Tr n Du Tôngầ ệ
Tr n Du Tôngầ ệ (1337-1377) là vua th 9 ứnhà Tr nầ trong l ch s Vi t Namị ử ệ , tên th t là ậTr n Kínhầ ng iườ
h ng T c M c, Thiên Tr ng, ươ ứ ặ ườ Nam Đ nhị, Vi t Namệ.
Ti u sể ử
Tr n Du Tông sinh ngày 2 tháng 6 năm 1337. Ông là con th m i m t c a ầ ệ ứ ườ ộ ủ Tr n Minh Tôngầ, em c a baủ
vua:Tr n Hi n Tôngầ ế , Tr n D Tôngầ ụ và Tr n Ngh Tôngầ ệ . M ông là Đôn T Hoàng Thái phi.ẹ ừ
C ng c qu c giaủ ố ố
Năm 1369, Tr n D Tông m t, truy n ngôi cho D ng Nh t L . Theo s sách, Nh t L v n không ph iầ ụ ấ ề ươ ậ ễ ử ậ ễ ố ả
là con đ c a D Tông mà m L là đào hát, v c a kép hát D ng Kh ng, đã mang thai L tr c khiẻ ủ ụ ẹ ễ ợ ủ ươ ươ ễ ướ
làm v vua D Tông.ợ ụ
Nh t L làm vua nh ng b b công vi c, ham ch i, r u chè, l i gi t bà n i là m D Tông vì bà h iậ ễ ư ỏ ễ ệ ơ ượ ạ ế ộ ẹ ụ ố
h n vi c l p Nh t L . L còn đ nh đ i sang h D ng khi n các quan trong tri u b t bình.ậ ệ ậ ậ ễ ễ ị ổ ọ ươ ế ề ấ
Năm 1370, các hoàng t , thân t c nhà Tr n m u kh i binh l t đ Nh t L . Tr n Kính giúp anh là Tr nử ộ ầ ư ở ậ ổ ậ ễ ầ ầ
Ph đ m nh n vi c s m s a m i vũ khí, trang b quân đ i. Ông cùng Tr n Ph th c hi n đ o chính l tủ ả ậ ệ ắ ử ọ ị ộ ầ ủ ự ệ ả ậ
đ gi t ch t Nh t L . Tr n Ph lên ngôi, t c là ổ ế ế ậ ễ ầ ủ ứ Tr n Ngh Tôngầ ệ .
Noi g ng đ i tr c c a nhà Tr n th ng gi ch đ vua và thái th ng hoàng cùng tr n c, năm 1372,ươ ờ ướ ủ ầ ườ ữ ế ộ ượ ị ướ
Ngh Tông nh ng ngôi cho ông lên làm th ng hoàng. Đây là tr ng h p đ u tiên th ng hoàng ch làệ ườ ượ ườ ợ ầ ượ ỉ
anh c a vua trong l ch s Vi t Nam. Tr n Kính lên ngôi, t c là Tr n Du Tông.ủ ị ử ệ ầ ứ ầ ệ
Tr n Du Tông ti p t c đ ng l i c a cha ông, liên t c tuy n ch n nhân tài cho qu c gia. S cũ chép:ầ ệ ế ụ ườ ố ủ ụ ể ọ ố ử
“ t Mão (năm 1375),... xu ng chi u ch n các quan viên, ng i nào có tài năng, luy n t p ngh võ, thôngẤ ố ế ọ ườ ệ ậ ề
hi u thao l c, thì không c là tôn th t đ u làm t ng coi quân, đ ng th i cho ra kh i quân ngũ nh ngể ượ ứ ấ ề ướ ồ ờ ỏ ữ
ng i lính già c , m y u, b nh t t..."ườ ả ố ế ệ ậ
Ông đã t ch c thi Đình tuy n ch n nhân tài cho qu c gia. Nh ng nho sĩ th i đó nh Đào S Tích (Tr ngổ ứ ể ọ ố ữ ờ ư ư ạ
nguyên), Lê Hi n Ph (B ng nhãn), Tr n Đình Thám (Thám hoa)... đ u xu t thân t bình dân, không trongế ủ ả ầ ề ấ ừ
hàng ngũ hoàng t c. Vua r t coi tr ng nho s , coi đó là đ i di n văn hi n n c nhà, nên cho ăn y n, áoộ ấ ọ ỹ ạ ệ ế ướ ế
x p, t c ph m...ấ ướ ẩ
Tr n Du Tông còn r t chú tr ng đ cao ý th c dân t c. Ông h l nh cho quân dân không đ c m c áoầ ệ ấ ọ ề ứ ộ ạ ệ ượ ặ
