1
Đề cương ôn tập Lịch sử Đông Nam Á
1. Vị trí địa lý, điều kiện TN và tác động tới lịch sử, văn hóa
2. Ảnh hưởng của văn hóa Ấn Độ-TQ tới lịch sử, văn hóa ĐNA
3. Ngôn ngữ, tộc người ĐNA và tác động tới lịch sử, văn hóa ĐNA
4. TK I-X: quá trình hình thành các nhà nước sơ kỳ; thành tựu văn hóa
5. TK X-XVI: biểu hiện thịnh đạt
6. TK XVI-XIX: thành tựu văn hóa, biểu hiện suy yếu, khủng hoảng.
7. Kỷ nguyên thương mại Đông Nam Á (1450-1700)
8. Thành tựu văn hóa tiêu biểu các giai đoạn: TK I-X, TK X-XV, TK XVI-XIX.
9. Tính thống nhất trong đa dạng về văn hóa, về lịch sử của ĐNA
10. Quá trình xâm lược của phương Tây (XVI-XIX)
11. Chính sách cai trị của phương Tây ở ĐNA (1800-1945) và hệ quả.
12. Phong trào GPDT ở ĐNA (1945-1975)
13. Các mô hình công nghiệp hóa ở ĐNA
14. Bối cảnh ra đời ASEAN, các dấu mốc quan trọng, Thành tựu cơ bản của ASEAN
(1967-2020); Cộng đồng kinh tế ASEAN; Thành tựu chính trị của ASEAN; thời cơ,
thách thức, các vấn đề đặt ra với ASEAN thế kỷ XXI.
2
Câu 1: Vị trí địa lý, điều kiện tự nhiên và tác động tới lịch sử, văn hóa.
A. Vị trí địa lí.
- Trước đây người ta thường hiểu tầm quan trọng lịch sử của Đông Nam Á ở vị trí
địa lí của nó. Khu vực này được coi là hành lang cầu nối giữa p. Đông (NB, TQ) và
p.Tây (Ấn Độ, Tây Á, Địa Trung Hải) được coi là “ống thông gió” hay “ngã tư
đường”.
- Là khu vực thống nhất gồm 2 bộ phận: Vùng bán đảo Trung Ấn ( gọi là Đông
Nam Á lục địa) và vùng quần đảo Mã Lai (ĐNA lục địa).
- Vị trí địa lí đặc biệt: Cầu nối giữa ADD và TBD, lục địa Á- Âu và Châu Úc ->
Khu vực có tầm quan trọng hàng đầu trên thế giới.
- Nằm gần như hoàn toàn trong vành đai nóng của địa cầu.Trừ phía bắc của lục địa
có mùa đông còn phần lớn lãnh thổ ĐNA NẮng nóng ->Chi phối rất lớn đến ls, vh
ĐNA.
- Đna gồm phần bán đảo Trung Ấn và hàng vạn đảo, đktn và cuộc sống con người
chịu ảnh hưởng bởi yếu tố biển rất sâu sắc.
- Đông Nam Á là một khu vực rộng, trải ra trên 1 phần trải ra trên 1 phần trái đất,
từ 92 kinh độ đông đến 140 kinh độ đông, từ khoảng 28 độ vĩ bắc, chạy qua xích đạo
đến 15 vĩ độ Nam, không thống nhất về ĐKTN.
Nhiều ng đã kết luận rằng ít nhất cho đến thế kỉ XVI, Đông Nam Á đã nối liền
trong những trung tâm văn minh 1 khu vực địa lý – lịch sử - văn hóa. Trước khi trở
thành một khu vực địa lí – chính trị.
ĐNA là một khu vực địa lí có vị trí rất độc đáo, đặc biệt -> làm cho điều kiện địa
lí tự nhiên ở đây có nhiều nét tương đồng với nhau, góp phần tạo nên tính thống nhất
trong đa dạng.
