ĐỀ CƯƠNG ÔN TẬP LỊCH SỬ THẾ GIỚI CẬN ĐẠI
CHƯƠNG 1: CÁC CUỘC CÁCH MẠNG TƯ SẢN THỜI KÌ CẬN ĐẠI
1. Cách mạng tư sản Nederland thế kỉ XVI (1566-1648):
Tiền đề, nguyên nhân, diễn biến
chính, kết quả, ý nghĩa
a) Tiền đề
* Kinh tế:
Sự phát triển mạnh mẽ của quan hệ sản xuất TBCN
(công nghiệp đóng tàu phát
triển - lĩnh vực thương nghiệp & TCN)
- Cuối XV- đầu XVI, Nederland là vùng kinh tế phát triển mạnh nhất ở Châu Âu, chủ yếu trong
giao lưu buôn bán thương mại, tương đương với nền kinh tế công thương nghiệp ở Italia trong
những XII- XIV
=> Đây là điểm nhấn tạo đk lí giải tại sao cuộc CMTS lại bùng nổ đầu tiên ở
Nederland (vì có sự pt mạnh mẽ của qhsx TBCN)
- Xuất hiện những trung tâm thủ công nghiệp và buôn bán đô thị sầm uất: Leiden (
lai đừn
),
Amsterdam (
am sét đam
), Utrecht...=> Tạo đk cho sự xuất hiện của hoạt động giao lưu buôn bán,
tạo dk cho các thương nhân Nederland có quyền tự do buôn bán với các thuộc địa khác ở châu
Âu, Mỹ Latinh & TBN.
- Sự phát triển của TCN: sự xuất hiện của các công trường thủ công tập trung ở các thành phố
lớn với các ngành đóng tàu, dệt, len dạ, nhuộm, thuộc da, làm thủy tinh, làm giấy,... => tạo đk
cho sự ra đời của giai cấp công nhân
* Xã hội: có sự chuyển biến mạnh mẽ; sự xuất hiện của giai cấp tư sản và bộ phận quý tộc
mới -
là lực lượng lãnh đạo cách mạng sau này
- Sự phát triển về mặt KT tạo đk cho sự xuất hiện tư sản công thương nghiệp ở vùng đất thấp:
có thế lực KT nhưng không có thế lực CT.
- Quý tộc phong kiến có 1 bộ phận tư sản hóa -
quý tộc tiến bộ:
sử dụng RĐ của mình để sx các
mặt hàng phục vụ cho nhu cầu buôn bán và trao đổi thương nghiệp => cần đến lao động làm thuê
=> tạo đk cho quan hệ sản xuất TBCN bắt đầu xâm nhập vào nông thôn Nederland
- Hình thành giai cấp lao động làm thuê (thợ thủ công bị phá sản, dân nghèo thành thị, những
người làm thuê ở các bến cảng. ..) => (
Tại sao lại gọi là giai cấp lao động làm thuê? Vì trong XH
Nederland chưa hình thành rõ bộ phận giai cấp công nhân) =>
bộ phận làm thuê này sẽ trở thành
những lực lượng tham gia CM dưới sự lãnh đạo của Tư sản & quý tộc mới
* Tư tưởng:
sự phát triển mạnh mẽ của tôn giáo cải cách, đạo Tin Lành
- Ảnh hưởng mạnh mẽ của tôn giáo cải cách, có sự chia rẽ: quý tộc mới đi theo cải cách của
Luther, tư sản và nông dân khá giả theo cải cách Calvin (
Can vanh)
- Vị trí địa lí của Nederland tạo đk cho sự xuất hiện & du nhập những tư tưởng nhân văn tư sản,
tư tưởng cải cách tôn giáo => Sớm hình thành ý thức tự do và tinh thần tự chủ => xuất hiện nhu
cầu liên kết các tỉnh Vùng đất thấp với nhau trong cuộc đấu tranh chống lại ách thống trị của
vương triều Tây Ban Nha.
b) Nguyên nhân
‒
Mâu thuẫn dân tộc :
chính sách cai trị của triều đình phong kiến Tây Ban Nha
‒
Mâu thuẫn tôn giáo:
chính sách đàn áp tôn giáo cải cách của Philip II
‒
Mâu thuẫn xã hội:
triều đình Philip II tăng thuế đối với các tầng lớp nhân dân, bảo hộ cho
nhà thờ Thiên Chúa giáo, xâm phạm đến ruộng đất và tài sản của nhân dân.
