1
25/03/2010 10:06 SA Nguyễn Hữu Trí1
25/03/2010 10:06 SA Nguyễn Hữu Trí2
Chư ơ ng 9. HỆSINH DỤC
•1. Các phư ơ ng thứ c sinh sảnở độ ng vật
–a. Sinh sản vô tính
–b. Sinh sản hữu tính
•2. Hệsinh dục củ a ngư ờ i
–a. Hệsinh dục nam
–b. Hệsinh dục nữ
•3. Vai trò của các hormone trong sựsinh sảnở ngư ờ i
–a. Ởnam giới
–b. Ởnữgiới
•4. Sinh đẻ có kếhoạch
25/03/2010 10:06 SA Nguyễn Hữu Trí3
Các phư ơ ng thứ c sinh sảnở
độ ng vật
•So sánh lợi ích của sinh sản vô tính
(asexual) và sinh sản hữu tính (sexual).
•Mô tảmô hình của mỗi hình thức sinh
sản, cho một ví dụ.
25/03/2010 10:06 SA Nguyễn Hữu Trí4
Sinh sản vô tính
Asexual Reproduction
•Trong sinh sản vô tính, chỉcó 1 cá thểtham gia
hoặc bằng cách phân đôi, hoặc bằng cách nẩy chồi,
để tạo ra hai hoặc nhiều cá thểmới.
•Chỉcó một cha mẹ(parent)
–Vật liệu di truyền (gene) của thếhệsau (offspring) giống
y hệt cha mẹtrừ trư ờ ng hợpđộ t biến (mutations)
•Lợi ích
–Có ư u thếvềmặtnăng lư ợ ng
–Hầu hết là thành công trong một môi trư ờ ng ổnđị nh
•Ngay đố i vớiđộ ng vật cao như ngư ờ i, vẫn có thể
sinh sản vô tính, chẳng hạn khi tếbào trứng đã thụ
tinh, phân đôi để thành “trẻsinh đôi cùng trứng”
25/03/2010 10:06 SA Nguyễn Hữu Trí5
Sinh sản vô tính
Asexual Reproduction
Xuất hiệnởvi khuẩn, nấm, nguyên sinh vật, tảo,
nhiều loài thực vật và khá nhiều loài độ ng vật.
Sinh sản vô tính cho phép số lư ợ ng cá thể tăng
lên nhanh chóng để tận dụng các điề u kiện thuận
lợi củ a môi trư ờ ng.
25/03/2010 10:06 SA Nguyễn Hữu Trí6
Các hình thức của sinh sản vô tính
•Sựnảy chồi (Budding )
–Một phần củacơ thểcha mẹmọc chồi và tách ra. (san
hô, thủy tức)
•Sựphân mảnh (Fragmentation)
– Cơ thểcha mẹbịphá vỡra thành nhiều mảnh
–Mỗi mảnh có thểphát triển thành mộtđộ ng vật mới
(Sao biển)
•Sựtrinh sản (Parthenogenesis)
–Trứng không cần thụtinh có thểphát triển thành cơ thể
trư ở ng thành
2
25/03/2010 10:06 SA Nguyễn Hữu Trí7
Sinh sản hữu tính
Sexual Reproduction
•Sinh sản hữu tính gặpởhầu hết các loài sinh vật và là hình
thức sinh sản duy nhấtđố i với các loài có cơ thểphức tạp,
như các loài độ ng vật có xư ơ ng sống.
•Trong sinh sản hữu tính, có hai cá thểtham gia, mỗi cá thể
sản xuất một loại tếbào biệt
•hoá, gọi là giao tử(tinh trùng ở đự c, trứng ởcái). Đó là sự
kết hợp giữa giao tử đự c và giao tửcái. Giao tử đư ợ c sinh ra
từhai cơ thểcha, mẹkhác nhau
•Giao tử đự c hay tinh trùng di độ ng đư ợ c. Giao tửcái lớn
hơ n giao tử đự c và không di độ ng đư ợ c.
•Giao tử đự c và giao tửcái kết hợp với nhau thông qua quá
trình thụtinh, để tạo một hợp tửvà hợp tửphân chia tạo
thành cơ thể trư ở ng thành.