B. Điều kiện tự nhiên.
1. Khí hậu
: Có những đặc trưng chung
- Nóng ẩm, mưa nhiều, chịu ảnh hưởng rất sâu sắc của gió mùa với 2 luồng chính
là Tây Bắc và Đông Nam.
- ĐNA là khu vực Châu Á gió mùa. Tuy nằm 2 bên xích đạo rất nóng và dễ bị sa
mạc hóa. Không bị sa mạc hóa như các nước ở vĩ độ tương đương vì có biển.
Gió mùa là nhân tố quan trọng cho cảnh quan tự nhiên và lịch sử văn hóa Đông
Nam Á. Gió mùa cũng là nhân tố tạo nên những tương đồng về địa lí ĐNA.
2. Hệ thống sông:
- Khí hậu nóng ẩm mưa nhiều tạo cho ĐNA là 1 vùng sông nước: Có hệ thống
sông suối và ao hồ dày đặc.
- Phù sa của những dòng sông lớn nhất ở đây: S. Meekong, Alues, s. Hồng đã tạo
nên những ĐB phù sa rộng lớn, là cái nôi của những nền văn minh khu vực.
- Hệ thống sông còn là hệ thống giao thông thủy huyết mạch của quốc gia và liên
quốc gia. Cơ sở sông nước tạo nên nhiều độc đáo của văn hóa ĐNA.
3. Yếu tố biển:
3
Tất cả các nước trong khu vực ( trừ Lào) đều được biển bao bọc toàn bộ hoặc 1 phần,
đây cũng là 1 đặc điểm tương đồng về ĐKTN của ĐNA. Nhờ có biển mà ĐNA là 1
trong những khu vực có độ ẩm và lượng mưa cao nhất thế giới. Ứng xử với môi trường
biển cũng tạo nên những nét văn hóa đặc trưng của ng ĐNA. Biển là con đg giao lưu
kinh tế, văn hóa quan trọng của ĐNA.
4. Khoáng sản
: Phong phú và đa dạng với nhiều than đá, dầu mỏ, sắt, thiếc,...
5. Rừng:
Phong phú mà nổi bật là những cánh rừng nhiệt đới phong phú về thảo mộc
và muông thú
Nơi thích hợp với sự sinh trưởng của một số loài cây nhất định, Đna trở thành quê
hương của những gia vị, cây hương liệu đặc trưng ( hồ tiêu, hồi, quế, trầm hương,...) và
cây lương thực đặc trưng là lúa nước.
6. Địa hình
:
Địa hình bị chia cắt mạnh cũng là 1 đặc điểm nổi bật, sự chia cắt giữa các lục địa và
hải đảo, ngoài hải đảo có sự chia cắt các đảo với nhau. Ngay trong địa hình lục địa cũng
bị chia cắt bởi các dãy núi, sông, suối.
Tạo ra sự đa dạng của cảnh quan thiên nhiên và môi trường sinh thái => ảnh
hưởng đến sự phát triển và lịch sử văn hóa ĐNA.
ĐNA là 1 kv thống nhất mà đa dạng ảnh hưởng đến sự hình thành và phát triển
của ls,vh đna
C. Tác động của vị trí địa lí và điều kiện tự nhiên đến lịch sử, văn hóa ĐNA
- Sự thống nhất trong đa dạng của tự nhiên là cơ sở tạo nên sự thống nhất mà đa
dạng của văn hóa Đông Nam Á.
- Khí hậu nóng nhiều-> thích hợp với sự sinh trưởng của cây lúa nước-> con ng
trồng lúa nước -> Văn hóa lúa nước.
Sự ra đời của nghề trồng lúa nước là thành quả đặc biệt quan trọng của ĐNA gắn
chặt với tự nhiên. Đna còn là nơi thích hợp cho sự sinh trưởng của 1 số loại cây cỏ nhất
định , trở thành quê hương của những cây gia vị, hương liệu đặc trưng.
