Nghiên cứu khoa học: Màu sắc “cõi trời cách biệt” trong thơ Hàn Mặc Tử

Báo cáo nghiên cứu

khoa học:

"Màu sắc của “cõi

trời cách biệt” trong

thơ Hàn Mặc Tử"

NguyÔn Thanh t©m ... “câi trêi c¸ch biÖt” trong th¬ Hµn MÆc Tö, TR. 56-62

Mµu s¾c cña “câi trêi c¸ch biÖt” trong th¬ Hµn MÆc Tö

NguyÔn Thanh t©m

(a)

Tãm t¾t. ThÕ giíi mµu s¾c trong th¬ Hµn MÆc Tö thÓ hiÖn kh¸t khao v−¬n tíi

mét “câi trêi c¸ch biÖt” s¸ng l¸ng, th¬m tho vµ thanh khiÕt.

®ã, mäi khæ luþ ®−îc

gi¶i tho¸t, thi nh©n ®−îc sèng víi tÊt c¶ lßng mÕn yªu thµnh thùc cña m×nh. T×m hiÓu

thÕ giíi mµu s¾c trong th¬ Hµn MÆc Tö chÝnh lµ mét h−íng tiÕp cËn víi thÕ giíi t©m

hån cßn Èn chøa nhiÒu bÝ mËt Êy cña nhµ th¬.

1. Trong khi ®i t×m ch©n dung nghÖ

thuËt cña c¸c nhµ v¨n, c¸c nhµ phª

b×nh, nghiªn cøu th−êng cè g¾ng kh¸i

qu¸t c¸c ch©n dung nghÖ thuËt Êy trong

nh÷ng tõ, côm tõ mang tÝnh bao qu¸t,

c« ®óc vÒ ®Æc tr−ng phong c¸ch cña c¸c

nhµ v¨n. Trong “Thi nh©n ViÖt Nam”

Hoµi Thanh- Hoµi Ch©n ®· cã mét lo¹t

kh¸i qu¸t th©u tãm ®−îc thÇn th¸i cña

c¸c nhµ th¬ l·ng m¹n ViÖt Nam thêi k×

1932- 1945 [9, 41]. Vµ, Hµn MÆc Tö

®−îc ®¸nh gi¸ lµ mét hån th¬ “k× dÞ”.

Nh÷ng ng−êi ®Õn sau l¹i tiÕp tôc t×m

kiÕm, khai ph¸ nh÷ng tÇng vØa míi, víi

nh÷ng c¸ch gäi kh¸c nhau, nh−ng

kh«ng ra ngoµi nh÷ng ¸m ¶nh vÒ mét

sù “bÝ Èn”(BÝch Thu), “l¹ nhÊt”(Chu V¨n

S¬n), “dÞ biÖt”(Ng« V¨n Phó)... [1]. HiÖn

t−îng Hµn MÆc Tö chøa ®ùng ®iÒu g×

v−ît ra ngoµi khu«n khæ, tho¸t khái

biªn ®é cña c¸i th«ng th−êng, trë thµnh

c¸i kh¸c th−êng? §iÒu g× ®· l«i cuèn,

mª hoÆc nh÷ng ng−êi yªu mÕn v¨n

ch−¬ng nghÖ thuËt m¶i miÕt ®i t×m?...

MÆc dï ®êi sèng ng¾n ngñi vµ thêi

gian d©ng hiÕn cho th¬ kh«ng dµi,

nh−ng Hµn MÆc Tö ®· trë thµnh mét

t¸c gi¶ ®éc ®¸o, ®Æc s¾c, ®−îc giíi

nghiªn cøu quan t©m, ®−îc ng−êi ®äc

yªu mÕn, tr©n träng, ®−îc ®−a vµo

ch−¬ng tr×nh gi¶ng d¹y ë nhiÒu bËc

häc... Kh«ng nh÷ng thÕ, cuéc ®êi, sù

nghiÖp th¬ ca cña «ng cßn trë thµnh

nguån c¶m høng s¸ng t¹o cho nhiÒu

lo¹i h×nh nghÖ thuËt kh¸c: nh¹c, ho¹,

®iªu kh¾c, s©n khÊu, ®iÖn ¶nh...