ki u ng i ph ng B c và không đ c b t ch c ti ng nói c a các n c Chiêm – Lào. V a b o vể ườ ươ ắ ượ ắ ướ ế ủ ướ ừ ả ệ
đ c thu n phong m t c, v a bi u hi n ý th c t l p, t c ng, ông còn quy đ nh v m u mã các lo iượ ầ ỹ ụ ừ ể ệ ứ ự ậ ự ườ ị ề ẫ ạ
thuy n, xe, ki u, tán, nghi, tr ng và y ph c.ề ệ ượ ụ
Lâm n n đ t Chiêmạ ở ấ
Do Đ i Vi t th ng b Chiêm Thành xâm l n, Du Tông ra s c xây d ng quân đ i. Theo s sách, thángạ ệ ườ ị ấ ệ ứ ự ộ ử
tám năm 1374 ông cho dân đinh xung vào quân ngũ: h ng nh t xung vào Lan Đô, r i đ n h ng nhì, h ngạ ấ ồ ế ạ ạ
ba. Ng i th p bé nh ng m nh kh e cũng đ c xung lên h ng trên. Tr c đây, quân Túc v có quân Tườ ấ ư ạ ỏ ượ ạ ướ ệ ứ
Thiên, T Thánh, T Th n. Sau đ t thêm các quân Uy Ti p, B o Ti p, Long D c, Th n D c, Ý Yên,ứ ứ ầ ặ ệ ả ệ ự ầ ự
Thiên Tr ng, B c Giang, Đi n H u, Long Ti p, thích ba ch đen vào trán. Các quân Th v , T c Ng ch,ườ ắ ệ ậ ệ ữ ị ệ ạ ạ
Hoa Ng ch, T Ban, H u Ban, Thanh Hóa Ngh An, Hóa Châu, Thu n Châu, Lâm Bình đ u đ t quânạ ả ữ ệ ậ ề ặ
hi u. Có đ i đ i tr ng, đ i đ i phó làm t ng hi u.ệ ạ ộ ưở ạ ộ ướ ệ
Năm 1376, vua Chiêm là Ch B ng Ngaế ồ l i mang quân xâm l n. Du Tông sai Đ T Bình đi đánh. Chạ ấ ệ ỗ ử ế
B ng Nga s hãi, xin dâng 10 mâm vàng t t i. T Bình gi u vàng đi, l i tâu v tri u r ng vua Chiêmồ ợ ạ ộ ử ấ ạ ề ề ằ
kiêu ng o không th n ph c. Du Tông quy t đ nh thân chinh đi đánh.ạ ầ ụ ệ ế ị
Tháng 12 năm 1376, Du Tông c m 12 v n quân đánh ệ ầ ạ Chiêm Thành. Ông sai Lê Quý Ly (t c ứH Quý Lyồ)
đ c v n l ng th o đ n c a bi n Di Luân (Qu ng Bình) r i d ng quân 1 tháng đ luy n sĩ t t. Thángố ậ ươ ả ế ử ể ả ồ ừ ể ệ ố
giêng năm 1377, quân Tr n ti n vào c a Thi N i (ầ ế ử ạ Quy Nh nơ), đánh l y đ n Th ch Ki u r i ti n t i kinhấ ồ ạ ề ồ ế ớ
thành Đ Bàn n c Chiêm. Ch B ng Nga l p đ n gi ngoài thành, r i cho ng i trá hàng nói r ng Chồ ướ ế ồ ậ ồ ữ ồ ườ ằ ế
B ng Nga đã b thành tr n. Du Tông mu n ti n quân ngay, đ i t ng Đ L can ngăn mãi nh ng ôngồ ỏ ố ệ ố ế ạ ướ ỗ ễ ư
không nghe, nói v i quân sĩ r ng: ớ ằ "Ta mình m c giáp, tay c m g m, dãi gió d m m a, l i sông, trèo núi,ặ ầ ươ ầ ư ộ
vào sâu trong đ t gi c, không m t ng i nào dám ch ng l i đó là tr i giúp. Hu ng chi nay vua gi c ngheấ ặ ộ ườ ố ạ ờ ố ặ
ti ng b tr n, không có lòng đánh l i. C nhân nói “D ng binh quý nhanh chóng”. Nay l i dùng d ngế ỏ ố ạ ổ ụ ở ạ ằ
không ti n nhanh, th là tr i cho mà không l y, đ nó l i có m u khác, thì h i không k p?”ế ế ờ ấ ể ạ ư ố ị .
