Tr n Ph Đầ ế ế
Tr n Ph Đầ ế ế (1361-1388) là vua (1377-1388) th 10 ứnhà Tr nầ trong l ch s Vi t Namị ử ệ , tên th t là ậTr nầ
Hi nệ ng i h ng T c M c, Thiên Tr ng, ườ ươ ứ ặ ườ Nam Đ nhị, Vi t Namệ.
Ti u sể ử
Tr n Ph Đ là con tr ng c a vua ầ ế ế ưở ủ Tr n Du Tôngầ ệ , có tên húy là Hi n (hay ệNghi nễ), m là bà Gia Huẹ ệ
hoàng h u Lê Th . Ông sinh ngày m ng 6 tháng 3 năm Đ i Tr th 4 đ i ậ ị ồ ạ ị ứ ờ Tr n D Tôngầ ụ , t c năm Tân S uứ ử
(1361).
Ho Chiêm Thànhạ
Sau khi vua cha Du Tôngệ t tr n Chiêm Thành, Tr n Hi n đ c bác là th ng hoàng Ngh Tông đ aử ậ ở ầ ệ ượ ượ ệ ư
lên ngôi. Khi lên n i ngôi, ông m i 16 tu i, m i quy n hành v n do Th ng hoàng ố ớ ổ ọ ề ẫ ượ Tr n Ngh Tôngầ ệ n mắ
gi .ữ
Vua n c ướ Chiêm Thành là Ch B ng Ngaế ồ nhân đà th ng l i liên t c ti n đánh và c p phá Đ i Vi t.ắ ợ ụ ế ướ ạ ệ
Năm M u Ng (1378), Ch B ng Nga l i sang đánh ậ ọ ế ồ ạ Ngh Anệ, r i theo sông ồĐ i Hoàngạ c p phá Thăngướ
Long m t l n n a.ộ ầ ữ
Đ n năm Canh Thân(1380) r i năm Nhâm Tu t (1382) quân Chiêm l i ti n quân vào ế ồ ấ ạ ế Đ i Vi tạ ệ song bị
đánh lui. Đ n tháng 6 năm Quý H i (1383), ế ợ Chiêm Thành l i đem quân đánh Đ i Vi t. Th ng hoàngạ ạ ệ ượ
Ngh Tông sai t ng M t Ôn ra gi Tam Kì nh ng M t Ôn thua tr n b b t s ng. Ngh Tông l i saiệ ướ ậ ữ ở ư ậ ậ ị ắ ố ệ ạ
Nguy n Đa Ph ng tr n th kinh thành còn mình và Ph Đ ch y sang Đông Ngàn. Có ng i khuyênễ ươ ấ ủ ế ế ạ ườ
th ng hoàng l i kinh thành ch ng gi c nh ng ông này s hãi không nghe. Quân Chiêm l i tàn pháượ ở ạ ố ặ ư ợ ạ
Thăng Long, khi gi c rút, hai ông vua này cũng ch ng lo vi c phòng b mà ch lo mang c a c i đi gi u.ặ ẳ ệ ị ỉ ủ ả ấ
Đén tháng 12 năm Quý H i (1388) quân Chiêm rút v , th ng hoàng m i tr l i kinh s .ợ ề ượ ớ ở ạ ư
S sách chép l i r ng Ph Đ cho quân t i ti n đ ng c t d u vào núi Thiên Ki n (hay là núi Đ a C n) ử ạ ằ ế ế ả ề ồ ấ ấ ệ ị ậ ở
Hà Nam và chùa Kh Lãng,ảL ng S nạ ơ đ phòng b Chăm pa c p.ề ị ướ
Năm Tân D u (1381) Ph Đ m khoa thi thái h c sinh, song t đó l i l a ch n nh ng ng i kh e m nậ ế ế ở ọ ừ ạ ự ọ ữ ườ ỏ ạ
đ gia nh p quân đ i, vi c làm kì qu c này không ch đi ng c v i ti n tri u mà còn làm m t lòng dân,ể ậ ộ ệ ặ ỉ ượ ớ ề ề ấ
n n lòng binh sĩ.ả
Nghe l i Đ T Bình, tri u đình ti p t c cho tăng s u th đ c u kho tàng tr ng r ng vì chi n tranh, b tờ ỗ ử ề ế ụ ư ế ể ứ ố ỗ ế ắ
m i su t đinh đóng 3 quan ti n thu khi n cho nhân dân ngày càng c c kh . M t khác, ph ng B c,ỗ ấ ề ế ế ự ổ ặ ở ươ ắ
nhà Minh cũng dòm ngó Đ i Vi tạ ệ , Minh Thái Tổ đòi Đ i Vi t c p 5000 th ch l ng cho quân Minh ạ ệ ấ ạ ươ ở
Vân Nam. Nhà Tr n ph i bi n b ch là đã sai chuy n v n s đem đi, nh ng vì lam ch ng nhi u ng i bầ ả ệ ạ ể ậ ứ ư ướ ề ườ ị
ch t nên th t thoát. Tháng 3 năm t S u (1385) n c Minh l i đòi c ng n p tăng nhân, do ng i ph ngế ấ Ấ ử ướ ạ ố ạ ườ ươ
Nam có tài d ng đ o tràng. Ng i Minh còn đòi c ng n p các lo i qu nh v i, nhãn, mít... và còn đòiự ạ ườ ố ạ ạ ả ư ả
c p 50 con voi, m n đ ng đánh ấ ượ ườ Chiêm Thành.
