VIỆN NGHIÊN CỨU
NUÔI TRỒNG THỦY SẢN I
TRƯỜNG TRUNG CẤP
NGHỀ NINH HÒA
DỰ ÁN NÂNG CAO NĂNG LỰC NGHIÊN CỨU, ĐÀO TẠO VÀ KHUYẾN NGƯ
CHO VIỆN NGHIÊN CỨU NUÔI TRỒNG THỦY SẢN I
PHA 3 - NÂNG CAO NĂNG LỰC NGHỀ NUÔI CÁ BIỂN VIỆT NAM
Mã số: SRV-11/0027
BÀI GIẢNG
AN TOÀN SINH HỌC TRONG TRANG TRẠI NUÔI CÁ BIỂN
HIỆN ĐẠI, CÔNG NGHIỆP
(Tài liệu tập huấn cho công nhân kỹ thuật trong trang trại nuôi cá biển
quy mô công nghiệp, hiện đại)
Biên soạn: TS. BÙI QUANG TỀ
TS. ĐẶNG THỊ LỤA
Bắc Ninh, 2013
2
MỤC LỤC
MỤC LỤC .................................................................................................................................. 2
DANH MỤC HÌNH ................................................................................................................... 3
DANH MỤC BẢNG .................................................................................................................. 3
BÀI 1: MỘT SỐ BỆNH THƯỜNG GẶP TRÊN CÁ NUÔI BIỂN ........................................... 4
1.1. Bệnh ký sinh trùng ........................................................................................................... 4
1.1.1. Bệnh ký sinh đơn bào ................................................................................................ 4
1.1.2. Bệnh sán lá đơn chủ .................................................................................................. 6
1.1.3. Bệnh giáp xác ............................................................................................................ 8
1.2. Bệnh vi khuẩn ................................................................................................................... 9
1.2.1. Bệnh lở loét xuất huyết do vi khuẩn ......................................................................... 9
1.2.2. Bệnh vi khuẩn dạng sợi ........................................................................................... 11
1.3. Bệnh nấm ....................................................................................................................... 12
1.4. Bệnh Virus ...................................................................................................................... 13
1.4.1. Bệnh hoại tử thần kinh ............................................................................................ 13
1.4.2. Bệnh cá ngủ ............................................................................................................. 15
1.4.3. Bệnh khối u do vi rút ............................................................................................... 17
BÀI 2: CHẨN ĐOÁN BỆNH ĐỘNG VẬT THỦY SẢN........................................................ 19
2.1. Lấy mẫu bệnh phẩm: ...................................................................................................... 19
2.2. Bảo quản mẫu: ............................................................................................................... 20
2.3. Xác định các tác nhân gây bệnh: ................................................................................... 20
2.3.1. Phương pháp soi mẫu tươi ...................................................................................... 20
2.3.2. Chẩn đoán bệnh ký sinh trùng: ................................................................................ 20
2.3.3. Phương pháp nuôi cấy, phân lập vi khuẩn, nấm ..................................................... 20
2.3.4. Chẩn đoán bệnh virus .............................................................................................. 21
BÀI 3: MỘT SỐ BIỆN PHÁP PHÒNG CHỐNG DỊCH BỆNH ĐỘNG VẬT THỦY SẢN .. 21
3.1. Con đường lây truyền bệnh: .......................................................................................... 21
3.2. Một số biện pháp an toàn sinh học: ............................................................................... 22
3.3. Một số giải pháp cụ thể trong phòng bệnh: ................................................................... 23
3.4. Một số giải pháp cụ thể trong trị bệnh: ......................................................................... 23
3.4.1. Điều trị bệnh ký sinh trùng: .................................................................................... 24
3.4.2. Điều trị bệnh nấm: ................................................................................................... 26
3.4.3. Điều trị bệnh vi khuẩn: ............................................................................................ 27