Và ông thúc quân ti n vào thành. Quân Chiêm 4 phía ph c binh đ ra đánh, quân Đ i Vi t thua to, m iế ụ ổ ạ ệ ườ
ph n ch t đ n 7, 8 ph nầ ế ế ầ [1]. Du Tông b hãm trong tr n, cùng các t ng Đ L , Nguy n L p Hòa, Hànhệ ị ậ ướ ỗ ễ ễ ạ
khi n Ph m Huy n Linh đ u t tr n. Năm đó ông 41 tu i.ể ạ ề ề ử ậ ổ
Đ T Bình tr c đã vu cáo vua Chiêm, lúc đó lĩnh h u quân không t i c u ng cho Du Tông. Lê Quýỗ ử ướ ậ ớ ứ ứ ệ
Ly cũng s hãi b ch y. Ngh Tông sai l y xe cũi nh t T Bình. Khi cũi T Bình tr v trên thuy n quaợ ỏ ạ ệ ấ ố ử ử ở ề ề
Thiên Tr ng, dân chúng tranh nhau l y ngói, g ch ném vào thuy n mà ch iườ ấ ạ ề ử [2]. Tuy nhiên khi v kinh, Quýề
Ly không h b th ng hoàng Ngh Tông trách c , còn T Bình ch b đ làm lính 1 năm, sau đó l i đ cề ị ượ ệ ứ ử ỉ ị ồ ạ ượ
c t nh c lên ch c v cao h n tr c.ấ ắ ứ ụ ơ ướ
Th ng hoàng Tr n Ngh Tông th y ông vì vi c n c mà b mình, nên chiêu h n chôn Hy Lăng và choượ ầ ệ ấ ệ ướ ỏ ồ ở
l p con tr ng c a ông là Ki n Đ c Đ i v ng Tr n Hi n n i nghi p nhà Tr n, t c là ậ ưở ủ ế ứ ạ ươ ầ ệ ố ệ ầ ứ Tr n Ph Đầ ế ế.
Tr n Ph Đ sai Đình Thâm sang cáo phó v i ầ ế ế ớ nhà Minh, và nói r ng vua Du Tông đi tu n n i biên gi i,ằ ệ ầ ơ ớ
b ch t đu i bi n. Ng i Minh t ch i không sang vi ng, l y c r ng: ị ế ố ở ể ườ ừ ố ế ấ ớ ằ Theo Kinh L , có ba đi u khôngễ ề
nên thăm là: vì ph m t i mà ch t trong ng c (úy), ho c vì b đè ch t mà ch t b p (áp), ho c vì ngãạ ộ ế ở ụ ặ ị ẹ ế ẹ ặ
xu ng n c mà ch t đu i (n ch)ố ướ ế ố ị .
Đình Thâm tranh lu n, cãi r ng: ậ ằ "Ng i Chiêm ch ng ngh ch, qu y nhi u n i biên gi i, vua Du Tông cóườ ố ị ấ ễ ơ ớ ệ
công ch ng ngo i ho n, c u nhân dân, v y sao không nên vi ng?"ố ạ ạ ứ ậ ế . Nhà Minh m i sai s sang đi u tangớ ứ ế
ông. B y gi Minh Thái T ấ ờ ổ Chu Nguyên Ch ngươ mu n nhân Đ i Vi t có đ i tang và t n th t nhân s ,ố ạ ệ ạ ổ ấ ự
tính chuy n xâm l c. Thái s Lý Thi n Tr ng nói r ng: ệ ượ ư ệ ườ ằ "Th y em ch t vì vi c n c, anh l i l p conấ ế ệ ướ ạ ậ
c a em lên ngôi; xem nhân s [x t t v i nhau] nh th , thì đ bi t lòng tr i [hãy còn t a n c ng iủ ự ử ố ớ ư ế ủ ế ờ ự ướ ườ
ta]"[3]. Do đó, Chu Nguyên Ch ng đành thôi ý đ nh xâm l n.ươ ị ấ
Giai tho i v ạ ề Ch Th ng phu nhânế ắ
T ng truy n theo truy n dân gian, khi Tr n Du Tông mang quân t i c a bi n Qu ng Bình, gió th iươ ề ệ ầ ệ ớ ử ể ả ổ
ng c khi n thuy n quân Tr n không ti n đ c. Vua làm l c u th n bi n. Đêm đó th n bi n báo m ngượ ế ề ầ ế ượ ễ ầ ầ ể ầ ể ộ