Trong ®êi sèng v¨n häc (kh«ng chØ

trong n−íc), Hµn MÆc Tö trë thµnh ®èi

t−îng nghiªn cøu ®Çy l«i cuèn, mª hoÆc

dÉn dô b−íc ch©n nh÷ng ng−êi yªu mÕn

v¨n ch−¬ng. Tõ nguån gèc gia ®×nh,

dßng hä ®Õn cuéc ®êi bÊt h¹nh, ng¾n

ngñi, tõ c¨n bÖnh qu¸i ¸c ®Õn nh÷ng

“bãng d¸ng khuynh thi”, tõ ph−¬ng

ph¸p s¸ng t¸c ®Õn c¶m høng nghÖ

thuËt, tõ yÕu tè t«n gi¸o ®Õn nh÷ng dÊu

Ên ph−¬ng §«ng, ph−¬ng T©y trong th¬

«ng... TÊt th¶y ®Òu ®−îc c¸c “tÝn ®å” cña

v¨n häc say s−a t×m kiÕm, kh¸m ph¸,

nh÷ng mong gi¶i nghÜa cho nh÷ng ¸m

¶nh vÒ hån th¬ “k× dÞ” vµo bËc nhÊt cña

thi ca ViÖt Nam giai ®o¹n 1930- 1945.

2. Trªn hµnh tr×nh mª m¶i ®ã, r¶i

r¸c ë chç nµy chç kia, mét sè nhµ

nghiªn cøu ®· nh¾c ®Õn yÕu tè mµu s¾c

trong th¬ Hµn MÆc Tö. Cã thÓ kÓ ®Õn

nh÷ng t¸c gi¶ nh−: Chu V¨n S¬n [5],

Hoµng Ngäc HiÕn [2, 200], L· Nguyªn

[8, 143]... hä ®· gÆp nhau trong nh÷ng

“®Þnh tÝnh” vÒ mµu s¾c trong th¬ Hµn

MÆc Tö, ®ã lµ mµu s¾c cña mét thÕ giíi

trong t©m t−ëng, trong −íc m¬ cña thi

nh©n. Dï møc ®é ®Ëm nh¹t cã kh¸c

nhau vµ míi dõng ë ph¹m vi t¸c phÈm

cô thÓ, nh−ng nh÷ng ®Þnh h−íng ®ã ®·

khÝch lÖ chóng t«i tiÕn hµnh nghiªn

cøu, kh¶o s¸t thÕ giíi mµu s¾c trªn

NhËn bµi ngµy 20/5/2008. Söa ch÷a xong 05/9/2008.

tr−êng §¹i häc Vinh T¹p chÝ khoa häc, tËp XXXVII, sè 3B-2008

ph¹m vi toµn bé s¸ng t¸c cña Hµn MÆc

Tö, bao gåm: 110 bµi th¬, 2 vë kÞch th¬,

1 t¸c phÈm th¬ v¨n xu«i n»m trong 6

tËp: LÖ Thanh thi tËp, G¸i quª, §au

th−¬ng, Xu©n nh− ý, Th−îng thanh khÝ,

CÈm ch©u duyªn [3].

Bµn vÒ vÊn ®Ò mµu s¾c, sù s¸ng t¹o

c¸c cÊp ®é mµu s¾c cña nghÖ sÜ trong

t¸c phÈm ®Ó t×m ra ®Æc tr−ng trong

ph¶n ¸nh nghÖ thuËt cña hä, thùc ra lµ

nh×n nhËn t¸c phÈm d−íi gãc ®é cña thi

ph¸p häc. Tõ sù lÆp l¹i mang tÝnh hÖ

thèng cña mµu s¾c, xem mµu s¾c nh− lµ

yÕu tè trong cÊu tróc néi t¹i cña t¸c

phÈm, ta cã thÓ lÝ gi¶i, kh¸m ph¸ ®−îc

t©m tr¹ng, c¶m xóc, t− t−ëng cña nhµ

v¨n. Nh÷ng trïng ®iÖp ¸m ¶nh trë ®i

trë l¹i nhiÒu lÇn trong t¸c phÈm trë

thµnh h×nh thøc bªn trong, mµ: “C¸i lÝ

cña h×nh thøc nghÖ thuËt chØ béc lé râ

rÖt trong hÖ thèng cña nã mµ tr−íc hÕt

biÓu hiÖn ë tÝnh lÆp l¹i cña c¸c yÕu tè

t¸c phÈm” [6,14]. T×m hiÓu thÕ giíi mµu

s¾c trong thi ca ®−îc xem nh− lµ “sù

kh¸m ph¸ ®êi sèng mét c¸ch h×nh

t−îng” (M. B. Khrapchenc«).

