Đ bài: Ch t th trong truy n ng n V ch ng A Ph (Tô Hoài)ề ấ ơ ệ ắ ợ ồ ủ
H ng d nướ ẫ
Tô Hoài đc m nh danh là nhà văn "sinh ra đ vi t" (T Hanh). H n sáu m i năm c mượ ệ ể ế ế ơ ươ ầ
bút, ông đã đ l i g n hai trăm đu sách v i nhi u th lo i – truy n ng n, truy n v a,ể ạ ầ ầ ớ ề ể ạ ệ ắ ệ ừ
ti u thuy t, h i kí,… Riêng truy n ng n, đc gi nh nh t và b n thân nhà văn tâm đcể ế ồ ệ ắ ộ ả ớ ấ ả ắ
nh t có l v n là V ch ng A Ph . Nói v s c cu n hút c a tác ph m này, ng i đcấ ẽ ẫ ợ ồ ủ ề ứ ố ủ ẩ ườ ọ
nh c nhi u đn v n hi u bi t sâu s c v phong t c, t p quán c a các dân t c mi n núi;ắ ề ế ố ể ế ắ ề ụ ậ ủ ộ ề
kh năng quan sát tinh t ng, l i tr n thu t t nhiên, hóm h nh c a m t ng i c m bútả ườ ố ầ ậ ự ỉ ủ ộ ườ ầ
t ng tr i, s c s o; tài ngh phân tích tâm lí nhân v t, v n ngôn ng d i dào;… Nh ng tôiừ ả ắ ả ệ ậ ố ữ ồ ư
v n nghĩ, đi u thú v nh t là ch , Tô Hoài đã mang đc vào truy n ng n V ch ng Aẫ ề ị ấ ở ỗ ượ ệ ắ ợ ồ
Ph cái ch t th riêng c a mi n Tây B c.ủ ấ ơ ủ ề ắ
Trong cu n s tay vi t văn Tô Hoài t ng tâm s v nh ng ý th trong văn xuôi: "Vâng,ố ổ ế ừ ự ề ữ ơ
đúng là nh ng ý th , đã t lâu tôi làm, tôi c m th y mà ch a phân tích đc". Theo ông,ữ ơ ừ ả ấ ư ượ
nh ng ý th đó s làm nên cái giá tr "ngoài tài li u và trên c s sáng t o". đây, tác giữ ơ ẽ ị ệ ả ự ạ Ở ả
S tay vi t văn đã có s g p g v i quan ni m c a nhi u nhà văn l n:A.Puskin t ng víổ ế ự ặ ỡ ớ ệ ủ ề ớ ừ
ch t th trong văn xuôi nh "ch t n c ng t ngào th m trong trái táo"; L. Tôn-xtôi khôngấ ơ ư ấ ướ ọ ấ
ch p nh n ranh gi i gi a văn xuôi và thi ca. Th m chí, K. Pau-t p-xki còn kh ng đnhấ ậ ớ ữ ậ ố ẳ ị
r ng: "Văn xuôi là s i c t, còn th là s i ngang. Cu c s ng đc miêu t trong văn xuôiằ ợ ố ơ ợ ộ ố ượ ả
không ch a đng ch t th s tr thành thô thi n, thành m t th ch nghĩa t nhiên khôngứ ự ấ ơ ẽ ở ể ộ ứ ủ ự
cánh, không thúc g i, không d n d t ta đi đâu c "… Cũng chính h – các nhà văn đíchọ ẫ ắ ả ọ
th c, b ng tác ph m c a mình, đã giúp cho ng i đc hi u th nào là ch t th trong vănự ằ ẩ ủ ườ ọ ể ế ấ ơ
xuôi. Đó có th là nh ng cánh đng Nga, tâm h n Nga hi n hi n trên trang văn Pu-skin; làể ữ ồ ồ ể ệ
l i thì th m c a cây s i mùa đông, là hình nh ng i thi u n mu n bay lên cùng ánhờ ầ ủ ồ ả ườ ế ữ ố
trăng (L. Tôn-xtôi) hay giai đi u ng t ngào, say đm, n ng m tình đi c a âm nh c Véc-ệ ọ ắ ồ ấ ờ ủ ạ