- Khí hậu nóng ẩm, mưa nhiều theo mùa và nghề nông trồng lúa nước đã chi phối
rất rõ tới phong tục tập quán ăn, mặc, ở, đi lại, lễ hội, tín ngưỡng,... của ĐNA.
- Là 1 kv sông nước, yếu tố nước chi phối rất sâu sắc tới văn hóa ĐNA.
+ Làm thủy lợi -> đắp đê
+ Cư trú-> nhà thuyền, chợ sông
+ Ăn uống -> Hải sản
+ Lễ hội -> đua thuyền,...
+ Thờ thủy thần
4
- Nằm ở ngã tư đường giao thông quốc tế-> chi phối mạnh đến văn hóa ĐNA: Quá
trình giao lưu, tiếp biến Vh ở ĐNA diễn ra sớm và liên tục -> góp phần làm phong phú
văn hóa truyền thống ĐNA.
- Nằm ở vị trí địa chính trị quan trọng-> Nhiều nước nhòm ngó -> Chiến tranh
- Biển bao bọc ĐNA -> nghề buôn bán trên biển ra đời sớm và phát triển mạnh và
có vai trò quan trọng trong quá trình giao lưu VH.
- Địa hình chia cắt mạnh có ảnh hưởng không nhỏ đến lịch sử, vh đna -> Tạo ra sự
đa dạng cảnh quan nhưng ĐNA thiếu những không gian rộng cho sự phát triển KT _ XH
trên quy mô lớn, thiếu những ĐKTN cho sự phát triển trên những kĩ thuật tinh tế, phức
tạp.
- Địa hình cắt xẻ còn chia ra các nhóm dân cư
- Sông nước: Hình thành các hệ thống trao đổi ven sông, hình thành các nhánh giao
thương.
- VTĐL, ĐKTN tạo nên ls, vh phong phú: Tiếp xúc với văn hóa ÂĐ, TQ mang
đến các thiết chế, tư tưởng, tôn giáo. ĐNA kết hợp vh bản địa và vh bên ngoài vào.
- Cuộc đấu tranh lâu dài chống chọi với những hạn chế của tự nhiên và dịch bệnh
do Đk ẩm thấp gây ra đã góp phần hun đúc nên tính cách kiên cường, tính đoàn kết của
các dân tộc ĐNA.
Câu 2: Ảnh hưởng của văn hóa Ấn Độ - Trung Quốc tới lịch sử, văn hóa ĐNA.
1. Các con đường tiếp xúc
- Tiếp xúc, ảnh hưởng bởi vị trí địa lý tiếp giáp cả trên bộ và trên biển.
- Theo con đường buôn bán, các thương nhân Trung Quốc, Ấn Độ sớm xâm nhập
và tiêp xúc với cư dân vùng Đông Nam Á, những yếu tố văn hóa theo con đường thương
mại sớm đi vào Đông Nam Á
- Theo con đường di dân, cư dân Ấn Độ theo đường biên giới Myanmar, cư dân
Trung Quốc (người Thái bị người Mông Cổ đuổi xuống phía Nam) tràn xuống vùng
Đông Nam Á, tạo nên các yếu tố văn hóa mới xuất phát từ nền văn hóa bản địa kết hợp
với yếu tố văn hóa của cư dân Trung Quốc ( Hoa Hạ), Ấn Độ
- Cùng với đó, thời gian đô hộ của các tập đoàn phong kiến ở phương Bắc ở vùng
này khá lâu (đô hộ Việt Nam hơn 1000 năm, cùng với đó là quãng thời gian nhà Nguyên
xâm lược Myanmar), chúng đã đồng hóa nhân dân vùng này bằng những yếu tố văn hóa
của chúng như chế độ phụ hệ, tục nuôi tóc dài, chữ Hán, Nho giáo
- Thông qua việc triều cống, đi sứ, các sứ giả đem về những yếu tố mới từ ngoại
quốc về khu vực, tạo nên nhiều màu sắc văn hóa mới
2. Ảnh hưởng của văn hóa Ấn Độ tới lịch sử, văn hóa ĐNA:
2.1. Tôn giáo
: Là ảnh hưởng rõ nét và sâu đậm nhất
- “Người Ấn Độ dù là tăng lữ hay thường dân cũng mang đến ĐNA trước tiên là
tôn giáo, tín ngưỡng của họ. Có lẽ vì sự truyền bá tôn giáo là phương tiện thuận lợi nhất
để cảm hóa, chan hòa với bản địa, để tạo nên cộng đồng “đồng đạo” cảm thông và ủng
hộ giữa những người xa xứ với nhau và giữa những người ngooại quốc với người dân
bản địa”.
