác giả:
- Nguyễn Du (1765-1820) tên chữ là Tố Như, hiệu là Thanh Hiên; quê
làng Tiên Điền, huyện Nghi Xuân, tỉnh Hà Tĩnh; sinh trưởng trong một
gia đình đại quí tộc, nhiều đời làm quan và có truyền thống về văn học.
Cha là Nguyễn Nghiễm, đỗ tiến sĩ, từng giữ chức Tể tướng, anh cùng
cha khác mẹ là Nguyễn Khản cũng từng làm quan to dưới triều Lê -
Trịnh.
Nguyễn Du sống trong một thời đại có nhiều biến động: cuối thế kỉ
XVIII - nửa đầu thế kỉ XIX, chế độ phong kiến Việt Nam khủng hoảng
trầm trọng, bão táp phong trào nông dân khởi nghĩa nổi lên khắp nơi,
đỉnh cao là khởi nghĩa Tây Sơn đánh đổ các tập đoàn phong kiến Lê,
Trịnh, Nguyễn, quét sạch hai mươi vạn quân Thanh, rồi phong trào Tây
Sơn thất bại, nhà Nguyễn được thiết lập. Những biến cố đó đã in dấu ấn
trong sáng tác của Nguyễn Du, như chính trong Truyện Kiều ông viết:
Trải qua một cuộc bể dâu - Những điều trông thấy mà đau đớn lòng.
Nguyễn Du từng trải một cuộc đời phiêu bạt: sống nhiều nơi trên đất
Bắc, ở ẩn ở Hà Tĩnh, làm quan dưới triều Nguyễn, đi sứ Trung Quốc.
Vốn hiểu biết sâu rộng, phong phú về cuộc sống của Nguyễn Du có phần
do chính cuộc đời phiêu bạt, trải nghiệm nhiều tạo thành.
2. Đoạn trích:
Đoạn trích nằm ở cuối phần thứ hai trong Truyện Kiều (Gia biến và lưu
lạc). Sau khi chịu bao đau khổ, tủi nhục, đoạ đầy, Thuý Kiều được Từ
Hải cứu thoát khỏi lầu xanh và giúp nàng thoả nguyện đền ơn trả oán.
Đây là trích đoạn tả cảnh báo ân, báo oán.
Đoạn trích có thể thành hai phần:
- Mười hai câu thơ đầu: Thuý Kiều báo ân (trả ơn Thúc Sinh);
- Các câu thơ còn lại: Thuý Kiều báo oán (cuộc đối đáp giữa Thuý Kiều
và Hoạn Thư).
II - GIÁ TRỊ TÁC PHẨM
Đền ơn trả oán là một mô típ rất quen thuộc trong văn học dân gian, đặc
biệt là trong các câu chuyện cổ tích. Người có công lao khó nhọc, ăn ở
hiền lành, hay làm điều tốt thì sẽ được đền bù, kẻ ác sẽ bị trừng trị đích
đáng. Đó là mơ ước của nhân dân ta.
Trong Truyện Kiều, Nguyễn Du cũng dựng lên một cảnh báo ân báo
oán. Thế nhưng, khác rất nhiều so với các câu chuyện cổ tích, cảnh báo
ân báo oán trong Truyện Kiều không đơn giản là sự thể hiện khát vọng
công lí của nhân dân. Sức hấp dẫn của đoạn trích thể hiện chủ yếu ở khả
năng khắc hoạ tâm lí nhân vật của nhà thơ. Cả đoạn trích gồm 34 câu với
ba nhân vật, rất ít lời miêu tả, hầu như chỉ có lời Thuý Kiều nói với Thúc
Sinh, lời qua tiếng lại giữa Thuý Kiều và Hoạn Thư, vậy mà không chỉ
chân dung, từ giọng điệu, tính tình của từng nhân vật đều được bộc lộ
hết sức sinh động.
Có thể dễ dàng nhận thấy trong đoạn trích có hai cảnh: báo ân và báo
oán.