cho vua, đòi ph i n p 1 m nhân m i cho thu n gió đ quân đi qua.ả ộ ỹ ớ ậ ể
Hôm sau Du Tông thu t l i chuy n cho m i ng i nghe. M i ng i s hãi, ch có bà cung phi Nguy nệ ậ ạ ệ ọ ườ ọ ườ ợ ỉ ễ
Th Bích Châu tình nguy n hi n thân cho th n bi n. Bà lao mình xu ng bi n ch t và quân Tr n đi quaị ệ ế ầ ể ố ể ế ầ
đ c.ượ
Sau này đ n th i ế ờ Lê Thánh Tông, năm 1471 cũng đi đánh Chiêm Thành, qua ch bà Bích Châu đã tr mỗ ầ
mình. Bà hi n lên báo m ng cho vua Lê và xin làm l gi i thoát. Vua Lê làm l c u gi i thoát cho bà vàệ ộ ễ ả ễ ầ ả
l p đ n th c a bi n, phong làm "Ch Th ng phu nhân".ậ ề ờ ở ử ể ế ắ
Bình lu nậ
Tr n Du Tông d ng nh là đi m sáng duy nh t c a nhà Tr n th i h u kỳ, sau khi Minh Tông qua đ iầ ệ ườ ư ể ấ ủ ầ ờ ậ ờ
(1357). Trong các vua cu i cùng c a nhà Tr n, ông là vua duy nh t có cá tính m nh m , mang hoài bãoố ủ ầ ấ ạ ẽ
ch n h ng qu c gia. Ngôi vua c a Ngh Tông giành l i t tay D ng Nh t L ph n nhi u do công laoấ ư ố ủ ệ ạ ừ ươ ậ ễ ầ ề
c a ông. Tr c Du Tông, các vua D Tông, Ngh Tông đ u t m th ng, sau ông, các vua Tr n ph nủ ướ ệ ụ ệ ề ầ ườ ầ ầ
nhi u b H Quý Ly kh ng ch .ề ị ồ ố ế
Tr n Du Tông là vua duy nh t trong l ch s Vi t Nam b t tr n khi đ ng quy nầ ệ ấ ị ử ệ ị ử ậ ươ ề [4]. Xét trong h n 1000ơ
năm chi n tranh v i Chiêm Thành, ông cũng là vua duy nh t b t tr n khi đánh nhau v i quân Chiêm.ế ớ ấ ị ử ậ ớ
D ng nh Ngh Tông nhuườ ư ệ nh c bao nhiêu thì Du Tông l i c ng c i b y nhiêu, nh ng vì ông quáượ ệ ạ ứ ỏ ấ ư
nóng v i đánh b i k đ ch "nh c ti u" nên b b i tr n. Do ông là t m bình phong l n nh t cho dòng t cộ ạ ẻ ị ượ ể ị ạ ậ ấ ớ ấ ộ
nhà Tr n khi đó, vi c ông b t tr n khi n vua anh Ngh Tông khi p đ m, sau này h Ch B ng Nga b cầ ệ ị ử ậ ế ệ ế ả ễ ế ồ ắ
ti n là cùng Lê Quý Ly b kinh thành ch y dài.ế ỏ ạ
Cái ch t c a Du Tông là b c ngo t l n đ i v i nhà Tr n th i h u kỳ. Vua anh Ngh Tông nhu nh c,ế ủ ệ ướ ặ ớ ố ớ ầ ờ ậ ệ ượ
v n hoàn toàn d a vào ông và sau khi ông m t l i hoàn toàn d a vào Lê Quý Ly khi n c nghi p nhà Tr nố ự ấ ạ ự ế ơ ệ ầ
suy s p. Du Tông sinh g n năm v i Quý Ly, n u ông không ch quan b m ng, n c Đ i Vi t ít ra cóụ ệ ầ ớ ế ủ ỏ ạ ướ ạ ệ
th gi m thi u đ c h a Chiêm Thành trong nh ng năm ti p theo và ch ng nào còn ông, Quý Ly khó trể ả ể ượ ọ ữ ế ừ ở
thành quy n th n mà thao túng tri u đình.ề ầ ề
Bách khoa toàn th m Wikipediaư ở