‒
Mâu thuẫn kinh tế:
lực lượng sản xuất tiến bộ với quan hệ sản xuất phong kiến, thực dân
lạc hậu
Chính sách cai trị của Tây Ban Nha thời Philip II tác động tiêu cực, đụng chạm đến
quyền lợi, lợi ích kinh tế, chính trị, tôn giáo của tất cả các giai tầng, cản trở sự phát triển của
Nederland.
* Duyên cớ trực tiếp (nguyên nhân trực tiếp):
- 1564: chính sách cấm buôn bán, chuyên chở và nhập khẩu len thô, lông cừu của Anh qua biển
Manche => đời sống thợ thủ công, thương nhân và dân nghèo thành thị khí khăn.
- 1566: thiên tai do rét đậm, mất mùa, đời sống nhân dân khó khăn
- Philip II cấm triệu tập các cơ quan của người Nederland như hội nghị đẳng cấp, Hội nghị Tài
chính và Tư pháp trung ương.
=> Tiến hành cách mạng, giải phóng dân tộc, giành độc lập dân tộc.
c) Diễn biến chính
* Có 2 cách tiếp cận để phân kỳ diễn biến cách mạng Nederland
-
Mục tiêu của CM: thành lập chế độ CH => căn cứ vào các sự kiện liên quan đến
(1566 - 1579)
1609-1648
- Hình thức của CM: diễn biến chính sự giữa Nederland và TBN
1566-1581
1581-1648
* Các sự kiện chính:
- 8/1566, nhân dân miền Bắc Nederland khởi nghĩa, lực lượng phát triển mạnh, làm chủ nhiều
nơi
- 8/1567: vương triều TBN đem quân sang và đàn áp
- 4/ 1572: quân khởi nghĩa làm chủ các tỉnh phía Bắc
- 23/1/1579: thành lập liên minh Utrecht – Liên minh vĩnh cửu, tuyên bố thành lập nước Cộng
hòa- các tỉnh liên hiệp, thống nhất tiền tệ, đo lường và tổ chức quân sự, chính sách đối ngoại, bầu
William Orange làm chủ tịch liên hiệp 7 tỉnh phía Bắc.
- 26/7/1581: các tỉnh liên hiệp công bố đạo luật Abjuration, tuyên bố nền độc lập khỏi TBN,
lấy tên tỉnh Hà Lan
-
1588 - 1598: chiến sự tiếp tục bùng nổ
- 1599 - 1609: thương lượng đình chiến
- 1609: ký kết Hiệp định đình chiến giữa TBN và các tỉnh liên hiệp
-
1621 - 1648: giai đoạn cuối, nằm trong Chiến tranh Ba mươi năm
- 1648: Hiệp ước Westphalia, Tây Ban Nha chính thức công nhận độc lập của Hà Lan.
d) Ý nghĩa/ tác động
- Đối với lịch sử Hà Lan :
+ CM Nederland là một cuộc chiến tranh giải phóng dân tộc mang tính chất 1 cuộc cách mạng
tư sản (
vì trong quá trình cách mạng, quân khởi nghĩa không những tiêu diệt đc thực dân TBN mà
còn tiêu diệt các thế lực phong kiến phản động trong nước
).
+ Dẫn đến sự ra đời của một quốc gia độc lập, bắt đầu thời kỳ mới trong lịch sử Hà Lan -
Thời
kỳ Cộng hòa
+ Phá bỏ những trở ngại kìm hãm sức sản xuất => tạo điều kiện cho kinh tế TBCN phát triển ở
Hà Lan, đưa Hà Lan trở thành quốc gia phát triển mạnh nhất thế giới vào TK XVII (cường quốc
kinh tế thương mại, xâm lược thực dân)
- Tác động đối với lịch sử thế giới
+ Mở đầu cho thời kỳ cận đại: thời đại của các cuộc cách mạng tư sản và sự suy vong của chế
độ phong kiến, thời kỳ ra đời và xác lập của chủ nghĩa tư bản
+ Đánh dấu thời kỳ đấu tranh trực diện, toàn diện trên tất cả các lĩnh vực của giai cấp tư sản
chống chế độ phong kiến
+ Xây dựng mô hình nhà nước mới: nền Cộng Hòa từ 1581 – 1794
+ Làm thay đổi cán cân lực lượng ở Châu Âu: phong kiến suy yếu, các quốc gia tư sản giành
lợi thế.
2. Cách mạng tư sản Anh: Tiền đề, nguyên nhân, diễn biến chính, kết quả, ý nghĩa, vai trò
của quý tộc mới.