Van Gogh ®· tõng nãi: “Mµu s¾c tù

nã ®· nãi lªn ®iÒu g× råi”. D−íi c¸i nh×n

biÖn chøng, ta cã thÓ thÊy ®−îc mèi liªn

hÖ gi÷a héi ho¹ vµ v¨n häc. Mµu s¾c,

®−êng nÐt lµ chÊt liÖu cña héi ho¹, cßn

chÊt liÖu cña v¨n häc lµ ng«n tõ. Mµu

s¾c cô t−îng cña héi ho¹ mang tÝnh vËt

thÓ, ng«n tõ mang tÝnh phi vËt thÓ. Tuy

nhiªn, ®iÓm gÆp nhau gi÷a hai lo¹i h×nh

nghÖ thuËt nµy ë chç chóng ®Òu cã kh¶

n¨ng t¹o h×nh. S©u h¬n, ta cã thÓ thÊy

mµu s¾c lµ sù biÓu hiÖn cña quan niÖm

(t− duy), mµ ng«n ng÷ lµ hiÖn thùc trùc

tiÕp cña t− duy, th«ng qua ng«n tõ ta cã

thÓ gäi tªn vµ h×nh dung ra mµu s¾c.

B¶n th©n mµu s¾c thuÇn tuý ®· mang

nh÷ng th«ng ®iÖp néi t¹i, qua nh·n

quan tinh tÕ cña ng−êi nghÖ sÜ, nã l¹i cã

thªm nh÷ng s¾c ®é kh¸c, biÓu lé nh÷ng

gi¸ trÞ, nh÷ng ý nghÜa phong phó, hµm

chøa h¬n rÊt nhiÒu. TrÇn §×nh Sö ®· cã

nh÷ng luËn gi¶i vÒ mµu s¾c nh− sau:

“Mµu ngò s¾c cã lÏ lµ nh÷ng ph¹m trï

mµu cã tÝnh chÊt thuÇn tuý, dïng ®Ó

ph©n biÖt c¸c s¾c ®é kh¸c nhau cña sù

vËt chø kh«ng ph¶i lµ mµu s¾c c¬ b¶n

cña b¶n th©n sù vËt. Ch¼ng h¹n ë

Trung Quèc x−a, thanh lµ xanh chuÈn;

th−¬ng (trong th−¬ng h¶i, th−¬ng thiªn)

lµ xanh ®Ëm; bÝch (trong ngäc bÝch, bÝch

thiªn) lµ mµu xanh nh¹t, xanh l¬; lôc lµ

xanh l¸ c©y; lam lµ xanh nh¹t. C¸c mµu

®á cã: chu (mµu ®á chuÈn); cang (®á

th¾m); xÝch (®á t−¬i), ®¬n (®á s¸ng);

hång (®á phÊn nh¹t). Mµu chuÈn kh«ng

nhiÒu, nÕu khi muèn m« t¶ sù ®a d¹ng

vÒ mµu s¾c cña thÕ giíi th× ng−êi ta

dïng mµu t¹p cña sù vËt” [7, 426]. Tõ

nh÷ng luËn gi¶i ®ã, ta thÊy r»ng c¸c

mµu c¬ b¶n kh«ng thÓ ®¸p øng ®−îc yªu

cÇu ph¶n ¸nh sù ®a d¹ng vÒ mµu s¾c

cña thÕ giíi, do ®ã cÇn thiÕt ph¶i dung

hîp nhiÒu mµu t¹o ra nh÷ng s¾c ®iÖu

míi, níi réng c¸c biªn ®é cña mµu, lµm

t¨ng c¸c tr−êng biÓu hiÖn cña s¾c... §Ó

lµm ®−îc ®iÒu ®ã ®ßi hái ng−êi nghÖ sÜ

ph¶i cã mét n¨ng lùc nhÊt ®Þnh trong

viÖc thÈm ®Þnh mµu s¾c.

