425
PHẦN 4
ARTHROPODA - ĐỘNG VẬT CHÂN ĐỐT
426
427
Chương 14
ĐẠI CƯƠNG ĐỘNG VẬT CHÂN ĐỐT
Động vật chân đốt là ngành động vật không có xương sống, có số lượng loài
rất lớn, có khoảng trên 1.000.000 loài. Chúng sống ở đất, nước hoặc bay nhảy tự
do trong không gian ở khắp nơi trên trái đất, sống tự do hoặc kí sinh.
Môn kí sinh trùng y học nghiên cứu về đặc điểm hình thể, sinh lí, sinh thái,
vai trò y học và cách phòng chống những loài động vật chân đốt có liên quan đến
y học như: ruồi, muỗi, ve, mò, bọ chét, chấy, rận...
Hình 14.1: Một số động vật chân đốt truyền bệnh ở người.
Ruồi không hút máu
Truyền bệnh: Thương hàn
tả lị... Gây bệnh: dòi
Ruồi hút máu
Truyền bệnh: Tularemia,
onchocerciasis, ngủ
Châu Phi
Muỗi
Truyền bệnh: Sốt rét, SXH
Giun chỉ, viêm não NB-B
Ve mềm
Truyền bệnh: Sốt hồi quy
Ve cứng
Truyền bệnh: Sốt Q. sốt
phát ban, viêm não ve,
Tularemia. lyme
Bọ chét
Truyền bệnh: Dịch hạch sán
dây chó, sán dây chuột
Chấy rận
Truyền bệnh: Sốt phát ban
sốt hồi quy, sốt chiến bào
Bọ xít
Truyền bệnh: Chagas
428
1. Đặc điểm hình thể.
1.1. Cấu tạo bên ngoài:
Động vật chân đốt có cấu tạo chung:
+ Thân chia thành đầu, ngực, bụng rõ rệt hoặc đầu giả và thân.
+ Chân, râu (anten), pan (palpe) là những bộ phận có cấu tạo phân đốt, đối
xứng.
+ Thân có vỏ cứng bao bọc (exoskeleton), lớp vỏ này cấu tạo bằng lớp kitin
và một lớp hoà tan trong nước (arthropodin), được coi như là bộ xương của động
vật chân đốt. Lớp vỏ này không liên tục, gián đoạn theo từng phần của cơ thể, nối
liền hai mảnh cứng có một màng kitin mỏng, có thể co giãn được nhưng rất hạn
chế, vì vậy muốn lớn lên động vật chân đốt phải lột xác. Lớp vỏ cứng này có
chức năng giống như da bao bọc che chở các cơ quan bên trong, hạn chế sự mất
nước, ngoài ra nó còn có chức năng giống như một bộ xương để các cơ bám vào
đó tạo hình dạng của động vật chân đốt (hình 14.1, 14.2).
+ Phân giới đực và cái riêng biệt.
Miệng
Đầu giả
Hình thể bên ngoài của ve
Đầu
Ngực
Ăng ten
Pan
Vòi
Thân
Bụng
Hình thể bên ngoài
của muỗi
429
1.2. Cấu tạo trong:
Hoàn thiện hơn ngành giun sán, các cơ quan tuần hoàn, bài tiết, tiêu hoá...
đã phát triển. Đặc biệt cơ quan sinh dục rất phát triển và tương đối hoàn thiện
(hình 14.3, 14.4).
+ Hệ tiêu hoá:
Miệng động vật chân đốt là vòi để châm hút hoặc để gặm nhấm. Tiếp theo là
họng, thực quản, dạ dày, ruột, hậu môn, có hai tuyến nước bọt giúp cho tiêu hoá
được dễ dàng.
+ Hệ tuần hoàn:
Gồm có những xoang máu ở mặt lưng, máu từ các xoang này đổ vào các
xoang rỗng ở toàn thân, máu không có nhiệm vụ vận chuyển oxy mà chỉ mang
chất dinh dưỡng. "Máu" thực chất chỉ là dịch tuần hoàn lưu chuyển được nhờ
một cơ quan bơm "máu" gọi là "tim".
Hình 14.4: Cấu tạo bên trong của muỗi.
Hình 14.3: Hình thể bên trong của ve.
Hình 14.2: Hình thể bên ngoài muỗi và ve.
Não
Tim
Manpighi
1
10
2
3
4
5
6
7
8
9