intTypePromotion=1
ADSENSE

Truyền thông đại chúng là sự giao tiếp giữa các nhóm xã hội lớn

Chia sẻ: Orchid Orchid | Ngày: | Loại File: DOC | Số trang:12

615
lượt xem
137
download
 
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Tài liệu môn xã hội học truyền thông

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Truyền thông đại chúng là sự giao tiếp giữa các nhóm xã hội lớn

  1. TruyÒn th«ng ®¹i chóng lµ sù giao tiÕp gi÷a c¸c nhãm x· héi lín TruyÒn th«ng ®¹i chóng lµ mét biÓn thÓ cña giao tiÕp ®¹i chóng. Lo¹i giao tiÕp nµy cã tÝnh tæ chøc cao. C¸c th«ng tin ®îc truyÒn ®i b»ng nh÷ng ph¬ng tiÖn kü thuËt. Th«ng tin cã thÓ ®îc chuyÓn tíi tíi mét lîng c«ng chóng trong ph¹m vi réng lín, ph©n t¸n. Lo¹i giao tiÕp nay cã nh÷ng ®Æc ®iÓm kh¸c biÖt so víi giao tiÕp c¸ nh©n trùc tiÕp. §Æc tr ng thø nhÊt cña truyÒn th«ng ®¹i chóng lµ viÖc nã sö dông c¸c ph- ¬ng tiÖn kü thuËt ®Ó truyÒn tin. Nhê cã nh÷ng ph¬ng tiÖn nµy chóng ta cã thÓ chuyÓn t¶i mét khèi lîng lín tin tøc ®Õn c«ng chóng ph©n t¸n vÒ kh«ng gian vµ thêi gian. ChÝnh v× kh¶ n¨ng nh vËy cña truyÒn th«ng ®¹i chóng mµ chóng ta coi nã nh lµ sù giao tiÕp gi÷a c¸c nhãm x· héi lín. H¬n thÕ sù giao tiÕp gi÷a nµy t¹o thµnh b¶n chÊt cña truyÒn th«ng ®¹i chóng vµ x¸c ®Þnh xu híng x· héi cña nã. Trong truyÒn th«ng ®¹i chóng nhiÒu ®Æc ®iÓm t©m lý x· héi cña qu¸ tr×nh giao tiÕp ®îc biÓu lé ra. Qu¸ tr×nh giao tiÕp nay ®îc xem xÐt nh lµ "hiÖn thùc cña mèi quan hÖ liªn c¸ nh©n" (Andreeva, T©m lý häc x· héi. Tr, 117). Tuy nhiªn viÖc ph©n tÝch c¸c hiÖn t îng t©m lý x· héi ë cÊp ®é liªn nhãm, ®Æc biÖt lµ ë cÊp ®é c¸c nhãm lín, cã nh÷ng ®Æc tr ng kh¸c biÖt so víi viÖc ph©n tÝch chóng ë cÊp ®é c¸ nh©n. ë ®©y chóng ta gÆp nh÷ng hiÖn thùc kh¸c h¼n. Trong c¸c th«ng ®iÖp cña truyÒn th«ng ®¹i chóng hiÖn thùc cña c¸c mèi quan hÖ x· héi khuyÕt danh thÓ hiÖn rÊt râ nÐt. Cßn ®èi víi hiÖn thùc cña c¸c quan hÖ liªn c¸ nh©n th× nã ®- îc biÓu lé ra díi d¹ng "c¾t xÐn". TÝnh gi¸n tiÕp cña qu¸ tr×nh giao tiÕp b»ng c¸c ph¬ng tiÖn kü thuËt lo¹i trõ sù giao tiÕp trùc tiÕp gi÷a ngêi truyÒn tin vµ ngêi nhËn tin. §ång thêi, tuy r»ng nhµ truyÒn th«ng trong truyÒn th«ng ®¹i chóng cã "tÝnh tËp thÓ", tøc lµ ngêi thÓ hiÖn lîi Ých cña c¸c nhãm x· héi lín, thÕ nhng ngêi ®¹i diÖn nµy th êng lµ mét c¸ nh©n cô thÓ, víi nhng phÈm chÊt nh©n c¸ch, tÝnh c¸ch nhÊt ®Þnh. Cho nªn, mèi quan hÖ liªn c¸ nh©n trong truyÒn th«ng ®¹i chóng chØ cã thÓ ghi nhËn díi d¹ng quan hÖ cña nhµ truyÒn th«ng víi ngêi nhËn tin cô thÓ. §iÒu nµy thÓ hiÖn ë chç, vÝ dô, nhãm c«ng chóng nµo ®ã cã thÝch
  2. nhµ truyÒn th«ng (ph¸t thanh viªn, b×nh luËn viªn, nhµ b¸o..) hay kh«ng. Sù biÓu hiÖn cña mèi quan hÖ tõ phÝa nhµ truyÒn th«ng ®Õn c«ng chóng phøc t¹p h¬n nhiÒu, bëi v× nhµ truyÒn th«ng th êng kh«ng nh×n thÊy ®èi t îng cña m×nh mét c¸ch trùc tiÕp. Tuy vËy, mèi quan hÖ nµy vÉn cã, vµ møc ®é biÓu hiÖn cña nã phô thuéc vµo c¸c ®Æc ®iÓm c¸ nh©n cña nhµ truyÒn th«ng, thÝ dô, vµo kh¶ n¨ng t duy tr×u t îng cña hä vÒ ®èi t îng giao tiÕp vµ qua ®ã t×m kiÕm nh÷ng ph¬ng thøc giao tiÕp phï hîp víi hä. Sù kh¸c biÖt trong viÖc ph©n tÝch c¸c hiÖn t îng t©m lý x· héi ë møc ®é liªn c¸ nh©n vµ liªn nhãm thÓ hiÖn ë chç, khi xem xÐt truyÒn th«ng ®¹i chóng nh lµ sù giao tiÕp gi÷a c¸c nhãm x· héi lín, thùc