Tô Hi n Thànhế
Tô Hi n Thànhế (?-1179), quê làng H M nay là xã ạ ỗ H Mạ ỗ huy n ệĐan Ph ngượ thành
ph ốHà N iộ, là quan đ i th n ph chính ạ ầ ụ nhà Lý, ph ng s hai tri u vua: ụ ự ề Lý Anh Tông
và Lý Cao Tông. Ông là viên quan văn võ song toàn, n i ti ng là công minh chính tr c,ổ ế ự
đ c vua ượ phong t cướ v ngươ m c dù không ph i tôn th t ặ ả ấ nhà Lý.
Ti u sể ử
S nghi p làm t ng võ c a Tô Hi n Thành ch y u là d i th i tr vì c a vua Lýự ệ ướ ủ ế ủ ế ướ ờ ị ủ
Anh Tông. Ti p n i g ng c a Thái úy ế ố ươ ủ Lý Th ng Ki tườ ệ , Thái úy Tô Hi n Thành đãế
cùng vua Lý Anh Tông đi d p lo n các n i, m mang b cõi thêm v phía Tây b c.ẹ ạ ơ ở ờ ề ắ
Ch ng ốChân L pạ xâm l c, chinh ph t ượ ạ Chiêm Thành. Làm cho v th c a qu c gia ị ế ủ ố Đ iạ
Vi tệ d i th i Lý Anh Tông tr nên l n m nh v i các n c lân bang và v i ướ ờ ở ớ ạ ớ ướ ớ nhà
T ngố [1]
. Bu c nhà T ng ph i công nh n Đ i Vi t vào năm 1164ộ ố ả ậ ạ ệ [2].
S nghi p làm quan văn c a ông cũng hi n hách không kém, nh ng ph n l n công laoự ệ ủ ể ư ầ ớ
l i t p trung giai đo n cu i đ i, khi ông tr thành đ i th n ph chính tài năng và đ cạ ậ ở ạ ố ờ ở ạ ầ ụ ứ
đ cu i cùng c a nhà Lý. giai đo n tr c đó, công lao l n nh t c a ông là vi c ôngộ ố ủ Ở ạ ướ ớ ấ ủ ệ
t ch c khai hoang l n bi n các vùng ven bi n thu c các t nh ổ ứ ấ ể ể ộ ỉ Qu ng Ninhả và Thanh
Hóa ngày nay. Cu i đ i ông làm đ n ch c Nh p n i ki m hi u ố ờ ế ứ ậ ộ ể ệ Thái phó bình ch ngươ
quân qu c tr ng s (ố ọ ự t t ngể ướ ). Khi vua Lý Anh Tông băng hà năm 1175, hoàng tử
tr ng là ưở Lý Long X ngưở h h ng, vua có di chi u l p hoàng t ư ỏ ế ậ ử Lý Long Trát m i cóớ
1 tu i lên ngôi (t c vua ổ ứ Lý Cao Tông), đã giao cho ông ph chính.ụ
Hoàng h u - m Long X ng - đem mâm vàng đ n h i l ông, mong ông đ i di chi uậ ẹ ưở ế ố ộ ổ ế
đ a Long X ng lên ngôi, nh ng ông kiên quy t t ch i và làm theo s y thác c aư ưở ư ế ừ ố ự ủ ủ
Tiên đ . Nh ng do tu i già s c y u mà th i gian phò tr u chúa c a ông không đ cế ư ổ ứ ế ờ ợ ấ ủ ượ
là bao. Năm 1179 khi vua m i 6 tu i, thì ông m n ng và m t. Tr c khi m t ông ti nớ ổ ố ặ ấ ướ ấ ế
c ửTr n Trung Táầ, ng i có th c tài, thay mình ph chính nhà vua, mà nh t quy tườ ự ụ ấ ế
không ti n c ế ử Vũ Tán Đ ngườ ng i h u c n bên mình. M c d u v y, tri u đình sauườ ầ ậ ặ ầ ậ ề
đó đã không nghe theo l i ông cho Tr n Trung Tá làm Thái phó ph chính cho vua, d nờ ầ ụ ẫ
đ n sau này vua Cao Tông không đ c d y b o đi u hành chính s mà ch lo ăn ch i,ế ượ ạ ả ề ự ỉ ơ
nhà Lý đi vào suy vong.
