BỘ CÔNG THƯƠNG
TRƯỜNG CAO ĐẲNG CÔNG NGHIỆP & XÂY DỰNG

BÀI GIẢNG MÔN HỌC
KẾ TOÁN TÀI CHÍNH DOANH NGHIỆP
(Phần 1)
Dùng cho hệ: Cao đẳng chuyên nghiệp
Chuyên ngành:
(Lưu hành nội bộ)
Người biên soạn: Hoàng Thị Nguyên
Người phản biện: Nguyễn Thị Minh Ngọc
Uông Bí, năm 2010
1
lêi më ®Çu
§Ó ®¸p øng kÞp thêi cho nhu cÇu vÒ tµi liÖu gi¶ng d¹y còng nh häc tËp
cña trêng Bé m«n kÕ to¸n ®· tæ chøc biªn so¹n bµi gi¶ng "KÕ to¸n tµi chÝnh
doanh nghiÖp"
Trong khi biªn so¹n, c¸c gi¸o viªn ®· tiÕp thu nghiªm tóc nh÷ng ®ãng
gãp cña ngêi ®äc vÒ nh÷ng ®iÓm cÇn chØnh lý vµ bæ sung ®¶m b¶o tÝnh c¬ b¶n,
hiÖn ®¹i, chÝnh x¸c, khoa häc vµ cËp nhËt ®îc nhiÒu th«ng tin, nh÷ng thay ®æi
cña chÕ ®é kÕ to¸n còng nh c¸c chuÈn mùc cña kÕ to¸n.
Bµi gi¶ng "KÕ to¸n tµi chÝnh doanh nghiÖp" lµ tµi liÖu gi¶ng d¹y chÝnh
thèng cho chuyªn ngµnh h¹ch to¸n kÕ to¸n cña trêng Cao ®¼ng C«ng nghiÖp vµ
X©y dùng ®ång thêi gi¸o tr×nh lµ tµi liÖu tèt cho c¸c b¹n ®äc quan t©m kh¸c. Bµi
gi¶ng "KÕ to¸n tµi chÝnh doanh nghiÖp" lµ phÇn kiÕn thøc c¬ b¶n nh»m trang bÞ
cho ngêi ®äc nh÷ng kh¸i niÖm, ®èi tîng vai trß chøc n¨ng còng nh ph¬ng
ph¸p tæ chøc vµ thùc hµnh kÕ to¸n. Bµi gi¶ng lµ nÒn t¶ng cÇn cã tríc ®Ó tiÕp tôc
häc c¸c chuyªn ngµnh nh kÕ to¸n tµi chÝnh, kÕ to¸n hµnh chÝnh sù nghiÖp vµ kÕ
to¸n qu¶n trÞ, kiÓm to¸n,...
Mong r»ng bµi gi¶ng sÏ lµ tµi liÖu h÷u Ých trong c«ng t¸c gi¶ng d¹y vµ
nghiªn cøu cña häc sinh trong vµ ngoµi trêng. Tuy nhiªn trong qu¸ tr×nh biªn
so¹n vµ xuÊt b¶n kh«ng tr¸nh khái nh÷ng sai sãt, rÊt mong ngêi ®äc ®ãng gãp ý
kiÕn ®Ó hoµn thiÖn h¬n cho lÇn xuÊt b¶n sau.
Tæ bé m«n kÕ to¸n.
2
CH¦¥NG I
Tæ chøc c«ng t¸c
KÕ to¸n tµi chÝnh trong doanh nghiÖp
I vai trß, nhiÖm vô kÕ to¸n tµi chÝnh trong doanh nghiÖp
1.. Kh¸i niÖm vÒ h¹ch to¸n kÕ to¸n:
C¸c nhµ kinh tÕ häc ®· ®a ra nhiÒu ®Þnh nghÜa vÒ h¹ch to¸n kÕ to¸n, mçi
mét ®Þnh nghÜa vÒ h¹ch to¸n kÕ to¸n ®îc viÕt díi nhiÒu khÝa c¹nh kh¸c nhau.