25/03/2010 10:06 SA Nguyễn Hữu Trí8
Sinh sản hữu tính
Sexual Reproduction
•Sinh sản hữu tính ư u điể mhơ n sinh sản vô tính là
đa dạng di truyền, nhờ đã thực hiện một sựkết hợp
và chọn lựa giữa các tính trạng di truyền của bốvà
mẹ, do đó vừa giống bốmẹ, vừa thừahư ớ ng đư ợ c
tính trạng trội nhất của bốhoặc mẹ. Sinh sản hữu
tính vềmặt này làm quá trình tiến hoá diễn ra
nhanh hơ n, và có hiệu quả hơ n, so với sinh sản vô
tính
•Thích nghi với những điề u kiện môi trư ờ ng không
ổnđị nh, dễbiếnđổ i
25/03/2010 10:06 SA Nguyễn Hữu Trí9
Nhận xét
•Hầu hết các loài độ ng vật sinh
sản hữu tính bằng cách dung
hợp tinh trùng và trứng,
như ng một sốkhác thì sinh
sản vô tính và một sốthì có
khả năng cảhai, phụthuộc
vào điề u kiện môi trư ờ ng.
25/03/2010 10:06 SA Nguyễn Hữu Trí10
Hệsinh dục củ a ngư ờ i
•Hệsinh dụcởnhững loài khác nhau, cấu tạo cũng khác
nhau. Tuy nhiên, sơ đồ chung về căn bản vẫn giống nhau và
hệsinh dụcđề u kết hợp chặt chẽvới hệniệu thành phức hệ
niệu - sinh dục.
•Cơ quan đự c gồm chủyếu tinh hoàn, nơ i chếtạo tinh
trùng và ống dẫn tinh.
–Tinh trùng đư ợ c phóng thích vào trong tinh dịch và theo ống dẫn ra
ngoài.
–Đố i vớiđộ ng vật thụtinh trong, còn có một sốbộphận phụ, tạo
điề u kiện dễdàng cho sựvận chuyển tinh vào cơ quan cái.
•Cơ quan cái gồm chủyếu buồng trứng, nơ i chếtạo trứng và
ống dẫn trứng.
–Trứng đư ợ c phóng thích (còn gọi là “rụng”) trong xoang bụng rồi
lọt vào phễu củaống dẫn trứng để ra ngoài nhờnhu độ ng của
thành cơ hoặc tác độ ng quét của tiêm mao lót thành ống dẫn.
–Ởchim, trứng chứa nhiều chất nuôi dư ỡ ng (noãn hoàng hay lòng
đỏ ). Ống dẫn có nhiều tuyến phụtiết lòng trắng và vỏ đá vôi bọc ra
ngoài trứng.
25/03/2010 10:06 SA Nguyễn Hữu Trí11
Hệsinh dục
•Vềnguồn gốc phôi thai, hệsinh dục bắt nguồn từlá
trung phôi bì. Các tuyến sinh dụcở ngư ờ i hình thành
từtuần thứ8 của bào thai, tuy nhiên vềgiới tính thì đã
đư ợ c quyếtđị nh trư ớ c từlúc thụtinh do sựkết hợp
giữa tinh trùng và trứng.
•Cấu tạo củacơ quan sinh dụcđự c và cái trong giai
đoạ n bào thai có trải qua các giai đoạ n trung tính, chư a
phân biệtđư ợ c.
•Sau khi phân hóa, chúng phát triển thành hai cơ quan
riêng biệt.
•Cấu tạo của hai cơ quan sinh dụcđự c và cái có nhiều
điể mtư ơ ng đồ ng.
25/03/2010 10:06 SA Nguyễn Hữu Trí12
Hệsinh dụcđự c
•Hệsinh dụcđự c (male reproductivity system)
bao gồm: tinh hoàn, đư ờ ng dẫn tinh, các tuyến
sinh dục phụvà dư ơ ng vật.
3
25/03/2010 10:06 SA Nguyễn Hữu Trí13
Tinh hoàn
•Tinh hoàn (testis) là mộtđôi tuyến hình trứng
nằm trong bìu nặng chừng 25-30g vừa làm
nhiệm vụsản xuất tinh trùng, vừa thực hiện
chứcnăng của tuyến nội tiết. Tinh hoàn gồm
một số lư ợ ng lớn các ống sinh tinh uốn khúc
nằm trong các ô đư ợ c phân cách bởi các vách
ngăn bằng mô liên kết. Các ống sinh tinh có
chứcnăng sản sinh tinh trùng. Mỗi tinh hoàn
có bao mô liên kết gọi là màng trắng, các vách
xơ tiến vào bên trong tinh hoàn chia tinh hoàn
ra thành các tiểu thùy tinh hoàn (testicular
lobule). Các vách xơ này không hoàn chỉnh, và
như thế để lại các lỗthông giữa các tiểu thùy
tinh hoàn.
25/03/2010 10:06 SA Nguyễn Hữu Trí14
Tinh hoàn
•Mổi tiểu thùy có khoảng 1-4 ống sinh tinh
(seminiferous tubule) nằmđan xen bên trong mạng
lư ớ i mô liên kếtthư a, giàu mạch máu, mạch bạch
huyết, dây thần kinh và các tếbào kẽhay tếbào
Leydig.