chÊt chóng ta kh«ng thÓ nµo nãi ®Õn hiÖn t îng "cïng ho¹t ®éng", còng nh ®Õn c¸c mèi quan hÖ cña nã víi qu¸ tr×nh giao tiÕp theo nghÜa mµ ngêi ta dïng ®Õn khi ph©n tÝch t©m lý x· héi c¸c nhãm nhá vµ t ¬ng t¸c liªn c¸ nh©n. Trong truyÒn th«ng ®¹i chóng, giao tiÕp c¸c nhãm lín lµ mét hiÖn thùc ®îc g¾n kh«ng ph¶i víi hoÆt ®éng cïng nhau cô thÓ cña mét sè ngêi trong c¸c nhãm nhá, mµ nã ®îc g¾n víi nh÷ng hiÖn t îng ë cÊp ®é cao h¬n, ®ã lµ ho¹t ®éng sèng cña c¸c nhãm x· héi vµ cña c¶ x· héi. NÕu ¸p dông vµo c¸c nhãm nhá th× cã thÓ nãi ®ã lµ c¸c yÕu tè giao tiÕp trong viÖc tèi u ho¸ ho¹t ®éng chung cña nh÷ng thµnh viªn trong nhãm nµy, cßn ¸p dông trong lÜnh vùc truyÒn th«ng ®¹i chóng, th× chóng ta cã thÓ xem nã nh lµ sù hoµn thiÖn ho¸ "ho¹t ®éng giao tiÕp x· héi", víi t c¸ch nh nh lµ yÕu tè lµm tèi u ho¸ ho¹t ®éng sèng cña c¸c nhãm x· héi lín vµ cña c¶ x· héi. ViÖc nghiªn cøu c¸c chøc n¨ng x· héi vµ t©m lý x· héi cña truyÒn th«ng ®¹i chóng nh»m môc ®Ých ph©n tÝch c¸c c¸ch thøc hoµn thiÖn nã lµ c¸ch tiÕp cËn rÊt hîp lý. Ph¹m vi réng lín cña c«ng chóng trong truyÒn th«ng ®¹i chóng khiÕn cho c¸c chøc n¨ng x· héi cña nã cµng cã ý nghÜa to lín. C¸c nhãm x· héi cã quyÒn lùc, tr íc hÕt lµ giai cÊp cÇm quyÒn, th«ng qua c¸c ph¬ng tiÖn truyÒn th«ng ®¹i chóng t¸c ®éng m¹nh mÏ tíi tÊt c¶ c¸c nhãm trong x· héi.
  3. §Æc tÝnh chung nhÊt cña c¸c chøc n¨ng x· héi trong truyÒn th«ng ®¹i chóng lµ ñng hé vµ cñng cè nh÷ng quan hÖ hiÖn h÷u ®ang ngù trÞ, vµ tuyªn truyÒn nh÷ng t tëng cña giíi l·nh ®¹o tíi c¸c tÇng líp x· héi kh¸c nhau. Nãi c¸ch kh¸c, truyÒn th«ng ®¹i chóng lµ bé phËn cÊu thµnh quan träng cña viÖc ®¶m b¶o vÒ th«ng tin vµ t tëng cho ho¹t ®éng sèng cña x· héi. Ngêi ta th êng ®Ò cËp tíi nh÷ng chøc n¨ng x· héi cña truyÒn th«ng ®¹i chóng nh: phæ biÕn kiÕn thøc vÒ hiÖn thùc, qu¶n lý vµ ®iÒu chØnh x· héi, phæ biÕn v¨n ho¸, gi¶i trÝ. Chóng ta cã thÓ nhÊn m¹nh mét khÝa c¹nh cña chøc n¨ng qu¶n lý x· héi, ®ã lµ viÖc thùc hiÖn c¸c mèi quan hÖ gi÷a c¸c nhãm trong x· héi chÝnh lµ tiÒn ®Ò cÇn thiÕt cho x· héi ho¹t ®éng b×nh th êng. ë ®©y, chóng ta cã thÓ x¸c ®Þnh râ c¸c luång th«ng tin kh¸c nhau trong truyÒn th«ng ®¹i chóng. + Tõ trªn xuèng díi (tõ giíi l·nh ®¹o ®Õn tÊt c¶ c¸c nhãm trong x· héi) + Tõ díi lªn trªn (th«ng tin ph¶n håi tõ c¸c tÇng líp x· héi tíi c¸c nhãm l·nh ®¹o) + Theo chiÒu ngang (th«ng tin cña c¸c nhãm x· héi vÒ ho¹t ®éng cña m×nh cho nhau) Khi phæ biÕn c¸c th«ng tin vÒ ho¹t ®éng cña c¸c nhãm x· héi kh¸c nhau truyÒn th«ng ®¹i chóng ®ãng vai trß to lín trong viÖc h×nh thµnh c¸c quan niÖm, c¸c ®Þnh kiÕn x· héi víi c¸c nhãm x· héi kh¸c nhau ®èi víi nhau. C¬ së cña tÊt c¶ c¸c chøc n¨ng x· héi trong truyÒn th«ng ®¹i chóng lµ c¸c nhu cÇu cña x· héi. Tuy nhiªn, hiÖu qu¶ viÖc ®¸p øng c¸c nhu cÇu nµy mét c¸ch cã hiÖu qu¶ phô thuéc trùc tiÕp vµo kh¶ n¨ng cña truyÒn th«ng ®¹i chóng tho¶ m·n c¸c nhu cÇu t©m lý x· héi cña c«ng chóng. Trªn c¬ së nµy, ngêi ta th êng nªu ra c¸c chøc n¨ng t©m lý x· héi cña truyÒn th«ng ®¹i chóng víi nh÷ng c¬ së lµ c¸c nhu cÇu t©m lý x· héi cña toµn x· héi hay cña mçi kh¸n, thÝnh, ®éc gi¶. VÊn ®Ò chøc n¨ng t©m lý x· héi cña truyÒn th«ng ®¹i chóng cha ®îc nghiªn cøu kü. Theo chóng t«i, vÊn ®Ò nµy cÇn ®îc nghiªn cøu nghiªm chØnh c¶ vÒ lý thuyÕt vµ thùc nghiÖm.