2.1. Tình hình nước Anh trước cách mạng
* Tình hình kinh tế: phát triển nhất Châu Âu
Công nghiệp: phát triển mạnh trên tất cả các lĩnh vực bao gồm cả các ngành công nghiệp
cũ và các ngành công nghiệp mới nhờ những tiến bộ về mặt kỹ thuật sản xuất thép, sắt, đóng tàu
đặc biệt là nghề dệt, sản xuất len dạ (chiếm vị trí quan trọng và then chốt, chiếm 80% hàng hóa
xuất khẩu của nước Anh)
‒Xuất hiện những ngành mới: bông, giấy, tơ lụa, thủy tinh,..
‒Công trường thủ công xuất hiện với hàng trăm công nhân làm thuê, chủ yếu là công trường
thủ công phân tán ở nông thôn, chủ công trường thủ công kiêm thương nhân bao mua.
‒Đầu thế kỉ XVII: công trường thủ công tập trung xuất hiện ở London, thuê đến 1.000 nhân
công
Thương nghiệp: sớm thống nhất thị trường dân tộc tạo điều kiện cho nội thương và ngoại
thương phát triển
‒Các hải cảng sầm uất xuất hiện như Bristol, Exeter, London
Bristol : hải cảng phía Tây Nam, phân phối hàng hóa, nhiên liệu (len thô, lông cừu) cho
toàn nước Anh, các nước Tây Âu và Bắc Âu
London : dân số tăng gấp đôi từ 100.000 người – 1600 lên 200.000 người – 1650, trung
tâm thương mại, tài chính thủ công nghiệp lớn nhất nước Anh, hàng đầu Châu Âu
‒Buôn bán với thị trường bên ngoài cũng được mở rộng, hàng loạt công ty thương mại của
Anh với nước ngoài đc thành lập, tiêu biểu nhất là công ty Đông Ấn Độ (1600)…
Nông nghiệp: hiện tượng “rào ruộng cướp đất” – điểm khác biệt của kinh tế nước Anh so
với các nước khác:
‒Công nghiệp len dạ phát triển ở Anh, nghề chăn nuôi cừu đem lại lợi nhuận lớn => địa chủ
chuyển hướng kinh doanh: đuổi nông dân ra khỏi đất đai của minh để lấy đất làm đồng cỏ chăn
nuôi cừu => phương thức kinh doanh mới: lập trang trại, sử dụng lao động làm thuê, cải tiến chế
độ luân canh dùng máy gieo hạt và các công cụ khác
‒Hệ quả xã hội: tạo nên nguồn lao động đông đảo cho nông nghiệp và nguồn tư bản để phát
triển quan hệ sả xuất mới tư bản chủ nghĩa trong nông nghiệp, hình thành tầng lớp trại chủ giàu
có.
* Tình hình chính trị:
Thể chế quân chủ chuyên chế, vua sở hữu đất đai nắm vương quyền và thần quyền đứng
đầu tôn giáo
Nghị viện được thành lập sớm (thế kỉ XIII); thượng viên (viện nguyên lão) – quyền lập
pháp và hạ viện (viện dân biểu) – quyền thông qua chính sách thuế khóa
Vua có quyền triệu tập nghị viện theo ý muốn và cũng có quyền giải tán nghị viện => nhà
vua nắm quyền lực gần như tuyệt đối
Giữa thế kỉ XVII, hạ viện chủ yếu là quý tộc mới => Nơi đấu tranh gay gắt của lực lượng
tiến bộ chống lại lực lượng của nhà vua
* Tình hình xã hội:
Sự phân hóa trong giai cấp quý tộc phong kiến : quý tộc cũ và quý tộc mới
‒Tầng lớp Quý tộc cũ là tầng lớp có quyền lợi về mặt chính trị gắn với chế độ phong kiến
và vẫn duy trì phương thức kinh doanh theo chế độ phong kiến.
‒Tầng lớp quý tộc mới: Là tầng lớp có quyền lợi chính trị vẫn gắn với chế độ phong kiến
nhưng phương thức kinh doanh và hoạt động kinh tế của họ thì gắn với chế độ tư bản chủ nghĩa,
chủ yếu trên lĩnh vực nông nghiệp, kinh doanh tạo ra các mặt hàng đẩy ra thị trường để phục vụ
cho sự phát triển của công nghiệp và thương nghiệp.
Sự xuất hiện của giai cấp tư sản:
Giai cấp tư sản ở Anh bao gồm thương nhân và chủ các công trường thủ công. xuất hiện từ
hoạt động kinh doanh theo phương thức tư bản chủ nghĩa, có nhiều đặc quyền về mặt kinh tế
nhưng không có quyền lợi về mặt chính trị nên bị nhà vua ngăn cản sự phát triển kinh tế công
thương.
Sự phân hóa trong giai cấp nông dân và các tầng lớp nhân dân lao động khác.