đi, L ng qu thông (Pau-t p-xki),… Cũng có th là khi nhà văn khi n ta nh mãi c mùiắ ả ố ể ế ớ ả
cát b i "quen thu c quá, khi n ch em Liên t ng đy là mùi riêng c a đt, c a quêụ ộ ế ị ưở ấ ủ ấ ủ
h ng này" (Th ch Lam); hay b y nhiêu ng c nhiên, c m đng, bâng khuâng, ăn năn,ươ ạ ấ ạ ả ộ
khao khát,… đc đánh th c nh h ng th m c a m t bát cháo hành (Nam Cao)… Ch tượ ứ ờ ươ ơ ủ ộ ấ
th có khi đng l i trong chi ti t, hình nh; có lúc th m đm trong b c tranh đi s ngơ ọ ạ ế ả ấ ượ ứ ờ ố
hay lan to vào câu ch …ả ữ
Tr l i v i truy n ng n V ch ng A Ph , n u "đc v i" cũng có th th y đc s phongở ạ ớ ệ ắ ợ ồ ủ ế ọ ộ ể ấ ượ ự
phú c a hi n th c đi s ng, đón nh n đc ni m c m th ng, trân tr ng c a tác giủ ệ ự ờ ố ậ ượ ề ả ươ ọ ủ ả
dành cho nh ng ph n ng i cùng kh mi n cao Tây B c. Các giá tr đó đc "t ngữ ậ ườ ổ ở ề ắ ị ượ ườ
minh" b ng c t truy n v i s t ng ph n quen thu c c a hai ph n đi. L i k truy nằ ố ệ ớ ự ươ ả ộ ủ ầ ờ ố ể ề
th ng, cách xây d ng nhân v t cũng ch a có gì là "đt phá"… Nh ng mu n n m b tố ự ậ ư ộ ư ố ắ ắ
đc nh ng ý th toát lên t c nh s c và tâm h n con ng i n i đây, thì có l ph i đcượ ữ ơ ừ ả ắ ồ ườ ơ ẽ ả ọ
ch m, đc sâu.ậ ọ
Đc ch m đ các giác quan và trí t ng t ng có th "theo k p" ngòi bút c a nhà văn khiọ ậ ể ưở ượ ể ị ủ
v nên quang c nh T t đy khác bi t trên núi cao. T t đây không đn trong làn m a b iẽ ả ế ầ ệ ế ở ế ư ụ
giăng mù g i ch i non, l c nõn; cũng không ph i v i nh ng r ng đào, r ng m n t ngọ ồ ộ ả ớ ữ ừ ừ ậ ư
b ng khoe s c v n m c nhiên hi n v m i khi ng i ta nghĩ t i mùa xuân Tây B c. Nóừ ắ ẫ ặ ệ ề ỗ ườ ớ ắ
không v theo l i h n tr c, không nh t nh t ph i đng hành cùng tháng y, ngày y trênề ờ ẹ ướ ấ ấ ả ồ ấ ấ
t m l ch… Trái l i, ng i dân vùng núi mi n Tây "c ăn T t khi g t hái v a xong, khôngấ ị ạ ườ ề ứ ế ặ ừ
kê ngày tháng nào. Ăn T t nh th cho k p lúc m a xuân xu ng thì đi v n ng m i".ế ư ế ị ư ố ỡ ươ ớ
Nh p s ng c a con ng i "hòa thu n" m t cách h n nhiên, t nhiên cùng nh p đi u c aị ố ủ ườ ậ ộ ồ ự ị ệ ủ
thiên nhiên, vũ tr nh thu s khai. Khi "các n ng ngô, n ng lúa g t xong, ngô lúa đãụ ư ở ơ ươ ươ ặ
x p đy các nhà kho", ng i đc an nhàn, th thái thì vui ch i đón T t. Có ph i vì thế ầ ườ ượ ư ơ ế ả ế
mà Tô Hoài t c nh T t đn vào lúc "gió th i vào c gianh vàng ng, gió và rét r t dả ả ế ế ổ ỏ ử ấ ữ