  4. §Çu tiªn chóng ta cã thÓ lÊy hÖ thèng c¸c mèi quan hÖ c¸ nh©n-x· héi, c¸ nh©n-nhãm, c¸ nh©n, c¸ nh©n-c¸ nh©n, c¸ nh©n víi chÝnh b¶n th©n, lµm c¬ së ®Ó chóng ta ph©n lo¹i c¸c chøc n¨ng t©m lý x· héi cña truyÒn th«ng ®¹i chóng. 1. Chøc n¨ng ®Þng híng x· héi (c¸ nh©n-x· héi) 2. Chøc n¨ng liªn kÕt nhãm (c¸ nh©n-nhãm x· héi) 3. Chøc n¨ng t¬ng t¸c víi c¸ nh©n kh¸c (c¸ nh©n -c¸ nh©n kh¸c) 4. Chøc n¨ng tù kh¼ng ®Þnh (c¸ nh©n-b¶n th©n m×nh) Ngoµi ra cã thÓ kÓ thªm chøc n¨ng gi¶i trÝ, v× ý nghÜa cña nã ®èi víi c¸c tÇng líp x· héi, mÆc dï chøc n¨ng nµy mang tÝnh t©m lý chung nhiÒu h¬n. Chóng ta xem xÐt tõng chøc n¨ng cô thÓ mét. + Chøc n¨ng ®Þnh híng x· héi. §îc dùa trªn nhu cÇu cña c«ng chóng trong truyÒn th«ng ®¹i chóng vÒ th«ng tin ®Ó ®Þnh híng trong thÕ giíi réng lín cña c¸c hiÖn t îng x· héi. Chøc n¨ng nµy g¾n chÆt nhÊt víi nh÷ng chøc n¨ng x· héi chÝnh vµ cã mèi quan hÖ trùc tiÕp víi qu¸ tr×nh x· héi ho¸, mµ hiÓu theo nghÜa réng chÝnh lµ qu¸ tr×nh thu nhËn nh÷ng kinh nghiÖm x· héi cña c¸ nh©n vµ chuyÓn ho¸ chóng thµnh nh÷ng gi¸ trÞ, t©m thÕ, xu híng cña hä. Chøc n¨ng nµy ®îc thÓ hiÖn râ nhÊt trong khÝa c¹nh th«ng tin cña truyÒn th«ng ®¹i chóng - mét h×nh thøc cña giao tiÕp gi÷a c¸c nhãm lín. + Chøc n¨ng liªn kÕt nhãm (affiliation). Chøc n¨ng nµy cã c¬ së lµ nhu cÇu cña c¸c c¸ nh©n g¾n m×nh vµo nhãm nµy hay nhãm kh¸c, ®ång thêi t¸ch m×nh ra khái nhãm kh¸c. ViÖc tho¶ m·n nhu cÇu nµy gióp cho c¸c c¸ nh©n cã c¶m gi¸c an t©m, tù tin vµo b¶n th©n m×nh v.v. ViÖc c¸ nh©n tù coi m×nh lµ thµnh viªn cña m«th nhãm qui chiÕu nµo ®ã ®ãng vai trß rÊt quan träng trong tr êng hîp nµy. TruyÒn th«ng ®¹i chóng trong thùc tÕ cã thÓ t¹o ra mét sè lîng v« h¹n c¸c nhãm qui chiÕu, víi tÝnh chÊt rÊt ®a d¹ng, c¶ tÝch cùc vµ tiªu cùc. Sù lùa chän nhãm qui chiÕu nµy hay kh¸c g¾n chÆt víi nh÷ng t©m thÕ x· héi cña c«ng chóng vµ ®Þnh híng gi¸ trÞ cña hä. C¬ së cña viÖc c¸ nh©n lùa chän c¸c nhãm
  5. qui chiÕu lµ c¬ chÕ t©m lý ®ång nhÊt cña c«ng chóng trong truyÒn th«ng ®¹i chóng, víi nh÷ng thµnh viªn kh¸c cña nhãm qui chiÕu nµy. + Chøc n¨ng t¬ng t¸c. Chøc n¨ng nµy dîc g¾n liÒn, tr íc hÕt víi nhu cÇu c¸ nh©n trong viÖc thiÕt lËp nh÷ng mèi quan hÖ víi c¸c c¸ nh©n kh¸c ®Ó tù biÓu lé m×nh vµ so s¸nh quan ®iÓm cña víi quan ®iÓm cña nh÷ng ngêi kh¸c. ViÖc ®«ng ®¶o c«ng chóng tiÕp nhËn ®ång thêi nh÷ng th«ng ®iÖp tõ truyÒn th«ng ®¹i chóng, t¹o ra nh÷ng tiÒn ®Ò ®Ó cho hä giao tiÕp víi nh÷ng ngêi kh¸c, mµ th êng tr íc ®ã cha quen. Mét trong nh÷ng biÓu hiÖn cña chøc n¨ng nµy lµ "tÝnh chÊt hai bËc" cña truyÒn th«ng ®¹i chóng. Néi dung cña tÝnh chÊt nµy cã thÓ hiÓu nh sau: ý kiÕn cuèi cïng cña c«ng chóng vÒ nh÷ng vÊn ®Ò nµy hay kh¸c mµ ®îc chuyÓn t¶i qua c¸c ph¬ng tiÖn truyÒn th«ng, ®îc h×nh thµnh sau qu¸ tr×nh th¶o luËn víi nh÷ng ngêi kh¸c, tr íc hÕt lµ víi nh÷ng ngêi trong nhãm qui chiÕu. Chøc n¨ng t ¬ng t¸c cña truyÒn th«ng ®¹i chóng cßn biÓu hiÖn c¶ trong h×nh thøc nh th«ng tin ph¶n håi tõ phÝa c«ng chóng díi d¹ng th tõ vÒ c¸c toµ so¹n, vµ c¸c h×nh thøc ph¶n håi kh¸c ®èi víi c¸c th«ng ®iÖp chËm. §«i khi, truyÒn th«ng ®¹i chóng trong chøc n¨ng nµy cã thÓ ®ãng vai