Nhµ nghiªn cøu V¨n T©m khi nghiªn

cøu vÒ kh¶ n¨ng biÓu c¶m, biÓu vËt cña

mµu s¾c, ®· ®−a ra mét b¶ng mµu rÊt chi

li vµ biÓu c¶m: tr¾ng tinh (tr¾ng nguyªn

chÊt), tr¾ng nân (tr¾ng non), tr¾ng bÖch

(tr¾ng thiÕu sinh khÝ), tr¾ng to¸t (tr¾ng

l¹nh), tr¾ng d· (tr¾ng v« c¶m), tr¾ng hÕu

(tr¾ng th« bØ), xanh um (xanh rËm, trßn,

kÝn), xanh lÌ (xanh thÉm, v« duyªn), xanh

ng¾t (xanh cao), xanh biÕc (xanh trong),

xanh th¼m (xanh s©u), xanh r× (xanh

thÉm ®Òu). (V¨n T©m, Tõ kho¶ng v−ên

nµy... ®«i ®iÒu nhí l¹i, 2002), dÉn theo[4,

210].

NguyÔn Thanh t©m ... “câi trêi c¸ch biÖt” trong th¬ Hµn MÆc Tö, TR. 56-62

3. Tõ nh÷ng ®Þnh h−íng cña ng−êi

®i tr−íc, chóng t«i tiÕn hµnh thao t¸c

thèng kª, ph©n lo¹i c¸c cÊp ®é cña mµu

s¾c vµ tÇn sè xuÊt hiÖn cña chóng trong

6 tËp th¬ cña Hµn MÆc Tö. Tuy nhiªn,

sù r¹ch rßi gi÷a mµu s¾c cô t−îng vµ

mµu s¾c trõu t−îng, gi÷a mµu vµ s¾c...

lµ rÊt khã ph©n ®Þnh b»ng nh·n quan

duy lÝ. V× thÕ, chóng t«i ®ång thêi tiÕn

hµnh thao t¸c ph©n tÝch, b×nh gi¶ng t¸c

phÈm, tiÕp cËn theo hÖ thèng, thËm chÝ

lµ sù thÓ nghiÖm... mong cã ®−îc c¸i

nh×n t−¬ng ®èi ch©n x¸c, “tiÖm cËn”

®−îc víi thÕ giíi nghÖ thuËt cña Hµn

MÆc Tö. Vµ kÕt qu¶ kh«ng n»m ngoµi

nh÷ng tiªn c¶m cña chóng t«i: trong

110 bµi th¬, 2 vë kÞch th¬, 1 t¸c phÈm

th¬ v¨n xu«i, tõ chØ mµu s¾c vµ c¸c cÊp

®é cña mµu s¾c xuÊt hiÖn tíi 160 lÇn.