•Các ống sinh tinh sản xuất ra các tếbào sinh dục nam
(tinh trùng), còn các tếbào kẽnằm chen giữa các ống
sinh tinh chếtiết ra các androgen tinh hoàn.
•Tinh hoàn chỉthực sựhoạtđộ ng bắtđầ uởtuổi dậy thì
(14 đế n 15 tuổi). Lúc này các ống sinh tinh bắtđầ u sản
sinh tinh trùng, các tếbào kẽcũng bắtđầ u hoạtđộ ng
tiết hormon sinh dục nam testosterone, có tác dụng đế n
sựhình thành những đặ cđiể m giới tính nam rõ rệt, sự
sản sinh tinh trùng tiến hành một cách thư ờ ng xuyên,
kéo dài suốt tuổi dậy thì cho đế n lúc già.
25/03/2010 10:06 SA Nguyễn Hữu Trí15
Tinh hoàn
•Nằm chen giữa cácống sinh tinh làcác tếbào
kẽthực hiện chức năng chếtạo hormon sinh
dục nam.
•Tinh hoàn chỉthực sựhoạt động bắt đầuởtuổi
dậy thì(14 đến 15 tuổi). Lúc này cácống sinh
tinh bắt đầu sản sinh tinh trùng, các tếbào kẽ
cũng bắt đầu hoạt động tiết hormon sinh dục
nam testosterone, cótác dụng đến sựhình
thành những đặc điểm giới tính nam rõ rệt, sự
sản sinh tinh trùng tiến hành một cách thư ờng
xuyên, kéo dài suốt tuổi dậy thìcho đến lúc già
25/03/2010 10:06 SA Nguyễn Hữu Trí16
Mào tinh hoàn
•Mào tinh hoàn (thư ợ ng tinh hoàn) là
phần phụtinh hoàn. Tinh trùng đư ợ c
sản sinh trong tinh hoàn sẽtheo các ống
dẫnđi vào mào tinh hoàn. Tạiđây tinh
trùng tiếp tục quá trình trư ở ng thành
25/03/2010 10:06 SA Nguyễn Hữu Trí17
Ống dẫn tinh
•Tinh trùng đư ợ c chuyển từmào tinh hoàn qua ống dẫn
tinh đế n chứa trong túi tinh, từ đây tinh trùng sẽ đư ợ c
phóng qua ống phóng tinh vào niệuđạ o rồi ra ngoài, đó là
sựxuất tinh.
•Khi đi qua phầnđầ u của niệuđạ o nằm trong ống tiền liệt,
tinh trùng đư ợ c hoà lẫn với dịch từtuyết tiền liệt tiết ra
tạo thành tinh dịch để ra ngoài. Tinh dịch có thểthoát ra
ngoài qua những giấcmơ ,đó là hiệntư ợ ng mộng tinh,
một hoạtđộ ng sinh lý bình thư ờ ng củacơ thểkểtừtuổi
dậy thì.
25/03/2010 10:06 SA Nguyễn Hữu Trí18
Thừng tinh
•Có chứa các cấu trúc
chạy từtinh hoàn tới
khung chậu.
•Có chứa:
–Ống dẫn tinh
–Dây thần kinh
–Mạch máu
4
25/03/2010 10:06 SA Nguyễn Hữu Trí19
Dư ơ ng vật (penis)
Dư ơ ng vật trong đó có niệu
đạ o vừa là đư ờ ng ống dẫn
nư ớ c tiểu vừa là đư ờ ng dẫn
tinh và các tổchứccư ơ ng
cứng. Dư ơ ng vật tận cùng
bằng quy đầ u là nơ i tập
trung nhiều tổchức thần
kinh, rất nhạy cảm với các
kích thích.
Quy đầ uđư ợ c phủbằng một nếp da gọi là bao quy
đầ u, mặt trong có nhiều tuyến tiết chất nhờn.
25/03/2010 10:06 SA Nguyễn Hữu Trí20
Thừ ng tinh
Tĩnh mạ ch tinh hoàn
Độ ng mạ ch tinh hoàn
Ố ng dẫ n tinh
Đầ u củ a mào tinh
Ố ng sinh tinh
Bao tinh hoàn
Đuôi củ a mào tinh
25/03/2010 10:06 SA Nguyễn Hữu Trí21
Các tuyến sinh dục phụ
•Gồm:
–Tuyến tiền liệt
–Tuyến hành (tuyến Cowper).
–Túi tinh
•Tất cảcác tuyến sinh dụcđề u chỉbắtđầ u hoạt
độ ng từtuổi dậy thì để thực hiện chứcnăng của
cơ quan sinh sản.