5
- Hin đu giáo và phật giáo đã được du nhập vào ĐNA và có ảnh hưởng sâu đậm
trong đsxh ĐNA. Trong đó phật giáo quốc giáo ở nhiều quốc gia.
a. Hinđu giáo:
- Có nhiều quốc gia chịu ảnh hưởng mạnh mẽ của Ấn Độ giáo như Inđô, Mã
Lai, Vương quốc Chăm pa, Vương quốc của người Khmer, Ấn Độ giáo còn ảnh hưởng
mạnh mẽ trong một số vùng ở các Vương quốc Thái Lan, Lào, Miến Điện,..
- Ảnh hưởng về tổ chức bộ máy nhà nước, chính trị,...
b. Phật giáo:
- Phật giáo truyền vào Đông Nam Á khá sớm, nó thâm nhập vào các quốc gia
trong từng khoảng thời gian khác nhau, người ta chỉ đoán định được rằng Phật giáo
truyền vào Đông Nam Á khoảng thế kỉ II sau công nguyên và ảnh hưởng rất lớn đến
nhận thức của con người
- Phật giáo trở thành quốc giáo của nhiều nước.
- PG đã cắm rễ sâu vào ĐNA: Nhiều tín đồ, nhiều trung tâm, nhiều công trình
kiến trúc phật giáo.
2.2. Chữ viết – văn học:
- Chữ Pali – Sanskrit được phổ biến ở nhiều quốc gia ĐNA ( CPC, Thái Lan,
Lào)
- Nhiều từ trong ngôn ngữ ĐNA có gốc Ấn Độ ( tiếng Việt, tiếng Khmer, tiếng
Thái,...).
- Sự du nhập của hai sử thi Ramayana và Mahabrahata-> NG ĐNA tạo nên những
tác phẩm VH mang cốt truyện của 2 sử thi này.
2.3. Cổ sử các quốc gia Ấn Độ Hóa;
Tục thờ Ấn Độ Giáo ở ĐNA được cư dân trong vùng tập trung trong việc thờ các
vị thần Siva, visnu, brahma. Cư dân ĐNA thể hiện thần siva trong 2 htg 1 là 1 ng đàn
ông có mái tóc xoăn búi cao có 1 con mắt thứ ba trên trán. Thần siva còn thường cưỡi
con bò Nanđin – bên cạnh thần siva là 2 ng vợ của thần.
2.4. Chính trị - XH:
Nhiều nước ở ĐNA được hình thành trong thời kì này theo mô hình CT – XH
kiểu Đna, điển hình như Champa.
N h ận xét:
- Sự truyền bá văn hóa Ấn Độ tới ĐNA là kết quả của việc tăng cường buôn bán
với khu vực này vào những thế kỉ đầu công nguyên.
- D.G.HELL trong cuốn Lịch sử Đông Nam Á đã viết rõ: “Rõ ràng người Mã Lai
( Indo) là 1 dân tộc đi biển rất giỏi và không thiếu dấu hiệu cho rằng họ thường xuyên
lui tới các cảng của Ấn Độ và Xây Lan giống như các thủy thủy của Ấn Độ và Xây
Lan.
- Văn hóa Ấn Độ xâm nhập vào ĐNA bằng con đường hòa bình.