‒Giai cấp nông dân Anh chịu tác động mạnh mẽ sự thâm nhập của chủ nghĩa tư bản vào
nông nghiệp Anh và phân hoá thành nhiều bộ phận, có vị thế kinh tế khác nhau.
Những người nông dân giàu có (phú nông) chuyên cho vay nặng lãi và cũng bao chiếm
ruộng đất; vì thế, quyền lợi của họ rất gần gũi với quý tộc mới. Tuy vậy, họ cũng phản đối chế độ
phong kiến chuyên chế đã cản trở việc kinh doanh của mình.
Bần nông là những nạn nhân của phong trào rào đất cướp ruộng. Họ bị cưỡng bức rời bỏ
những mảnh đất của mình, phiêu bạt đi khắp nơi và sống cuộc đời nghèo khổ. Để có thể tiếp tục
sống và tồn tại, những người nông dân đã bán sức lao động của mình cho nhà tư bản; họ trở thành
công nhân công nghiệp hay nông nghiệp. Họ kiên quyết đấu tranh thủ tiêu chế độ bóc lột phong
kiến, lấy lại phần đất đai đã bị tước đoạt.
‒Nhân dân lao động ở các thành thị chủ yếu gồm thợ bạn và thợ học nghề trong các phường
hội đang dần dần bị biến thành người lao động làm thuê, công nhân các công trường thủ công. Họ
có tinh thần đấu tranh.
=> Giai cấp kiên quyết chống phong kiến: quý tộc mới, tư sản, nông dân, công nhân
* Tình hình tư tưởng (tôn giáo): có sự đối đầu giữa Anh giáo và Thanh giáo
Anh giáo:
‒Ra đời vào những năm 30 của tk XVI (1533-1536) dưới thời Henry VII, tách Giáo hội
Anh ra khỏi Giáo hội Roma, giữ nguyên nghi lễ, vua Anh đứng đầu và kiểm soát đất đai, tài sản
của Giáo hội
‒Tôn giáo chính thống, chỗ dựa của chế độ phong kiến và nhà vua Anh.
Thanh giáo- tôn giáo trong sạch
‒Ra đời vào tập niên 60 của tk XVI, theo tư tưởng của Calvin
‒Tôn giáo cải cách loại bỏ nghi lễ phiền hà, phù hợp với giai cấp tư sản và quần chúng nhân
dân
‒Phân hóa 2 bộ phận : phái trưởng lão- đại tư sản giàu có, dễ thỏa hiệp với nhà vua Phái
độc lập – tư sản và quý tộc mới loại nhỏ, đối lập với nhà vua về quyền lợi kinh tế
ÞRa đời lý luận chính trị và hiến pháp trong cách mạng tư sản Anh -> bản “Công ước
xã hội “ : tư tưởng của 1 ông vua minh quân đc nhân dân bầu ra và có quyền phế truất, nhân dân
phải đấu tranh chống chế độ chuyên chế, thậm chí tử hình nhà vua - > tư tưởng dân chủ, ngọn cờ
tập hợp lực của tư sản và quý tộc.
2.2. Tiền đề
* Tiền đề kinh tế:
Công nghiệp: phát triển mạnh trên tất cả các lĩnh vực bao gồm cả các ngành công nghiệp
cũ và các ngành công nghiệp mới nhờ những tiến bộ về mặt kỹ thuật sản xuất thép, sắt, đóng tàu
đặc biệt là nghề dệt, sản xuất len dạ (chiếm vị trí quan trọng và then chốt, chiếm 80% hàng hóa
xuất khẩu của nước Anh)
‒Xuất hiện những ngành mới: bông, giấy, tơ lụa, thủy tinh,..
‒Công trường thủ công xuất hiện với hàng trăm công nhân làm thuê, chủ yếu là công trường
thủ công phân tán ở nông thôn, chủ công trường thủ công kiêm thương nhân bao mua.
‒Đầu thế kỉ XVII: công trường thủ công tập trung xuất hiện ở London, thuê đến 1.000 nhân
công
Nông nghiệp: sự xâm nhập và phát triển của quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa trong nông
nghiệp thể hiện thông qua hiện tượng “Rào ruộng cướp đất” => tạo điều kiện cho sự phát triển
của quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa trong nông nghiệp của nước Anh
‒Công nghiệp len dạ phát triển ở Anh, nghề chăn nuôi cừu đem lại lợi nhuận lớn => địa chủ
chuyển hướng kinh doanh: đuổi nông dân ra khỏi đất đai của minh để lấy đất làm đồng cỏ chăn
nuôi cừu => phương thức kinh doanh mới: lập trang trại, sử dụng lao động làm thuê, cải tiến chế
độ luân canh dùng máy gieo hạt và các công cụ khác