trß bæ trî, dêng nã thay thÕ giao tiÕp c¸ nh©n trùc tiÕp ë møc ®é nµo ®ã, ®Ó cho nh÷ng ngêi bÞ thiÕu hôt nh÷ng quan hÖ nµy v× nh÷ng lý do nµy hay kh¸c. BiÕn thÓ nµy cña chøc n¨ng t ¬ng t¸c cã ý nghÜa to lín ®èi víi tÇng líp thanh thiÕu niªn, vãi nh÷ng ngêi lín tuæi. + Chøc n¨ng tù kh¼ng ®Þnh. Chøc n¨ng nµy biÓu hiÖn ra trong c¸c hiÖn tîng, nh viÖc c«ng chóng t×m thÊy trong nh÷ng th«ng ®iÖp cña truyÒn th«ng ®¹i chóng, nh÷ng lËp luËn ñng hé trùc tiÕp hay gi¸n tiÕp c¸c gi¸ trÞ, quan ®iÓm cña hä, hay cña c¸c nhãm qui chiÕu. Trong chøc n¨ng nµy nhu cÇu tù kh¼ng ®Þnh m×nh vµ qu¸ tr×nh ®ãng nhÊt ®ãng vai trß rÊt to lín. Nhu cÇu tù kh¼ng ®Þnh m×nh cã ý nghÜa to lín ®èi víi ®èi víi mäi nhãm nh©n chñng x· héi kh¸c nhau. Cho nªn, viÖc tho¶ m·n nhu cÇu nµy th«ng qua c¸c ph¬ng tiÖn truyÒn th«ng ®¹i chóng cã thÓ coi lµ m«th chøc n¨ng t©m lý x· héi quan träng. + Chøc n¨ng gi¶i to¶ tinh thÇn (gi¶i trÝ) ®îc thùc hiÖn chñ yÕu th«ng qua nh÷ng th«ng tin, ch¬ng tr×nh thuéc lÜnh vùc gi¶i trÝ. NhiÒu
  6. khi, chóng cã nh÷ng t¸c ®éng lµm mª hoÆc, lµm l·ng quªn, ®a c«ng chóng vµo thÕ giíi ¶o t ëng vµ vµo nh÷ng giÊc m¬ phi hiÖn thùc. Tuy vËy, viÖc lµm râ c¸c chøc n¨ng nµy cÇn thiÕt cho viÖc ph©n tÝch nh÷ng khÝa c¹nh kh¸c nhau cña truyÒn th«ng ®¹i chóng. §Æc biÖt nã cÇn thiÕt cho viÖc nghiªn cøu hiÖu qu¶ vµ c¸c híng hoµn thiÖn truyÒn th«ng ®¹i chóng. RÊt cã thÓ, nhê nh÷ng thèng kª ®óng ®¾n c¸c chøc n¨ng t©m lý x· héi ®èi víi c¸c nhãm x· héi kh¸c nhau, sÏ lµm cho c¸c th«ng ®iÖp cña nã trë nªn gÇn gòi h¬n h¬n vÒ mÆt t©m lý. §iÒu nµy rÊt quan träng vµ cÇn thiÕt nÕu muèn truyÒn th«ng ®¹i chóng cã hiÖu qu¶ tèt. §Æc tr ng cña truyÒn th«ng ®¹i chóng, víi t c¸ch nh lµ qu¸ tr×nh giao tiÕp gi÷a c¸c nhãm lín, ch¾c ch¾n sÏ ®Ó l¹i nh÷ng dÊu Ên cña m×nh trªn c¸c thµnh tè vµ c¸c mÆt cña sù giao tiÕp. ë trªn, chóng ta ®· ®· ph©n tÝch vÒ truyÒn th«ng ®¹i chóng vµ giao tiÕp liªn c¸ nh©n ®èi víi c¸c thµnh phÇn cÊu tróc cña truyÒn th«ng ®¹i chóng. NÕu nh tiÕp tôc ph©n tÝch ®Æc tr ng cña truyÒn th«ng ®¹i chóng theo quan ®iÓm t©m lý x· héi th× cÇn lµm râ nh÷ng khÝa c¹nh cña qu¸ tr×nh giaotiÕp thÓ hiÖn ë ®ã nh thÕ nµo. C¸c khÝa c¹nh ®ã chÝnh lµ: th«ng tin, c¶m nhËn, t ¬ng t¸c. HiÓn nhiªn r»ng, khÝa c¹nh th«ng tin ®îc thÓ hiÖn râ nÐt nhÊt trong truyÒn th«ng ®¹i chóng. Mét dÉn chøng vÒ ®iÒu ®ã lµ c¸c thuËt ng÷ th«ng tin ®¹i chóng hay c¸c qu¸ tr×nh th«ng tin ®¹i chóng ®îc dïng víi nghÜa t ¬ng ®¬ng víi kh¸i niÖm truyÒn th«ng ®¹i chóng (Schercovin 1973). C¸c th«ng tin tõ truyÒn th«ng ®¹i chóng lµ mét trong nh÷ng nguån th«ng tin chÝnh cho quÇn chóng vÒ ho¹t ®éng sèng cña c¸c céng ®ång x· héi kh¸c nhau, vµ vÒ c¸c sù kiÖn cña thÕ giíi bªn ngoµi, trong sè ®ã c¶ vÒ nh÷ng sù kiÖn bªn ngoµi ph¹m vi kinh nghiÖm x· héi cña c«ng chóng trong truyÒn th«ng ®¹i chóng, ®iÒu nµy lµm cho kh¶ n¨ng ®Þnh híng x· héi cña hä ®îc më ra rÊt réng lín. Cïng víi kinh nghiÖm x· héi cña cña c¸ nh©n, c¸c th«ng ®iÖp cña truyÒn th«ng ®¹i chóng ®ãng vai trß to lín trong sù h×nh thµnh c¸c quan niÖm x· héi, nh÷ng ®Þnh kiÕn nhÊt ®Þnh cña quÇn chóng, vµ trong viÖc t¹o ra d luËn x· héi vÒ nhiÒu vÊn ®Ò kh¸c nhau.