Cảnh báo ân
Chàng Thúc Sinh khi được "gươm mời đến" thì "Mặt như chàm đổ,
mình dường dẽ run". Thúc Sinh run vì nhiều lẽ: trước cảnh ba quân
gươm giáo sáng loà run; được chứng kiến Thuý Kiều đã trừng trị
những kẻ đã gây bao đau khổ cho đời nàng như thế nào lại càng dễ run
hơn nữa. Thúc Sinh không thể nghĩ rằng mình lại được trả ân bằng "gấm
trăm cuốn, bạc nghìn cân" bởi trong thực tế, chàng ta chẳng có công lao
gì nhiều với Thuý Kiều. Ngay cả khi chứng kiến vợ mình hành hạ Thuý
Kiều, Thúc Sinh cũng chỉ biết ngậm đắng nuốt cay, không biết bênh vực
thế nào.
Vậy tại sao Thúc Sinh lại được Thuý Kiều "báo ân" hậu hĩnh như thế? Lí
giải được điều này, chúng ta sẽ hiểu thêm về Thuý Kiều, từ đó càng hiểu
thêm nghệ thuật xây dựng nhân vật của Nguyễn Du. Nhân vật Thuý
Kiều đã được xây dựng rất nhất quán từ đầu đến cuối tác phẩm. Dù khi
phải dằn lòng trao duyên cho Thuý Vân, khi một mình đối cảnh ở lầu
Ngưng Bích hay khi có đủ vị thế để báo ân báo oán sòng phẳng thì Thuý
Kiều vẫn luôn là người nặng tình nặng nghĩa:
Nàng rằng: "Nghĩa nặng tình non,
Lâm Tri người cũ chàng còn nhớ không?
Sâm Thương chẳng vẹn chữ tòng
Tại ai há dám phụ lòng cố nhân?
Gấm trăm cuốn, bạc nghìn cân,
Tạ lòng dễ xứng báo ân gọi là...".
Lí lẽ của Thuý Kiều rất rõ ràng: đây không phải là sự báo ân mà là sự trả
nghĩa, đúng hơn là trả cái tình mà Thúc Sinh đã dành cho nàng trước
đây. Như vậy, đối với Thúc Sinh, Thuý Kiều đã không xử bằng lí mà
bằng cái tình của nàng. Điều này có vẻ như không hợp với cách nghĩ
thông thường, không thoả mãn được một số bạn đọc khó tính nhưng
chính ở đây lại làm bật lên giá trị nghệ thuật của tác phẩm: Nguyễn Du
đã không xây dựng nhân vật Thuý Kiều theo một công thức định sẵn.
Ngược lại, ông đã tạo nên một nhân vật rất sinh động, rất đời thường.
Kiều đã suy nghĩ, nói năng và hành động hoàn toàn hợp với phẩm chất
và tính cách của nàng. Điều này càng được chứng minh rõ ràng hơn qua
cảnh tiếp theo.
Cảnh báo oán
Đối tượng báo oán ở đây là Hoạn Thư vợ Thúc Sinh. Mặc dù không
trực tiếp đẩy Thuý Kiều vào lầu xanh nhưng Hoạn Thư cũng là kẻ đã
gây không ít đau khổ cho cuộc đời Kiều. Con người đã trở thành hình
tượng điển hình cho sự ghen tuông ấy đã lặng lẽ cho người đến bắt nàng
về, đã dựng cảnh trớ trêu: bắt nàng hầu rượu Thúc Sinh để mà hả hê
sung sướng khi tận mắt chứng kiến nỗi cực nhục của cả hai người. Thuý
Kiều hẳn không thể quên nỗi nhục hôm ấy, theo đó thì tội của Hoạn Thư
đáng chết một trăm lần.
Thế nhưng Nguyễn Du đã không để cho lí trí của mình dẫn dắt sự việc
một cách giản đơn. Ông âm thầm chứng kiến cuộc đối đầu giữa hai
người đàn bà (mà theo Thuý Kiều là "kẻ cắp, bà già gặp nhau"), thuật lại
cuộc đấu khẩu của họ. Biệt tài của Nguyễn Du là khi chứng kiến và