25/03/2010 10:06 SA Nguyễn Hữu Trí22
Tuyến tiền liệt
•Tuyến tiền liệt là tuyếntư ơ ng đố i lớn,
nặng chừng 15g, nằmdư ớ i bóng đái
(bàng quang), bao quanh phầnđầ u niệu
đạ o (ống đái). Tuyến tiền liệt tiết một
chất dịch trắng như sữa hoà lẫn với tinh
trùng từtúi tinh phóng ra tạo thành tinh
dịch, nhờ đó tinh trùng hoạtđộ ng đư ợ c
dễdàng.
25/03/2010 10:06 SA Nguyễn Hữu Trí23
Tuyến tiền liệt
•Đóng vai trò hoạt hóa tinh trùng
•Tiết vào niệuđạ o chất tiết tuyến tiền liệt trong
suốt quá trình xuất tinh
•Chất tiết tuyến tiền liệt bao gồm:
–Citrate: là một nguồn cung cấpnăng lư ợ ng (chu trình
TCA)
–Proteolytic enzyme: hoạtđộ ng để “chống đông" tinh
dịch đãđư ợ cđông lạiđư ợ c tiết ra bởi túi tinh, giúp tinh
trùng khởiđầ u hánh trình đi vào âm đạ o.
25/03/2010 10:06 SA Nguyễn Hữu Trí24
Tuyến hành niệuđạ o
(Tuyến Cowper)
•Tuyến hình đậ u nằm phía dư ớ i
tuyến tiền liệt
•Tổng hợp chất nhầy mang tính
kiềmtrư ớ c khi xuất tinh có tác
dụng rửa niệuđạ otrư ớ c khi tinh
trùng phóng qua, vừa làm giảm
tính acid của dịch âm đạ o, đả m bảo
tỷlệsống sót cao của tinh trùng. .
5
25/03/2010 10:06 SA Nguyễn Hữu Trí25
Túi tinh
•Ngoài hai tuyến trên, túi tinh cũng đư ợ c
coi là một tuyến sinh dục phụtiết dịch
trong đó có chứa chất nuôi dư ỡ ng tinh
trùng trong thời gian tinh trùng ởtrong
túi tinh.
25/03/2010 10:06 SA Nguyễn Hữu Trí26
Túi tinh
•Nằmởmặt sau của bàng quang và tiết 60% thể
tích tinh dịch (semen)
–Tinh dịch (Seminal fluid):
•Fructose: cung cấpnăng lư ợ ng cho tinh trùng.
•Fibrinogen: giúp chuyển tinh dịch thành dạng viên có
thể đư ợ c dẩy vào âm đạ o (vagina).
•Prostaglandins: làm giảmđộ nhớt của dịch nhầy và
kích thích nhu độ ng của cổtửcung.
•Tham gia vào ống phóng để hình thành nên ống
phóng tinh
25/03/2010 10:06 SA Nguyễn Hữu Trí27
Hệsinh dục cái
•Cấu tạo hệsinh dục cái gồm hai phần:
–Phần trong có hai buồng trứng, ống dẫn trứng, tửcung
(dạcon) và âm đạ o.
–Phần bên ngoài có âm hộ, âm vật, môi lớn, môi bé và các
tuyến sinh dục phụ
25/03/2010 10:06 SA Nguyễn Hữu Trí28
Buồng trứng
•Buồng trứng là mộtđôi tuyến hình bầu dục, mỗi
buồng trứng trung bình nặng 5 -6g, nằm trong hố
chậu giữa hai xư ơ ng cánh chậu và đư ợ c cố đị nh bởi
các dây chằng.
•Trứng chín là một tếbào hình cầu, có đư ờ ng kính
khoảng 0,2mm chứađủ chất dinh dư ỡ ng để nuôi tế
bào trứng đã thụtinh trong một thời gian ngắn, khi
trứng chư a làm tổ đư ợ cởthành dạcon. Trứng đã
rụng chỉcó khả năng thụtinh trong một thời gian
ngắn, trong vòng 24 giờ.
25/03/2010 10:06 SA Nguyễn Hữu Trí29
Buồng trứng
25/03/2010 10:06 SA Nguyễn Hữu Trí30
Ống dẫn trứng (vòi Fallop)
•Ống dẫn trứng gồm mộtđôi ố ng dài 10 -12cm,
đư ờ ng kính từ0,5 -2mm, mộtđầ u thông với tử
cung, đầ u kia loe rộng thành hình phễu mởra
trư ớ c buồng trứng.
•Trứng chín và rụng sẽ đư ợ c phễuđón nhận vào
trong ống dấn trứng. Ở đây trứng đư ợ c di chuyển
dần vềphía Tửcungnhờnhu độ ng của lớpcơ trơ n
ởthành ống, phối hợp với sựhoạtđộ ng của các
lông rung độ ng trên các tếbào biểu bì thuộc lớp
niêm mạc lót trong lòng ống