BÀI 4: XỬ LÝ, LOẠI BỎ CÁ BỊ BỆNH HOẶC CHẾT ........................................................ 27
Tài liệu tham khảo .................................................................................................................... 28
3
DANH MỤC HÌNH
Hình 1: Trùng quả dưa (Cryptocaryon irritans) sinh trên da cá biển ......................................... 4
Hình 2: Trùng miệng lệch (Brooklynella) .................................................................................. 4
Hình 3: Trùng bánh xe (Trichodina jadranica) ký sinh trên mang cá hồng................................ 5
Hình 4: A- Sán lá đơn chủ (Pseudorhabdosynochus epinepheli) ký sinh trên mang cá song (cá
mú); B- Sán lá đơn chủ (Benedenia hoshinia) ký sinh trên cá biển ........................................... 7
Hình 5: Rận cá (Caligus orientalis) ký sinh trên cá biển ............................................................ 8
Hình 6: Rận cá (Parapetalus occidentalis) ký sinh trong xoang mang của Cá Giò (cá bớp) ...... 8
Hình 7: Cá song bị bệnh lở loét ................................................................................................ 11
Hình 8: Cá song bị bệnh vi khuẩn dạng sợi .............................................................................. 12
Hình 9: A- Khuẩn lạc nấm Fusarium sp.; B,C- Bào tử đính nấm Fusarium sp. ....................... 13
Hình 10: Virus VNN (ảnh chụp kính hiển vi điện tử) .............................................................. 14
Hình 11: Cá song bị bệnh VNN ............................................................................................... 15
Hình 12: A- Cá Vược (cá chẽm) bị bệnh cá ngủ, gan chuyển màu nâu (); B- Cá sủ sao bị
bênh gan chuyển màu trắng () .............................................................................................. 16
Hình 13: Lát cắt khối u cá bị bệnh ........................................................................................... 18
Hình 14: Khối u đuôi cá vược (cá chẽm) ................................................................................. 18
Hình 15: Chuẩn bị bể bạt tắm cá .............................................................................................. 25
Hình 16: Đong formol tắm cho cá ............................................................................................ 25
Hình 17: Tắm nước ngọt cho cá ............................................................................................... 26
Hình 18: Tắm Formalin cho cá có sục khí................................................................................ 26
DANH MỤC BẢNG
Bảng: Kháng sinh và vitamin dùng cho bệnh truyền nhiễm do vi khuẩn ở cá biển ................. 27
4
BÀI 1: MỘT SỐ BỆNH THƯỜNG GẶP TRÊN CÁ NUÔI BIỂN
1.1. Bệnh ký sinh trùng
1.1.1. Bệnh ký sinh đơn bào
Tác nhân gây bệnh
Trùng lông (hay trùng quả dưa nước mặn) Cryptocaryon irritans (hình 1)
Trùng miệng lệch Brooklynella (hình 2)
Trùng bánh xe (Trichodina jadranica) (hình 3)
Hình 1: Trùng quả dưa (Cryptocaryon irritans) sinh trên da cá biển
Hình 2: Trùng miệng lệch (Brooklynella)
5
Hình 3: Trùng bánh xe (Trichodina jadranica) ký sinh trên mang cá hồng
Đặc điểm của tác nhân gây bệnh:
- Trùng lông Cryptocaryon irritans (hình 1) cấu tạo gần giống trùng quả
dưa ở nước ngọt (Icthyophthyrius), kích thước cơ thể 180-700m. Trùng phát
triển mạnh ở nhiệt độ 20-260C (nước ấm), tuy nhiên gần đây có thông báo trùng
có thể phát triển ở nhiệt độ 12-140C (nước lạnh) gây bệnh ở cá bơn
(Paralichthyss olivaceus) nuôi tại Hàn Quốc. Chu kỳ sống của trùng lông có hai
giai đoạn: giai đoạn dinh dưỡng ký sinh trên cá biển và giai đoạn bào nang (giai
đoạn sống tự do) bám vào rong tảo sống trên đáy biển. Thời gian phát triển của
bào nang phụ thuộc vào nhiệt độ, ở nhiệt độ 160C là 13-15 ngày, ở nhiệt độ 240C
là 7-12 ngày.
- Trùng miệng lệch Brooklynella hostilis Lom et Nigrelli, 1970 (Hình 2)
có cơ thể hình quả thận mảnh, kích thước 36-86 x 32-50 m. Trên cơ thể mặt
bụng có các đường tiêm mao (kinety) tập trung từ phía trước cơ thể; phía sau có
8-10 đường tiêm mao, bên trái có 12-15 đường tiêm mao, phía phải có 8-11
đường tiêm mao. Mặt lưng có các tiêm mao tự do. Miệng cấu tạo từ 3 đường
tiêm mao và lệch sang một bên, nên còn gọi là trùng miệng lệch.
- Trùng bánh xe Trichodina (Hình 3) nhìn mặt bên giống như cái chuông,
mặt bụng giống cái đĩa. Lúc vận động nó quay tròn lật qua lật lại giống như
bánh xe nên có tên trùng bánh xe. Nhìn chính diện có 1 đĩa bám lớn có cấu tạo
phức tạp, trên đĩa có 1 vòng răng và các đường phóng xạ. Vòng răng có nhiều