  7. §èi t îng cña nh÷ng nghiªn cøu t©m lý x· héi vÒ khÝa c¹nh th«ng tin trong truyÒn th«ng ®¹i chóng cã thÓ lµ viÖc ph©n tÝch néi dung vµ h×nh thøc c¸c tin tøc truyÒn th«ng ®¹i chóng theo quan ®iÓm chóng thùc hiÖn c¸c chøc n¨ng x· héi vµ t©m lý x· héi t ¬ng øng nh thÕ nµo. Mét trong nh÷ng híng ë lÜnh vùc nµy lµ nh÷ng nghiªn cøu cña c¸c t¸c gi¶ vÒ viÖc x¸c ®Þnh ch©n dung t©m lý x· héi cña c¸c nhãm x· héi lín, kh¸c nhau (vÝ dô, nh÷ng nghiªn cøu vÒ thanh niªn trªn nh÷ng trang b¸o thanh niªn - Lopachin 1978, Condratieva 1985). Trong c¸c nghiªn cøu nµy tÇn xuÊt c¸c lÇn ®Ò cËp ®Õn nh÷ng lÜnh vùc kh¸c nhau trong ho¹t ®éng sèng cña c¸c nhãm nghÒ nghiÖp x· héi t ¬ng øng cña thanh niªn vµ ®Ò cËp ®Õn nh÷ng ®Æc ®iÓm c¸ nh©n cña ®¹i diÖn c¸c nhãm nµy ®îc tr×nh bµy t¹i ®ã. KÕt qu¶ nµy ®îc so s¸nh víi sè liÖu c¸c cuéc tr ng cÇu ý kiÕn ®éc gi¶. Nh÷ng kÕt luËn cña nghiªn cøu nµy cho thÊy viÖc ®a th«ng tin vÒ nh÷ng vÒ c¸c nhãm nghÒ nghiÕp x· héi kh¸c nhau th êng cã sù mÊt c©n ®èi. VÝ dô, th«ng tin vÒ ho¹t ®éng sèng vµ c¸c ®Æc tÝnh cña thanh niªn lµm nghÒ dÞch vô rÊt Ýt, trong khi ®ã l¹i rÊt nhiÒu tin, nhiÒu ®Æc tr ng t©m lý x· héi cña nhãm tham gia vµo c«ng t¸c x· héi, vÒ viÖc nghØ ng¬i, gi¶i trÝ cña sinh viªn, häc sinh. Tuy nhiªn, vÒ c¨n b¶n ch©n dung t©m lý x· héi cña nh÷ng b¹n trÎ ®ång løa ®îc tr×nh bµy trªn b¸o thanh niªn, ®· ®¸p øng ®îc nh÷ng sù chê ®îi cña ®éc gi¶. Hä mong muèn ®a tin nhiÒu h¬n vÒ nh÷ng phÈm chÊt cña c¸c b¹n trÎ nh th¸i ®é quan t©m ®Õn mäi ngêi, lßng dòng c¶m, tÝnh ch©n thËt, tÝnh nguyªn t¾c. Cã mét nghiªn cøu ®Æc biÖt vÒ vÊn ®Ò "sù hµi lßng víi h«n nh©n ®îc tr×nh bµy nh thÕ nµo trªn b¸o thanh niªn" (Moscochieva 1985). Trªn cë së m« h×nh c¸c yÕu cña sù hµi lßng víi h«n nh©n, ®îc x©y dùng t¹i bé m«n t©m lý häc x· héi tr êng ®¹i häc tæng hîp M¸t-xc¬-va, ®· x¸c ®Þnh ®îc c¸c ph¹m trï cña Content-analyse nh÷ng bµi b¸o vµ nh÷ng c©u hái t ¬ng øng trong phiÕu tr ng cÇu ý kiÕn ®éc gi¶. Nghiªn cøu nµy ®· ph¸t hiÖn ra r»ng, vÊn ®Ò nµy rÊt quan träng víi thanh niªn, nhng l¹i cha ®îc ®a tin ®Çy ®ñ vµ cã hÖ thèng trªn b¸o. §ång thêi, còng cha chó ý mét c¸ch thÝch ®¸ng tíi c¸c kÕt qu¶ khoa häc cña t©m lý häc x· héi. Cã lÏ ®iÒu ®ã ®· t¹o
  8. ra mét møc ®é tin t ëng t ¬ng ®èi thÊp cña c«ng chóng ®èi víi nh÷ng th«ng tin, bµi b¸o trong lÜnh vùc nµy. Nh÷ng nghiªn cøu t©m lý häc x· héi vÒ khÝa c¹nh th«ng tin cña truyÒn th«ng ®¹i chóng cã gi¸ trÞ c¶ vÒ mÆt lý thuyÕt vµ thùc tiÔn. Mét mÆt, chóng gióp cho ta t duy tèt h¬n vÒ chÝnh c¸c hiÖn t îng t©m lý x· héi, vèn lµ ®èi t îng ph©n tÝch trong c¸c bµi b¸o, b¶n tin cña truyÒn th«ng ®¹i chóng. MÆt kh¸c, trªn c¬ së kÕt qu¶ nh÷ng nghiªn cøu nµy cã thÓ ®a ra nh÷ng kiÕn nghÞ cô thÓ vÒ sù hoµn thiÖn ho¹t ®éng cña c¸c ph¬ng tiÖn truyÒn th«ng ®¹i chóng. Nh÷ng kÕt qu¶ c¸c nghiªn cøu t©m lý häc x· héi vÒ khÝa c¹nh th«ng tin cña giao tiÕp, cã thÓ ®îc gi¶i thÝch theo quan ®iÓm thÝch hîp hay kh«ng thÝch hîp cña viÖc thùc hiÖn c¸c chøc n¨ng t©m lý x· héi, th«ng qua c¸c ph¬ng tiÖn truyÒn th«ng ®¹i chóng. Trong