d i", nh ng v n g i đc cái không khí náo n c, t i t n c a mùa xuân? Ngòi bút c aộ ư ẫ ợ ượ ứ ươ ắ ủ ủ
nhà văn ch phác qua vài s c màu đm ch t đa ph ng, vài âm thanh quen thu c c a điỉ ắ ậ ấ ị ươ ộ ủ ờ
th ng cũng đ khi n lòng ng i háo h c không kém gì đám tr "đi T t, ch i quay,ườ ủ ế ườ ứ ẻ ợ ế ơ
c i m trên sân ch i tr c nhà". Hình nh nh ng chi c váy hoa "đem ra ph i trên m mườ ầ ơ ướ ả ữ ế ơ ỏ
đá xoè nh con b m s c s " trong các làng Mèo Đ và ti ng sáo g i b n đi ch i "l p lóư ướ ặ ỡ ỏ ế ọ ạ ơ ấ
ngoài đu núi" mang h ng v đc đáo c a mùa xuân Tây B c. T t đây g n li n v iầ ươ ị ộ ủ ắ ế ở ắ ề ớ
nh ng đêm tình n ng nàn, mê đm: "trai gái đánh pao, đánh quay r i đêm đêm r nhau điữ ồ ắ ồ ủ
ch i. Su t đêm, con trai đn nhà ng i mình yêu, đng th i sáo xung quanh vách". Có cơ ố ế ườ ứ ổ ả
b a c m T t cúng ma, b a r u bên b p l a, r i "ng i nh y đng, ng i hát"… B ngữ ơ ế ữ ượ ế ử ồ ườ ả ồ ườ ằ
l i "đi m xuy t" nh th , Tô Hoài d n xoá đi kho ng cách th i gian và không gian, đaố ể ế ư ế ầ ả ờ ư
ng i đc nh p vào nh p s ng riêng c a mi n đt này.ườ ọ ậ ị ố ủ ề ấ
Đc sâu đ "đu và tim" (theo cách nói c a Nguy n Tuân) có th c m nh n đc cái ch tọ ể ầ ủ ễ ể ả ậ ượ ấ
th vút lên t cu c s ng c a nh ng con ng i b vùi d p trong đau kh , b t h nh nh ngơ ừ ộ ố ủ ữ ườ ị ậ ổ ấ ạ ư
ch a bao gi l i t t khát v ng s ng, khát v ng tình yêu và t do. M t A Ph m côi chaư ờ ụ ắ ọ ố ọ ự ộ ủ ồ
m t nh , không h hàng thân thích mà l n lên v n là chàng trai tài khéo, m nh m , táoẹ ừ ỏ ọ ớ ẫ ạ ẽ
b o c a núi r ng: "bi t đúc l i cày, bi t đc cu c, l i cày gi i và đi săn bò tót r t b o".ạ ủ ừ ế ưỡ ế ụ ố ạ ỏ ấ ạ
D u nghèo khó, "T t đn […] ch ng có qu n áo m i nh nhi u trai khác […] ch có đcẫ ế ế ẳ ầ ớ ư ề ỉ ộ
m t chi c vòng vía l n trên c ", A Ph v n mang khèn, sáo đi tìm ng i yêu. v hoang sộ ế ằ ổ ủ ẫ ườ ẻ ơ
c a nh ng cánh r ng, vóc dáng hiên ngang c a nh ng ng n núi mi n Tây nh đã hun đúcủ ữ ừ ủ ữ ọ ề ư
cho chàng trai này tính cách b ng b nh, gan góc và lòng ham s ng mãnh li t. Nó trao choướ ỉ ố ệ
A Ph s c m nh đ đi m t v i b o l c, c ng quy n; v t lên nh ng n i hèn, n i sủ ứ ạ ể ố ặ ớ ạ ự ườ ề ượ ữ ỗ ỗ ợ
truy n ki p đ giành l i cu c s ng t do…ề ế ể ạ ộ ố ự
Ch t th to sáng t tâm h n M – ng i con gái d u đi qua ch n đa ng c tr n gian v nấ ơ ả ừ ồ ị ườ ẫ ố ị ụ ầ ẫ