H a ngo i thíchọ ạ
Th ng hoàng Tr n Ngh Tông quá tin dùng ngo i thích H Quý Ly, giao cho Quý Ly nhi u quy n hànhượ ầ ệ ạ ồ ề ề
quá l n. Quý Ly tìm cách phát tri n th l c riêng, nh ng Ngh Tông v n không h nghi ng i.ớ ể ế ự ư ệ ẫ ề ạ
Lúc đó, lòng các quan l i, tôn th t ph n nhi u đã chán n n, rã r i, nhi u ng i bi t tr c ạ ấ ầ ề ả ờ ề ườ ế ướ H Quý Lyồ sẽ
c p ngôi ướ nhà Tr nầ nh ưTr n Nguyên Đánầ li n k t thông gia v i h H , mong đ c phú quý và toànề ế ớ ọ ồ ượ
m ng sau này. Khi Th ng hoàng Ngh Tông đ n h i vi c n c, ạ ượ ệ ế ỏ ệ ướ Tr n Nguyên Đánầ đã tr l i:ả ờ
Xin b h th nhà Minh nh cha, yêu n c Chiêm Thành nh con, thì qu c gia s không vi c gì, mà lãoệ ạ ờ ư ướ ư ố ẽ ệ
th n ch t cũng không h m.ầ ế ẩ
Tuy th , Th ng hoàng Ngh Tông v n h t lòng tin Quý Ly trung thành v i tri u Tr n, đã trao cho h Hế ượ ệ ấ ế ớ ề ầ ọ ồ
g m và c đ ươ ờ ề Văn võ toàn tài, quân th n đ ng đ cầ ồ ứ .
Năm 1388, vua Ph Đ nh n rõ âm m u c a H Quý Ly, bèn bàn v i tâm phúc tìm cách tr kh . Quý Lyế ế ậ ư ủ ồ ớ ừ ử
bi t chuy n bèn kêu van v i Ngh Tông:ế ệ ớ ệ
C lai ch có b cháu nuôi con, ch ch a th y ai b con nuôi cháu bao gi .ổ ỉ ỏ ứ ư ấ ỏ ờ [1]
Th ng hoàng nghe l i Quý Ly, khi n trách Ph Đ tr con, làm h i k công th n nên giáng xu ng làmượ ờ ể ế ế ẻ ạ ẻ ầ ố
Linh Đ c đ i v ngứ ạ ươ và l p con nh c a mình là Chiêu Đ nh V ng Tr n Ngung lên ngôi, t c là ậ ỏ ủ ị ươ ầ ứ Tr nầ
Thu n Tôngậ.
S vi c c th nh sauự ệ ụ ể ư : Ngày 6 tháng 12 năm M u Thìn (1388) th ng hoàng gi đi Yên Sinh, sai ng iậ ượ ả ườ
g i vua đ n bàn vi c n c, khi vui đ n thì đem giam vào chùa T Phúc và tuyên chi uọ ế ệ ướ ế ư ế :
Tr c kia Du Tông đi tu n ph ng Nam không tr v , dùng con đích đ n i ngôi là theo đ o đ i x a.ướ ệ ầ ươ ở ề ể ố ạ ờ ư
Song quan gia t khi lên ngôi đ n gi v n còn tr con lăm, gi đ c không th ng, thân m t v i b n ti uừ ế ừ ẫ ẻ ữ ứ ườ ậ ớ ọ ể
nhân, nghe b n Lê Á Ph , Lê D Ngh dèm pha vu hàm ng i công th n, làm dao đ ng xã t c, nên giángọ ụ ữ ị ườ ầ ộ ắ
xu ng làm Linh Đ c đ i v ng. Song nhà n c không th không có ng i đ ng ch , ngôi báu không thố ứ ạ ươ ướ ể ườ ứ ủ ể
b không, nên đón Chiêu đ nh v ng vào n i đ i th ng. Bá cáo trong ngoài đ m i ng i đ u bi t.ỏ ị ươ ố ạ ố ể ọ ườ ề ế
M t s t ng lĩnh có ý đ a quân vào đi n c u Ph Đ , song ông l i ch vi t hai ch ộ ố ướ ư ệ ứ ế ế ạ ỉ ế ữ Gi i giápả, có ý xuôi