Theo ®iÒu lÖ tæ chøc kÕ to¸n nhµ níc ban hµnh theo nghÞ ®Þnh sè
25/H§BT ngµy 18 th¸ng 3 n¨m 1989: “KÕ to¸n lµ c«ng viÖc tÝnh to¸n, ghi chÐp
b»ng c¸c con sè díi h×nh thøc gi¸ trÞ hiÖn vËt vµ thêi gian lao ®éng, chñ yÕu
díi h×nh thøc gi¸ trÞ ®Ó ph¶n ¸nh kiÓm tra t×nh h×nh vËn ®éng cña c¸c lo¹i tµi
s¶n, qu¸ tr×nh vµ kÕt qu¶ ho¹t ®éng s¶n xuÊt kinh doanh sö dông vèn vµ kinh phÝ
cña Nhµ níc còng nh cña tõng tæ chøc, XÝ nghiÖp.”
Tõ ®Þnh nghÜa trªn cã thÓ hiÓu c¸ch h¹ch to¸n kÕ to¸n trªn theo c¸c khÝa
c¹nh kh¸c nhau.
+ XÐt trªn khÝa c¹nh khoa häc th× kÕ to¸n ®îc x¸c ®Þnh lµ khoa häc vÒ
th«ng tin thùc hiÖn viÖc ph¶n ¸nh vµ kiÓm tra c¸c ho¹t ®éng kinh tÕ tµi chÝnh
th«ng qua viÖc sö dông mét hÖ thèng c¸c ph¬ng ph¸p riªng biÖt gåm ph¬ng
ph¸p chøng tõ kÕ to¸n, ph¬ng ph¸p tµi kho¶n kÕ to¸n , ph¬ng ph¸p tÝnh gi¸ vµ
ph¬ng ph¸p tæng hîp c©n ®èi kÕ to¸n.
+ XÐt trªn khÝa c¹nh nghÒ nghiÖp th× kÕ to¸n ®îc x¸c ®Þnh lµ c«ng viÖc
tÝnh to¸n vµ ghi chÐp b»ng c¸c con sè, mäi ho¹t ®éng kinh tÕ tµi chÝnh ph¸t sinh
t¹i tæ chøc nhÊt ®Þnh ®Ó cung cÊp th«ng tin ®Çy ®ñ kÞp thêi, trung thùc vµ hîp lý
vÒ tµi s¶n vµ sù vËn ®éng cña tµi s¶n, t×nh h×nh vµ kÕt qu¶ ho¹t ®éng kinh tÕ cña
®¬n vÞ cho nh÷ng ngêi ra quyÕt ®Þnh.
2. VÞ trÞ, vai trß kÕ to¸n tµi chÝnh trong c«ng t¸c qu¶n lý kinh tÕ
KÕ to¸n lµ c«ng cô dông cô qu¶n lý kinh tÕ, g¾n liÒn víi ho¹t ®éng qu¶ lý
vµ xuÊt hiÖn cïng víi sù h×nh thµnh ®êi sèng kinh tÕ x· héi loµi ngêi.
Cïng víi sù ph¸t triÓn cña x· héi loµi ngêi vµ sù tiÕn bé cña khoa häc kÜ
thuËt, kÕ to¸n – mét m«n khoa häc còng ®· cã sù thay ®æi, ph¸t triÓn kh«ng
ngõng vÒ néi dung, ph¬ng ph¸p… ®Ó ®¸p øng ®îc yªu cÇu qu¶n lý ngµy cang
cao cña nÒn s¶n xuÊt x· héi.
Trong c¸c tµi liÖu, s¸ch kinh tÕ cã thÓ gÆp nh÷ng ®Þnh nghÜa, nhËn thøc vÒ
kÕ to¸n ë nh÷ng ph¹m vi, gãc ®é kh¸c nhau.
Gi¸o s, tiÕn sÜ Robet Anthony – mét nhµ nghiªn cøu lý luËn kinh tÕ næi
tiÕng cña trêng §¹i Häc Harward cña Mü cho r»ng “kÕ to¸n lµ ng«n ng÷ kinh
doanh” .
Gi¸o s tiÕn sÜ Green Allen Gohlke cña viÖn ®¹i häc Wýcãnin l¹i ®Þnh
nghÜa l¹i ®Þnh nghÜa:“ KÕ to¸n lµ mét m«n khoa häc liªn qua ®Õn viÖc ghi nhËn,
ph©n lo¹i, tãm t¾t vµ gi¶I thÝch c¸c nghiÖm vô tµi chÝnh cña mét tæ chøc, gióp
cho Ban Gi¸m ®èc cã thÓ c¨n cø vµo ®ã ®Ò ra c¸c quyÕt ®Þnh kinh tÕ”.