lÜnh vùc nµy c¸c chØ dÉn cña c¸c nhµ t©m lý x· héi cã thÓ gióp hoµn thiÖn ho¹t ®éng th«ng tin x· héi cña c¸c ph¬ng tiÖn truyÒn th«ng ®¹i chóng. VÒ khÝa c¹nh c¶m nhËn cña truyÒn th«ng ®¹i chóng th× nã ®· ®îc xem xÐt mét phÇn ë phÇn ®Çu cña bµi b¸o. Nh÷ng nghiªn cøu ®· chØ râ r»ng nhµ truyÒn th«ng trong hÖ thèng truyÒn th«ng ®¹i chóng ®îc c«ng chóng c¶m nhËn, tr íc hÕt nh mét c¸ nh©n giao tiÕp víi hä, chø kh«ng chØ ®¬n gi¶n nh mét nguån th«ng tin. ë ®©y, sù c¶m nhËn nh÷ng tõng ®Æc tr ng riªng biÖt cña nhµ truyÒn th«ng tõ phÝa c«ng chóng cã thÓ hoÆc tÝch cùc hoÆc tiªu cùc ®Õn hiÖu qu¶ t¸c ®éng cña th«ng tin. T¹i ®©y, khi mµ mµ ë trung t©m sù chó ý lµ c¸c vÊn ®Ò t ¬ng t¸c cña qu¸ tr×nh truyÒn th«ng ®Õn ho¹t ®éng sèng cña c¸c nhãm x· héi lín, chóng ta thÊy viÖc x©y dùng mét m« h×nh t©m lý x· héi, mµ trong ®ã cã hai mèi quan hÖ: nhµ truyÒn th«ng-th«ng tin, nhµ truyÒn th«ng-c«ng chóng, lµ m« h×nh hîp lý. Trong tõng mèi quan hÖ nµy cã chøa hÖ thèng c¸c ®Æc tr ng cña nhµ truyÒn th«ng, mµ cã thÓ liªn kÕt víi nhau t¹o thµnh c¸c yÕu tè t¬ng øng bao gåm c¸c khÝa c¹nh nhËn thøc, t×nh c¶m, hµnh vi. YÕu tè ®Çu tiªn liªn kÕt c¸c ®Æc tr ng cña nhµ truyÒn th«ng g¾n víi mèi quan hÖ "nhµ tryÒn th«ng-th«ng tin". C¸c ®Æc ®iÓm cña nhµ truyÒn th«ng nh tri thøc cña hä phï hîp víi hiÖn thùc mµ hä nãi ®Õn (khÝa c¹nh
  9. tri thøc), sù ch©n thµnh, sù trung thùc, lßng tin cña hä vµo ®iÒu mµ hä nãi (khÝa c¹nh t×nh c¶m), vµ viÖc biÕt ®a nh÷ng tri thøc, ý nghÜ, quan ®iÓm cña m×nh ®Õn c«ng chóng (khÝa c¹nh hµnh vi) lµ nh÷ng ®Æc tr - ng cã ý nghÜa quan träng nhÊt trong sù t¸c ®«ng cña qu¸ tr×nh truyÒn th«ng. VÒ c¬ b¶n yÕu tè nµy cã thÓ coi nh lµ yÕu tè "uy tÝn-lßng tin". YÕu tè thø hai bao gåm c¸c ®Æc tr ng g¾n víi c¸c mèi quan hÖ "nhµ truyÒn th«ng-c«ng chóng", "c«ng chóng-nhµ truyÒn th«ng". T¹i ®©y, nh÷ng ®¨c tr ng cña nhµ truyÒn th«ng nh kiÕn thøc cña hä vÒ ®èi t îng cña m×nh (khÝa c¹nh tri thøc), th¸i ®é t«n träng ch©n thµnh cña hä víi c«ng chóng (khÝa c¹nh t×nh c¶m), vµ kü n¨ng tèt trong viÖc thùc hiÖn sù giao tiÕp b×nh ®¼ng víi c«ng chóng, tøc lµ b×nh ®¼ng vÒ vÞ thÕ t©m lý cña nhµ truyÒn th«ng vµ c«ng chóng (khÝa c¹nh hµnh ®éng) lµ nh÷ng ®Æc tr ng quan träng nhÊt trong sù t¸c ®éng cña th«ng tin. Nãi c¸ch kh¸c, nh÷ng ®Æc tr ng nµy th êng cã ë nh÷ng ®èi t îng giao tiÕp kiÕu chñ thÓ-chñ thÓ (Kharash 1977). MÆt kh¸c trong qu¸ tr×nh giao tiÕp, nh÷ng ®Æc tÝnh cña nhµ truyÒn th«ng mµ g©y ®îc thiÖn c¶m tõ ph¸i c«ng chóng ®ãng vai trß hÕt søc quan trong. Cã thÓ kÓ ra nh÷ng ®Æc tÝnh sau: uy tÝn lín ®èi víi c«ng chóng (yÕu tè nhËn thøc), sù hÊp dÉn néi t©m vµ h×nh thÓ (yÕu tè t×nh c¶m), kü n¨ng ph¶n øng thÝch hîp víi nh÷ng th«ng tin ph¶n håi cña c«ng chóng (khÝa c¹nh hµnh vi). VÒ c¨n b¶n, yÕu tè nµy cã thÓ coi lµ yÕu tè "sù kÝnh träng - tÝnh hÊp dÉn". Trong c¸c tµi liÖu hiÖn nay, cã rÊt nhiÒu ý kiÕn kh¼ng ®Þnh vÒ gi¸ trÞ to lín cña c¸c ®Æc ®iÓm kÓ trªn, hoÆc nh÷ng ®Æc tÝnh t ¬ng tù cña nhµ truyÒn th«ng trong lÜnh vùc t¸c ®éng cña th«ng tin ë c¸c d¹ng giao