Nh÷ng con sè trªn ®· ®−a chóng ta

®Õn gÇn h¬n víi “v−ên th¬” ®Çy h−¬ng

s¾c vµ ¸nh s¸ng cña Hµn MÆc Tö. Mµu

s¾c ë ®©y cã ®é ph©n gi¶i lín. Nhê ®é

ph©n gi¶i nµy mµ nã thÓ hiÖn ®−îc rÊt

nhiÒu cung bËc kh¸c nhau trong sù vËn

®éng biÕn ®æi cña thÕ giíi kh¸ch quan

còng nh− trong t©m t−, t×nh c¶m cña

con ng−êi. Bëi lÏ mµu s¾c kh«ng chØ lµ

ph−¬ng tiÖn ®Ó t¸i hiÖn cuéc sèng, mµ

cßn thÓ hiÖn quan niÖm, c¸i nh×n nghÖ

thuËt mang tÝnh thêi ®¹i, c¸ tÝnh cña

ng−êi nghÖ sÜ. C¸c nhµ th¬ trung ®¹i −a

dïng nh÷ng mµu s¾c sang träng v−¬ng

gi¶ (®á, vµng, tÝa, hång...). Tõ viÖc

nghiªn cøu hÖ thèng mµu s¾c trong

TruyÖn KiÒu, TrÇn §×nh Sö ®i ®Õn kÕt

luËn: “ThÕ giíi nghÖ thuËt cña NguyÔn

Du ®Çy mµu s¾c quý ph¸i, v−¬ng gi¶ vµ

léng lÉy” [7, 422]. Th¬ míi giai ®o¹n

®Çu víi vÞ chñ so¸i ThÕ L÷ cho thÊy mét

niÒm yªu ®êi tha thiÕt khi t¸c gi¶ yªu

thÝch sö dông mµu xanh (xanh trêi,

xanh cá, chim xanh...), sau ®ã míi lµ

mµu tr¾ng, hång... N÷ sÜ Xu©n Quúnh

còng ®−a vµo trong th¬ m×nh rÊt nhiÒu

mµu xanh. §ã lµ mµu xanh cña hoµ

b×nh, cña hi väng, cña nh÷ng kh¸t khao

sèng vµ yªu ®−¬ng to¶ ra tõ t©m hån

mét ng−êi phô n÷ rÊt ®»m th¾m mµ

còng ®Çy c¸ tÝnh.

Nh− vËy, ë mét gãc ®é nµo ®Êy cã

thÓ xem hÖ thèng mµu s¾c nh− lµ t×nh

®iÖu thÈm mÜ trong t¸c phÈm v¨n häc.

Mµu s¾c vµ c¸c cÊp ®é cña nã ph¶n ¸nh

STT

Mµu s¾c TÇn sè xuÊt

hiÖn (LÇn) TØ lÖ (%)

Nhãm ph©n lo¹i (thÝ dô)

1. Mµu ®á 44/160 27.5 öng, hång ®µo, chÝn, th¾m, t−¬i,

®á...

2. Mµu vµng 40/160 25.0 Vµng, kim, hoµng...

3. Mµu tr¾ng 30/160 18.8 Tr¾ng, ngµ, b¹c...

4. Mµu xanh 26/160 16.2 Xanh, lam, m¬...

5. Mµu kh«ng

cã thùc

7/160 4.4 Mµu biÖt li, mµu phiªu diªu...

6. Mu«n s¾c 4/160 2.5

7. Hµo quang

4/160 2.5

8. Mµu ngäc 3/160 1.9 M¾t ngäc

9. Mµu ®en 1/160 0.6

10.

B¶ng mµu s¾c trong th¬ Hµn MÆc Tö.

tr−êng §¹i häc Vinh T¹p chÝ khoa häc, tËp XXXVII, sè 3B-2008

thÕ giíi quan cña nhµ v¨n. Mµu s¾c cô

t−îng khóc x¹ qua l¨ng kÝnh ®Çy c¶m

thêi ®¹i. HÖ thèng mµu s¾c trë thµnh

mét bé phËn cña kh«ng gian nghÖ thuËt

trong kÕt cÊu néi t¹i cña t¸c phÈm. Vµ

®ã lµ mét h−íng ®Ó ng−êi ®äc tiÕp cËn

víi thÕ giíi nghÖ thuËt, hiÓu ®−îc t−

t−ëng, t×nh c¶m cña nhµ v¨n nh− M.

Bakhtin ®· nãi “t− t−ëng t¹o ra c¸i

nh×n”.

4. ThÕ giíi nghÖ thuËt cña Hµn MÆc

Tö lÊp l¸nh mu«n ngµn mµu s¾c vµ ¸nh

s¸ng. Mµu s¾c ®−îc néi c¶m ho¸ bëi c¸i

t«i thi sÜ, läc qua mét kiÕp ®êi khæ ¶i

t−ëng. §ã d−êng nh− lµ kÕt qu¶ ®−îc

“Siªu th¨ng” (Baudelaire) tõ sù dån nÐn

nh÷ng Èn øc, xung ®èi gi÷a hi väng vµ

tuyÖt väng, kh¸t khao sèng, kh¸t khao

yªu ®−¬ng nh−ng lu«n bÞ ¸m ¶nh bëi

h¬i thë l¹nh buèt cña thÇn chÕt ph¶ vµo

sau g¸y. Cã lÏ v× vËy nªn mét thÕ giíi

Êm ¸p, t−¬i s¸ng, ®Çy søc sèng lu«n lµ

nh− lµ mét hÖ qu¶ tÊt yÕu, mµu ®á

t−¬i, ®á...) chiÕm −u thÕ trong th¬ Hµn

MÆc Tö.

thÕ giíi ®ã cã nh÷ng nµng

trªn “®«i m¸ ®á h−êm”, “®á au au”, “Lµn

m«i mong máng t−¬i nh− m¸u”, “m¸

hång ®µo”, “yÕm ®µo”, “nhuþ th¾m”, “da

thÞt hång hµo”...