Trong cuèn s¸ch “ Nguyªn lý kÕ to¸n Mü”, Ronnanld.J.Thacker nªu quan
®iÓm cña m×nh vÒ kÕ to¸n xuÊt ph¸t tõ viÖc cung cÊp th«ng tin cho c«ng t¸c qu¶n
lý. Ronnanld.J.Thacker th× “KÕ to¸n lµ mét ph¬ng ph¸p cung cÊp th«ng tin cÇn
thiÕt cho qu¶n lý cã hiÖu qu¶ vµ ®Ó ®¸nh gi¸ ho¹t ®éng cña mäi tæ chøc”.
3
C¸c tæ chøc kÕ to¸n, kiÓm to¸n quèc tÕ ®· nªu ra nh÷ng kh¸i niÖm vÒ kÕ
to¸n nh sau :
Theo uû ban thùc hµnh KiÓm to¸n Quèc tÕ ( International Auditing
Practices Committee) th× “Mét hÖ thèng kÕ to¸n lµ hµng lo¹t c¸c lo¹i c¸c nhiÖm
vô ë mét doanh nghiÖp mµ nhê hÖ thèng nµy c¸c nghiÖp vô ®îc xö lý nh mét
ph¬ng tiÖn duy tr× c¸c ghi chÐp tµi chÝnh”.
Khi ®Þnh nghÜa vÒ kÕ to¸n, Liªn ®oµn KÕ to¸n Quèc tÕ ( IFAC ) cho r»ng:
“ KÕ to¸n lµ nghÖ thuËt ghi chÐp, ph©n lo¹i, tæng hîp theo mét c¸ch riªng
cã b»ng nh÷ng kho¶n tiÒn, c¸c nghiÖp vô vµ c¸c sù kiÖn mµ chóng cã Ýt nhÊt mét
phÇn tÝnh chÊt tµi chÝnh vµ tr×nh bµy kÕt qu¶ cña nã “.
Trong ®iÒu lÖ tæ chøc kÕ to¸n Nhµ níc ban hµnh theo Q§ sè 25 – H§BT
(nay lµ ChÝnh phñ ) còng cã kh¼ng ®Þnh: “KÕ to¸n lµ c«ng cô quan träng ®Î tÝnh
to¸n, x©y dùng vµ kiÓm tra viÖc chÊp hµnh qu¶n lý c¸c ho¹t ®éng, tÝnh to¸n kinh
tÕ vµ kiÓm tra viÖc b¶o vÖ, sö dông tµi s¶n, vËt t tiÒn vèn nh»m ®¶m b¶o viÖc
chñ ®éng trong s¶n xuÊt, kinh doanh vµ chñ ®éng tµi chÝnh cho tæ chøc, xÝ
nghiÖp…”.
Trong LuËt kÕ to¸n cã nªu: “KÕ to¸n lµ viÖc thu thËp xö lý, kiÓm tra, ph©n
tÝch vµ cung cÊp th«ng tin kinh tÕ, tµi chÝnh díi h×nh thøc gi¸ trÞ, hiÖn vËt vµ
thêi gian lao ®éng”.
C¸c kh¸i niÖm vÒ kÕ to¸n nªu trªn, cho ta thÊy ®îc nh÷ng nhËn thøc,
quan niÖm vÒ kÕ to¸n ë nh÷ng ph¹m vi, gãc ®é kh¸c nhau nhng ®Òu g¾n kÕ to¸n
víi viÖc phôc vô cho c«ng t¸c qñan lý. Do vËy, kªs to¸n lµ c«ng cô kh«ng thÓ
thiÕu ®îc trong hÖ thèng c«ng cô qu¶n lý kinh kÕ, kÕ to¸n lµ khoa häc thu nhËn,
xñ lý vµ cung cÊp toµn bé th«ng tin vÒ tµi s¶n vµ sù vËn ®éng cña tµi s¶n, c¸c
ho¹t ®äng kinh tÕ tµi chÝnh trong c¸c ®¬n vÞ, nh»m kiÓm tra, gi¸m s¸t toµn bé
ho¹t ®éng kinh tÕ, tµi chÝnh cña ®¬n vÞ.
KÕ to¸n cã thÓ ®îc ph©n lo¹i theo c¸c tiªu thøc kh¸c nhau, gióp cho
chóng ta nhËn thøc ®îc néi dung, môc ®Ých, ph¹m vi… cña tõng lo¹i kÕ to¸n.