tiÕp kh¸c nhau, vµ ®Æc biÖt lµ trong truyÒn th«ng ®¹i chóng (C¸c vÊn ®Ò t¸c ®éng cña lêi nãi, 1973; Ruus 1976, Semenov 1971, v.v.). Tuy nhiªn, nh÷ng ®Æc tr ng nµy th êng chØ ®îc thèng kª ®¬n thuÇn, thØnh tho¶ng míi ®a ra c¸c mèi liªn hÖ nµo ®ã mµ ®îc t×m ra b»ng thùc nghiÖm (vÝ dô, c¸c nghiªn cøu cña tr êng ph¸i Yale, cña Kelman 1961), nhng cha ph©n t¸ch ®îc mèi liªn hÖ cña chóng víi mét sè quan hÖ nhÊt ®Þnh. §ång thêi, chóng ta thÊy r»ng viÖc x©y dùng mét m« h×nh t©m lý x· héi vÒ h×nh ¶nh cña nhµ truyÒn th«ng, viÖc lµm râ mèi liªn hÖ gi÷a nh÷ng ®Æc tr ng cña hä víi mét lo¹t c¸c quan hÖ t ¬ng øng trong qu¸
  10. tr×nh giao tiÕp (nhµ truyÒn th«ng-th«ng tin, nhµ truyÒn th«ng-quÇn chóng) cho phÐp ta cã thÓ s¾p xÕp l¹i chóng, ®i s©u h¬n vµo b¶n chÊt, néi dung cña c¸c ®Æc tr ng nµy hiÓu biÕt h¬n n÷a vÒ mèi quan hÖ cña chóng víi hiÖu qu¶ t¸c ®éng cña th«ng tin trong truyÒn th«ng ®¹i chóng. Cã thÓ, viÖc g¾n c¸c ®Æc tr ng nµy víi c¸c chøc n¨ng t©m lý x· héi cña truyÒn th«ng ®¹i chóng, thÝ dô, víi c¸c chøc n¨ng ®Þnh híng x· héi, thõa nhËn x· héi v.v. sÐ lµ hîp lý. Mét lo¹t nghiªn cøu cña t¸c gi¶ ®îc tiÕn hµnh trong c¸c n¨m 1984-1985, vÒ sù c¶m nhËn cña c¸c nhãm c«ng chóng thanh niªn víi c¸c ®Æc ®iÓm nh©n khÈu kh¸c nhau ®èi víi ph¸t thanh viªn truyÒn h×nh, ®· kh¼ng ®Þnh l¹i kÕt qu¶ tr íc ®©y ë lÜnh vùc nµy. VÝ dô, ®· kh¼ng ®Þnh l¹i nh÷ng b»ng chøng chøng tá r»ng c¶ hai yÕu tè "uy tÝn-lßng tin" vµ "sù kÝnh träng-tÝnh hÊp dÉn" cã gi¸ trÞ to lín vµ nh nhau trong viÖc c¶m nhËn nhµ truyÒn th«ng trong hÖ thèng cña truyÒn th«ng ®¹i chóng. §ång thêi, còng ®· t×m thÊy nh÷ng kh¸c biÖt nhÊt ®Þnh, khi so s¸nh c¸c yÕu tè nµy vµ nh÷ng ®Æc tÝnh kh¸c trong h×nh ¶nh ®îc c¶m nhËn vÒ ph¸t thanh viªn v« tuyÕn truyÒn h×nh, trong c¶m nhËn cña c«ng chóng thanh niªn víi nh÷ng ®Æc ®iÓm nh©n khÈu x· héi kh¸c nhau (häc sinh, sinh viªn, häc sinh häc nghÒ v.v.). KÕt qu¶ ph©n tÝch còng cho thÊy r»ng c¸c ®¸nh gi¸ tiªu cùc vÒ ph¸t thanh viªn truyÒn h×nh g¾n chÆt vÒ mÆt thèng kª víi yÕu tè "sù kÝnh träng-tÝnh hÊp dÉn", nh÷ng trong khi ®ã chóng (c¸c ®¸nh gi¸) l¹i ®èi lËp víi nh÷ng ®Æc tr ng bÒ ngoµi. Tõ ®©y cã thÓ kÕt luËn r»ng, c«ng chóng thanh niªn khã chÊp nhËn nhÊt ®èi víi nh÷ng ®Æc tÝnh cña nhµ truyÒn th«ng mµ cã thÓ nhãm gäi lµ "sù kh«ng hÊp dÉn vÒ néi t©m". Trong lo¹t nghiªn cøu nµy, ph¬ng ph¸p "c©u hái ph¶n håi" tá ra rÊt cã hiÖu qu¶. Néi dung cña nã nh sau. Sau khi tiÕn hµnh tr¾c nghiÖm "20 c©u tr¶ lêi", ngêi ®îc ®iÒu tra sÏ viÕt ra mét c©u hái mµ hä muèn hái nhµ truyÒn th«ng ®ã. Néi dung c¸c c©u hái rÊt ®a d¹ng vµ thó vÞ, nã cho biÕt quan hÖ ®Ých thùc cña quÇn chóng víi nhµ truyÒn th«ng, ®ång thêi ta còng biÕt vÒ chÝnh nh÷ng ®Æc ®iÓm t©m lý cña chÝnh c«ng chóng. ViÖc ph©n tÝch so s¸nh sù c¶m nhËn mét nhµ truyÒn th«ng cña c¸c nhãm nh©n chñng x· héi kh¸c nhau lµ viÖc lµm rÊt cã triÓn väng