M¸ ¬i! M¸ nóng ®ång tiÒn,

M«i sao −ít ®á ta thÌm biÕt bao.

N¾ng ¬i! N¾ng cã lªn cao,

Lµm sao da thÞt hång hµo thÕ kia.

(Duyªn k× ngé)

H¬i n¾ng dÞu dµng ®Çy nòng nÞu,

Sau rµo khÏ liÕm cÆp m«i t−¬i.

(N¾ng t−¬i)

Mét ®iÒu ®¸ng chó ý lµ hÖ thèng c¸c

tõ chØ s¾c ®é kÌm theo mµu ®á nh−:

t−¬i, ®á... cã t¸c dông khu biÖt cho mµu,

kh«ng chØ biÓu ®¹t t×nh tr¹ng, phÈm

chÊt mµ cßn ph¶n ¸nh sù vËn ®éng ph¸t

triÓn cña søc sèng tõ bªn trong ®ang

to¶ hiÖn ra ngoµi. Mµu ®á ®−îc Hµn

MÆc Tö sö dông cã mèi liªn hÖ trùc tiÕp

víi biÓu t−îng “m¸u” lu«n ¸m ¶nh trong

th¬ «ng. ChÝnh thi sÜ ®· gi¶i thÝch cho

nh÷ng biÓu hiÖn Êy: “Gß m¸ ®á öng

hên, v× c¶m... v× say n¾ng ban mai”

(Mïa thu ®· tíi- Th¬ v¨n xu«i). “T×nh

hån t«i, t×nh cßn béc lé ra lµn da nong

nãng, hång ®µo nh− trøng gµ so” (T×nh-

Th¬ v¨n xu«i). Cã thÓ h×nh dung ra c¶

ng−ìng ®Õn mª ®¾m, thÌm thuång vÎ

5. ThÕ giíi ®−îc kÕt hîp tõ v« sè

nh÷ng kÕt hîp vÒ mµu s¾c vµ ¸nh s¸ng.

ThÕ giíi mµu s¾c trong th¬ Hµn MÆc Tö

cµng trë nªn rùc rì, lung linh khi ®−îc

chiÕu räi bëi ¸nh vµng. Mµu vµng th¾m

cña hoa, mµu vµng kim chãi läi, nh−ng

bao trïm lªn tÊt c¶ lµ mµu vµng mªnh

m«ng g¾n víi biÓu t−îng “tr¨ng” ®Çy

¸m ¶nh trong nh÷ng s¸ng t¸c cña «ng:

Ta ®uæi theo tr¨ng,

Tr¨ng bay l¶ t¶ ng¶ trªn cµnh vµng.

(R−ît tr¨ng)

§o tõ ngän cá tíi cung tr¨ng,

Nh÷ng sîi hµo quang v¹n th−íc vµng.

(¦íc ao)

“S«ng lµ mét d¶i lôa b¹ch, kh«ng, lµ

mét ®−êng tr¨ng tr¶i chiÕu vµng. T«i vµ

chÞ t«i ®ång cÇm mét m¸i chÌo con, nhÑ

nhµng lïa nh÷ng dßng vµng tr«i trªn

mÆt n−íc(...). Hai chÞ em liÒn dÊu

Báo cáo nghiên cứu khoa học: "Màu sắc của “cõi trời cách biệt” trong thơ Hàn Mặc Tử"

Chủ đề:

Tài liệu liên quan

Tài liêu mới

AI tóm tắt

Giới thiệu tài liệu

Đối tượng sử dụng

Từ khoá chính

Nội dung tóm tắt

Hỗ trợ

Phương thức thanh toán

Theo dõi chúng tôi