§iÒu 10 cña luËt kÕ to¸n cã quy ®Þnh vÒ kÕ to¸n tµi chÝnh, kÕ to¸n qu¶n trÞ,
kÕ to¸n tæng hîp vµ kÕ to¸n chi tiÕt.
T¹i kho¶n1 cña §iÒu 10 cã quy ®Þnh: “KÕ to¸n ë ®¬n vÞ kÕ to¸n bao gåm:
kÕ to¸n tµi chÝnh vµ kÕ to¸n qu¶n trÞ”.
- KÕ to¸n tµi chÝnh lµ viÖc thu thËp, xö lý, kiÓm tra, ph©n tÝch vµ cung cÊp
th«ng tin kinh tÕ, tai chÝnh b»ng b¸o c¸o tµi chÝnh cho ®èi tîng sö dông th«ng
tin cña ®¬n vÞ kÕ to¸n.
- KÕ to¸n qu¶n trÞ lµ viÖc thu thËp, xö lý, ph©n tÝch vµ cung cÊp th«ng tin
kinh tÕ, tµi chÝnh theo yªu cÇu qu¶n trÞ vµ quyÕt ®Þnh kinh tÕ, tµi chÝnh trong néi
bé ®¬n vÞ kÕ to¸n.
Còng t¹i §iÒu 10, kho¶n 2 cña LuËt cã quy ®Þnh: “ Khi thùc hiÖn c«ng
viÖc kÕ to¸n tµi chÝnh vµ kÕ to¸n qu¶n trÞ ®¬n vÞ kÕ to¸n ph¶i thùc hiÖn kÕ to¸n
tæng hîp kÕ to¸n chi tiÕt”.
- KÕ to¸n tæng hîp ph¶i thu thËp, xö lý, ghi chÐp vµ cung cÊp th«ng tin
tæng qu¸t vÒ ho¹t ®éng kinh tÕ vµ tµi chÝnh cña ®¬n vÞ. KÕ to¸n tæng hîp sö
dông ®¬n vÞ tiÒn tÖ ®Ó ph¶n ¸nh t×nh h×nh tµi s¶n, nguån h×nh thµnh tµi s¶n cña
®¬n vÞ kÕ to¸n.
- KÕ to¸n chi tiÕt ph¶i thu thËp, xö lý, ghi chÐp vµ cung cÊp th«ng tin chi
tiÕt b»ng ®¬n vÞ tiÒn tÖ, ®¬n vÞ hiÖn vËt vµ ®¬n vÞ thêi gian lao ®éng theo tõng ®èi
4
tîng kÕ to¸n cô thÓ trong ®¬n vÞ kÕ to¸n. KÕ to¸n chi tiÕt minh ho¹ cho kÕ to¸n
tæng hîp. Sã liÖu kÕ to¸n chi tiÕt ph¶I khíp ®óng víi sè liÖu kÕ to¸n tæng hîp
trong mét kú kÕ to¸n.
S¶n phÈm cuèi cïng cña kÕ to¸n tµi chÝnh lµ hÖ thèng b¸o c¸o tµi chÝnh,
trong ®ã chøa ®ùng nh÷ng th«ng tin cÇn thiÕt cho c¸c ®èi tîng sö dông ®Ò ra
®îc c¸c quyÕt ®Þnh qu¶n lý phï hîp víi môc ®Ých sö dông th«ng tin cña m×nh.
C¸c ®èi tîng sö dông th«ng tin do kÕ to¸n tµi chÝnh sö lý, tæng hîp cung
cÊp cã thÓ chia thµnh:
- C¸c nhµ qu¶n lý doanh nghiÖp.
- Nh÷ng ®èi tîng cã lîi Ých trùc tiÕp.
- Nh÷ng ®èi tîng cã lîi Ých gi¸n tiÕp.
C¸c nhµ qu¶n lý doanh nghiÖp: Chñ doanh nghiÖp, Ban gi¸m ®èc, Héi
®ång qu¶n trÞ, trong qu¸ tr×nh ra quyÕt ®Þnh qu¶n lý, hä sÏ nghien cøu nh÷ng
th«ng tin tr×nh bµy trªn c¸c b¸o c¸o kÕ to¸n ®Ó t×m ra nh÷ng c©u tr¶ lêi cho
nh÷ng c©u hái kh¸c nhau:
- N¨ng lùc s¶n xuÊt cña ®¬n vÞ nh thÕ nµo?