Liên k tế
Tô Hi n Thành ng i đ t Ô Diên (nay là xã H M , huy n Ðan Ph ng, Hà N i),ế ườ ấ ạ ỗ ệ ượ ộ
s ng kho ng t n a sau th k 12 đ n đ u th k 13. T nh , Tô Hi n Thành đã cóố ả ừ ử ế ỷ ế ầ ế ỷ ừ ỏ ế
ti ng là ng i thông minh c ng tr c, văn võ đ u hay. T ng truy n, khi m i ra làmế ườ ươ ự ề ươ ề ớ
quan, ông th ng lui v thăm vi ng quê nhà. Vùng Ô Diên quê ông có m t mi u th .ườ ề ế ộ ế ờ
M i ng i đ u tôn sùng là r t thiêng. Th y l , ông đ tâm xem xét. M t hôm, b t ngọ ườ ề ấ ấ ạ ể ộ ấ ờ
ông b t g p m t ng i l y c p cái áo c a m t nhà trong làng. Ch nhà này v n r t mêắ ặ ộ ườ ấ ắ ủ ộ ủ ố ấ
tín uy linh v th n mi u n , t t s đ n kêu c u; bi t v y, ông l ng thinh theo dõi. Quị ầ ế ọ ấ ẽ ế ầ ế ậ ặ ả
nhiên, ng i m t c a đem đ l r t h u đ n vái l y. Xin th n mi u tìm giúp k gianườ ấ ủ ồ ễ ấ ậ ế ạ ầ ế ẻ
đ đòi l i c a. Nh ng m t ti n mua đ l mà áo v n ch ng v , ng i dân kia đâmể ạ ủ ư ấ ề ồ ễ ẫ ẳ ề ườ
b c mình, đem chuy n y ta thán v i bà con trong làng. B y gi , ông m i k rõ s tìnhự ệ ấ ớ ấ ờ ớ ể ự
cho m i ng i bi t và b oọ ườ ế ả : - Th n mi u vô tích s thì đ p b l h ng, đóng c aầ ế ự ậ ỏ ư ươ ử
l i. Th cúng làm gì n a! M i ng i nghe theo Khi làm quan trong tri u, tài văn võạ ờ ữ ọ ườ ề
kiêm toàn và đ c tính c ng tr c, v nghĩa c a ông khi n các b n đ ng liêu kiêng nứ ươ ự ị ủ ế ạ ồ ể
và vua Lý tin dùng. D i tri u Lý Anh Tông, ông đ c phong đ n ch c thái phó vàướ ề ượ ế ứ
thái úy. Khi s p m t, Anh Tông đã g i riêng ông đ n bên long sàng di hu n cho ôngắ ấ ọ ế ấ
làm Thái s ph chính, căn d n ông ph i h t lòng phò tá Thái t Cáp ngôi vua. Anhư ụ ặ ả ế ử ở
Tông m t. Ông làm đúng di hu n c a Anh Tông, d c s c giúp r p vua m i còn nhấ ấ ủ ố ứ ậ ớ ỏ
tu i. V vua Anh Tông là Hoàng Thái h u mu n b thái t Cáp mà l p thái t Longổ ợ ậ ố ỏ ử ậ ử
X ng là ng i vì h đ n, đã b tru t quy n n i ngôi. Ông c ng quy t không nghe.ưở ườ ư ố ị ấ ề ố ươ ế
Hoàng Thái h u m i cho ng i mang l v t vàng b c r t h u đ n bi u bà h Lã, vậ ớ ườ ễ ậ ạ ấ ậ ế ế ọ ợ
Tô Hi n Thành, ý đ m n tay v đ thuy t ph c ông. Ham c a, v ông nh n l i.ế ồ ượ ợ ể ế ụ ủ ợ ậ ờ
Ngày đêm, bà ráo ri t tìm m i d p n thót, lôi kéo ông. Ông v n nh t đ nh không nghe.ế ọ ị ỏ ẫ ấ ị
Sau th y v nói mãi, ông m i b c mình nói th ng: - K làm quan ph i vâng m nh vua.ấ ợ ớ ự ẳ ẻ ả ệ
Tiên đ đã có di hu n cho ta, l nào ta l i vì hám l i mà trái l nh vua. N u ta làm đi uế ấ ẽ ạ ợ ệ ế ề
b t trung b t nghĩa y, sau này ta còn m t mũi nào nhìn tiên đ d i su i vàng n a.ấ ấ ấ ặ ế ướ ố ữ
Su t th i kỳ làm quan trong tri u, ông luôn gi tính c ng tr c, tr ng nghĩa khinh tài,ố ờ ề ữ ươ ự ọ
m t lòng trung thành vì dân, vì n c. Tr c nh ng xáo đ ng d d i do b n quí t cộ ướ ướ ữ ộ ữ ộ ọ ộ
phong ki n th i nát gây nên, ông v n v ng nh c t đá gi a dòng, m u trí ch ng đ ,ế ố ẫ ữ ư ộ ữ ư ố ỡ
gi cho vi c n c vi c dân kh i b b n gian th n lũng đo n. Khi Tô Hi n Thành b nhữ ệ ướ ệ ỏ ị ọ ầ ạ ế ệ
n ng, có viên Tham tri chính s trong tri u là Võ Tán Ð ng luôn lui t i chăm sócặ ự ề ườ ớ
ngày đêm h u h thu c men. Nhi u ng i khác cũng hay đ n thăm ông. Duy có quanầ ạ ố ề ườ ế
Gián ngh đ i phu là Tr n Trung Tá vì công vi c tri u đình b b n nên ít đ n. B nhị ạ ầ ệ ề ề ộ ế ệ
n ng, ông s p m t. Hoàng Thái h u m i h i ông: - M t mai, t ng công qua đ i, l yặ ắ ấ ậ ớ ỏ ộ ướ ờ ấ
ai n i nghi p. Không đ n đo, ông tr l i luôn: - Gián ngh đ i phu Tr n Trung Tá. Tháiố ệ ắ ả ờ ị ạ ầ
h u r t ng c nhiên mà r ng: - Võ Tán Ð ng h t lòng ph c d ch t ng công saoậ ấ ạ ằ ườ ế ụ ị ướ
t ng công không ti n c . L i đi ti n c Tr n Trung Tá là ng i ít ra vào thăm vi ngướ ế ử ạ ế ử ầ ườ ế
t ng công? Ông đáp: - Xem trong tri u, ch có Tr n Trung Tá là ng i làm đ c vi cướ ề ỉ ầ ườ ượ ệ
l n nên tôi ti n c . N u Thái h u h i ng i gi i vi c h u h , tôi s ti n c Võ Tánớ ế ử ế ậ ỏ ườ ỏ ệ ầ ạ ẽ ế ử
Ð ng. Thái h u ch u ông là ph i.ườ ậ ị ả
Bách khoa toàn th m Wikipediaư ở