  11. vÒ ph¬ng diÖn khoa häc còng nh øng dông, ®Ó lµm râ c¸c ®Æc ®iÓm t©m lý cña nhµ truyÒn th«ng vµ c¶ cña quÇn chóng. KhÝa c¹nh t ¬ng t¸c cña truyÒn th«ng ®¹i chóng lµ mÆt phøc t¹p nhÊt khi ph©n t¸ch nã. Vai trß cña nhµ truyÒn th«ng vµ ngêi nhËn tin trong truyÒn th«ng ®¹i chóng lµ cè ®Þnh. Nã kh«ng thay ®æi trong qu¸ tr×nh giao tiÕp. ë ®©y, do tÝnh gi¸n tiÕp cña qu¸ tr×nh giao tiÕp, gi÷a nhµ truyÒn th«ng vµ c«ng chóng kh«ng cã quan hÖ trùc tiÕp víi nhau, vµ kh«ng cã c¶ nh÷ng th«ng tin ph¶n håi th êng xuyªn. §iÒu ®ã dÔ g©y c¶m t ëng r»ng chØ cã t¸c ®éng tõ mét phÝa mµ kh«ng ph¶i lµ t ¬ng t¸c cña c¸i gäi lµ " tËp thÓ c¸c nhµ truyÒn th«ng" vµ "tËp thÓ c«ng chóng", vµ r»ng ë ®©y kh«ng thÓ nãi vÒ khÝa c¹nh t ¬ng t¸c cña giao tiÕp nh lµ mÆt ghi nhËn "kh«ng chØ cã sù trao ®æi c¸c dÊu hiÖu, mµ nhê ®ã hµnh vi cña ®èi t¸c thay ®æi theo, mµ cßn c¶ viÖc tæ chøc c¸c hµnh ®éng chung, mµ qua ®ã cho phÐp nhãm cïng tiÕn hµnh ho¹t ®éng nµo ®ã v× c¸c thµnh viªn cña m×nh" (Andreeva - T©m lý häc x· héi, trang 117). §ång thêi mÆt t ¬ng t¸c cña giao tiÕp trong truyÒn th«ng ®¹i chóng còng nh vËy. Cã thÓ coi viÖc th«ng tin ph¶n håi díi d¹ng bµi nhËn xÐt, ý kiÕn ®èi víi ch¬ng tr×nh nµy hay kh¸c vµ c¸c ph¶n øng tr¶ lêi cña nhµ truyÒn th«ng lµ biÓu hiÖn mÆt t ¬ng t¸c trong truyÒn th«ng ®¹i chóng. Nãi c¸ch kh¸c trong truyÒn th«ng ®¹i chóng c¸c giai ®o¹n t ¬ng t¸c riªng biÖt cña nh÷ng ngêi tham gia giao tiÕp - hµnh ®éng cña nhµ truyÒn th«ng vµ c¸c ph¶n øng tr¶ lêi cña "ngêi tiÕp nhËn th«ng tin", bÞ t¸ch ra vÒ kh«ng gian vµ thêi gian, nhng chóng thùc tÕ cã tån t¹i. §a ra nh÷ng th«ng tin ph¶n håi, nhµ truyÒn th«ng trong truyÒn th«ng ®¹i chóng dêng nh ®ãng gãp c«ng lao c¸ nh©n vµ tËp thÓ cña m×nh vµo viÖc hoµn thiÖn truyÒn th«ng ®¹i chóng gièng nh mét hoÆt ®éng giao tiÕp x· héi, vÝ dô n©ng cao chÊt l äng thùc hiÖn c¸c chøc n¨ng x· héi, t©m lý x· héi. Ngoµi ra, mÆt t ¬ng t¸c cña truyÒn th«ng ®¹i chóng cßn thÓ hiÖn ë chç nã t¹o ra nh÷ng kh¶ n¨ng to lín cho sù t ¬ng t¸c cña c¸c nhãm x· héi lín. Khi ho¹t ®éng cña truyÒn th«ng ®¹i chóng thÝch hîp, vÒ nguyªn t¾c cã thÓ t¹o ra nh÷ng tiÒn ®Ò cho sù t ¬ng t¸c cña chóng ë cÊp ®é cao h¬n møc ®é giao tiÕp - møc ®é ho¹t ®éng. Trong tÊt c¶ nh÷ng ®iÒu nãi trªn cã thÓ nh×n thÊy sù thÓ hiÖn ®Æc tr ng cña khÝa c¹nh t -
  12. ¬ng t¸c trong truyÒn th«ng ®¹i chóng.ViÖc ph©n tÝch nh÷ng khÝa c¹nh nãi trªn cña truyÒn th«ng ®¹i chóng cã thÓ lµm râ mét ®iÒu lµ mçi khÝa c¹nh trong sè chóng ®Òu cã vai trß c«ng lao trong giao tiÕp cña c¸c nhãm x· héi lín, vµ ®ång thêi gióp ®ì viÖc tèi u ho¸ ho¹t ®éng sèng cña c¸c nhãm nµy vµ cña c¶ x· héi vÒ c¨n b¶n baá ®¶m sù hoµ nhËp nhiÒu h¬n cña c¸c tÇng líp x· héi vµo viÖc gi¶i quyÕt nh÷ng vÊn ®Ò ®· ®Æt ra, Tãm l¹i, viÖc ph©n tÝch truyÒn th«ng ®¹i chóng võa ®Ó hiÓu râ h¬n qu¸ tr×nh nµy, võa ®Ó lµm râ nh÷ng ¶nh hëng cña nã ®Õn ho¹t ®éng sèng cña c¸cnhãm x· héi lín, vµ ®Ó hoµn thiªn hÖ thèng c¸c mèi quan hÖ x· héi. NguyÔn Quý Thanh biªn dÞch theo cuèn "Giao tiÕp vµ sù tèi u ho¸ ho¹t ®éng chung". G. Andreeva vµ I. Janouscheka ®ång chñ biªn, NXB tr êng §HTH M¸t-xc¬-va, 1987.
ADSENSE

CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD

 

Đồng bộ tài khoản
2=>2