tay, không mu n trái l nh vua bác. M t lúc sau ông b th ng hoàng ép th t c ch t ph Thái D ng,ố ệ ộ ị ượ ắ ổ ế ở ủ ươ
các t ng tâm phúc đ u b sát h i. Lúc đó ông m i 28 tu i, ngôi 12 năm, đ c chôn núi An Bài.ướ ề ị ạ ớ ổ ở ượ ở
Vua bác nghe l i Quý Ly đã gi t h i ông. 6 năm sau, th ng hoàng Ngh Tông m t, Quý Ly ra m t tr nờ ế ạ ượ ệ ấ ặ ấ
áp tông t c nhà Tr n. 12 năm sau (1400), Quý Ly c p ngôi nhà Tr n.ộ ầ ướ ầ
Đánh giá
Sách Đ i Vi t S ký Toàn thạ ệ ử ư đánh giá Tr n Ph Đ nh sau:ầ ế ế ư
Vua u mê, nhu nh c, không làm n i vi c gì, uy quy n ngày càng v tay k d iượ ổ ệ ề ề ẻ ướ [2], xã t c lungắ
lay, đ n thân mình cũng không gi đ c.ế ữ ượ
Đ T Bình d i trá gây ra cái ch t c a vua chaỗ ử ố ế ủ [3], Ph Đ không th ng tay tr t i, l i cho ph c ch c lênế ế ẳ ị ộ ạ ụ ứ
đ a v cao trong tri u; khi Bình ch t l i truy t ng gia phong. Nh v y khi n gian th n nh n nh không sị ị ề ế ạ ặ ư ậ ế ầ ở ơ ợ
phép n c, m c ý d i trá không s b tr ng tr .ướ ặ ố ợ ị ừ ị
Đó là tr ng h p c a Đ T Bình. V i vi c đ cho H Quý Ly l ng hành d n đ n vi c s p đ c a nhàườ ợ ủ ỗ ử ớ ệ ể ồ ộ ẫ ế ệ ụ ổ ủ
Tr n, n u quy h t trách nhi m cho Ph Đ s là thi u khách quan, b i s o b Quý Ly là do tay c aầ ế ế ệ ế ế ẽ ế ở ự ế ủ
Th ng hoàng ượ Tr n Ngh Tôngầ ệ , mà t x a vua nhà Tr n ch a t ng v t kh i tay th ng hoàng, dù làừ ư ầ ư ừ ượ ỏ ượ
vua có cá tính m nh m nh Du Tông cha c a Ph Đ đi n a. S u mê tin dùng Quý Ly c a Ngh Tôngạ ẽ ư ệ ủ ế ế ữ ự ủ ệ
n ng t i m c ch ng nh ng Ph Đ là ph n cháu mà ngay Trang Đ nh v ng Tr n Ng cặ ớ ứ ẳ ữ ế ế ậ ị ươ ầ ạ [4] là con l n c aớ ủ
Ngh Tông cũng tr thành n n nhân b i mu n di t s ng th n c a th ng hoàng.ệ ở ạ ở ố ệ ủ ầ ủ ượ
S ràng bu c b i ch "hi u t " khi n Ph Đ ch u ch t không dám ch ng vua bác, vì b n ý c a ông chự ộ ở ữ ế ử ế ế ế ị ế ố ả ủ ỉ
đ nh tr b Quý Ly. Tho t tiên, có th xem vi c Ph Đ m u di t Quý Ly gi ng nh hoàng t Lý Longị ừ ỏ ạ ể ệ ế ế ư ệ ố ư ử
C (ơĐ ng Huy n Tôngườ ề , Đ ng Minh Hoàng) l t đ ườ ậ ổ Võ T c Thiênắ và Thái Bình công chúa đ c u ngôiể ứ
nhà Đ ngườ và th ng hoàng Ngh Tông s trao toàn quy n gi ng nh Đ ng Du Tông. Nh ng v i cáượ ệ ẽ ề ố ư ườ ệ ư ớ
tính nhu nh c c a Ph Đ , ngay c khi di t đ c Quý Ly, ông khó lòng v t ra kh i t m tay vua bác.ượ ủ ế ế ả ệ ượ ượ ỏ ầ
Cái ch t c a Ph Đ cũng nh c a Tr n Ng c là nh ng cái ch t t c t i b i tay ng i thân trong h t cế ủ ế ế ư ủ ầ ạ ữ ế ứ ưở ở ườ ọ ộ
theo ý đ c a ng i ngoài.ồ ủ ườ
Bách khoa toàn th m Wikipediaư ở