- §¬n vÞ SX kinh doanh cã l·i hay kh«ng?
- T×nh h×nh c«ng nî vµ kh¶ n¨ng thanh to¸n c«ng nî?
- Hµng ho¸ tån kho nhiÒu hay Ýt?
- Quy m« s¶n xuÊt nªn thu hÑp hay më réng?
- Cã nªn chuyÓn híng kinh doanh hay kh«ng?
- Cã thÓ t¨ng gi¸ trÞ s¶n phÈm hay s¶n xuÊt giíi thiÖu s¶n phÈm míi hay
kh«ng…?
Nh vËy, th«ng qua c¸c th«ng tin trªn b¸o c¸o tµi chÝnh cung bËc, c¸c nhµ
qu¶n lý doanh nghiªp biÕt ®îc t×nh h×nh sö dông c¸c lo¹i tµi s¶n, lao ®éng vËt t
tiÒn vèn, t×nh h×nh chi phÝ vµ kÕt qu¶ SXKD…nh»m phôc vô cho viÖc ®iÒu hµnh,
qu¶ lý kÞp thêi còng nh viÖc ph©n tÝch ®¸nh gi¸ t×nh h×nh, kÕt qu¶ ho¹t ®éng
SXKD,tÝnh hiÖu qu¶, ®óng ®¾n cña nh÷ng gi¶I ph¸p qu¶n lý ®ã ®Ò ra vµ thùc
hiÖn trong qu¸ tr×nh SXKD…nh»m phôc vô cho viÖc ®iÒu hµnh, qu¶n lý kÞp thêi
còng nh viÖc ph©n tÝch, ®¸nh gi¸ t×nh h×nh, kªt qu¶ ho¹t ®éng s¶n xuÊt kinh
doanh cña doanh nghiÖp tõ ®ã mµ ®Ò ra c¸c biÖn ph¸p, quyÕt ®Þnh phï hîp vÒ
®êng híng ph¸t triÓn cña doanh nghiÖp.
Nh÷ng ®èi tîng cã lîi Ých trùc tiÕp ®èi víi th«ng tin do kÕ to¸n cung cÊp
lµ c¸c chñ ®Çu t, chñ nî, c¸c cæ ®«ng, nhng ®èi t¸c liªn doanh. C¨n cø vµo
th«ng tin kÕ to¸n cña doanh nghiÖp hä cã thÓ ra ®îc nhng quyÕt ®Þnh ®Çu t,
cho vay, gãp vèn nhiÒu hay Ýt, ®Çu t vµo lÜnh vùc ngµnh nghÒ nµo, chÝnh s¸ch
®Çu t ra sao…? C¸c chñ nî còng ra ®îc c¸c quyÕt ®Þnh cho vay phï hîp víi
®Æc ®iÓm, t×nh h×nh vµ sù ph¸t triÓn cña doanh nghiÖp th«ng qua c¸c th«ng tin
trªn b¸o c¸o kÕ to¸n cña doanh nghiÖp, hä quyÕt ®Þnh cho vay nhiÒu hay Ýt, vay
víi ®iÒu kiÖn, l·i suÊt nh thÕ nµo, c¸c chñ hµng cã b¸n hµng cho doanh nghiÖp
theo ph¬ng thøc tr¶ chËm hay kh«ng?
Nh÷ng ®èi tîng cã lîi Ých gi¸n tiÕp tíi th«ng tin kÕ to¸n, ®ã lµ c¸c c¬
quan qu¶n lý chøc n¨ng: ThuÕ, tµi chÝnh, thèng kª…ChÝnh phñ…c¸c c¬ quan
qu¶n lý chøc n¨ng cña Nhµ níc dùa vµo th«ng tin do kÕ to¸n tµi chÝnh cung cÊp
®Ó kiÓm tra, gi¸m s¸t ho¹t ®éng SXKD cña c¸c doanh nghiÖp, ®Ó kiÓm tra viÖc
chÊp hµnh, thùc hiÖn c¸c chÝnh s¸ch chÕ ®é vÒ qu¶n lý kinh tÕ tµi chÝnh, ®Ó qu¶n
lý vµ ®iÒu hµnh thèng nhÊt toµn bé nÒn KTQD. Còng trªn c¬ së c¸c th«ng tin kÕ