p trong lòng bao xúc c m đp đ và n ng m tình ng i. Tôi c nghĩ v nhân v t nàyấ ủ ả ẹ ẽ ồ ấ ườ ứ ề ậ
nh cô T m mi n Tây B c – b đày đa đn ch t đi s ng l i nh ng luôn ti m tàng s cư ấ ề ắ ị ọ ế ế ố ạ ư ề ứ
s ng. Di n bi n hai cu c h i sinh c a tâm h n M x ng đáng đc li t vào hàng nh ngố ễ ế ộ ồ ủ ồ ị ứ ượ ệ ữ
trang văn giàu ý th nh t c a Tô Hoài.ơ ấ ủ
Cu c h i sinh th nh t di n ra trong đêm h i mùa xuân H ng Ngài. Lúc đó, ki p conộ ồ ứ ấ ễ ộ ở ồ ế
dâu g t n nhà th ng lí đã bi n M t m t cô gái tr trung, tài hoa, m nh m … thànhạ ợ ở ố ế ị ừ ộ ẻ ạ ẽ
ng i đàn bà nh n nh c, chai s n tr c đau kh . Cô v n s ng nh ng đã m t d n nh ngườ ẫ ụ ạ ướ ổ ẫ ố ư ấ ầ ữ
d u hi u c a m t con ng i: không giao ti p, không xúc c m và suy nghĩ, không kí c,ấ ệ ủ ộ ườ ế ả ứ
"ch nh đi nh l i nh ng vi c gi ng nhau, ti p nhau v ra tr c m t, m i năm m i mùa,ỉ ớ ớ ạ ữ ệ ố ế ẽ ướ ặ ỗ ỗ
m i tháng l i làm đi làm l i" nh con trâu ph i nh lu ng cày, con ng a ph i nh đngỗ ạ ạ ư ả ớ ố ự ả ớ ườ
đi. M m t c m giác v th i gian, không gian; m t luôn c ý th c v s t n t i c a chínhị ấ ả ề ờ ấ ả ứ ề ự ồ ạ ủ
mình. V i cô, th gi i bên ngoài ch còn là m t ô vuông b ng bàn tay "m m trăng tr ng"ớ ế ớ ỉ ộ ằ ờ ờ ắ
không bi t là s ng hay là n ng, là sáng hay là chi u. M cũng nghĩ mình s l ng l "ng iế ươ ắ ề ị ẽ ặ ẽ ồ
trong cái l vuông y mà trông ra, đn bao gi ch t thì thôi"… Nh ng b t ch p s ph nỗ ấ ế ờ ế ư ấ ấ ố ậ
cay đng, nghi t ngã, trái tim M v n âm th m gìn gi ni m khao khát tình yêu, h nhắ ệ ị ẫ ầ ữ ề ạ
phúc. Khi đau kh xoá m kí c, M v n không quên giai đi u ng t ngào, tha thi t c aổ ờ ứ ị ẫ ệ ọ ế ủ
ti ng sáo g i b n tình. Nó qu n quýt, v ng v n, th c t nh, nâng đ, ch p cánh cho tâmế ọ ạ ấ ươ ấ ứ ỉ ỡ ắ
h n M : "M nghe ti ng sáo v ng l i, thi t tha b i h i […] Tai M văng v ng ti ng sáoồ ị ị ế ọ ạ ế ổ ổ ị ẳ ế
g i b n đu làng […] Mà ti ng sáo g i b n yêu v n l ng l bay ngoài đng […] Trongọ ạ ầ ế ọ ạ ẫ ử ơ ườ
đu M đang r p r n ti ng sáo…". Ti ng v y g i c a tình yêu đã làm s ng d y nh ngầ ị ậ ờ ế ế ẫ ọ ủ ố ậ ữ
c m xúc và k ni m M t ng chôn vùi, quên lãng Ng i đàn bà câm l ng su t bao nămả ỉ ệ ị ừ ườ ặ ố
tháng gi đây đang ng i "nh m th m bài hát" c a ng i th i sáo. T ng câu hát n ng nàn,ờ ồ ẩ ầ ủ ườ ổ ừ ồ
tình t g i v trong tâm t ng nh ng tháng ngày h nh phúc, t i sáng nh t: "Mùa xuânứ ọ ề ưở ữ ạ ươ ấ
này, M u ng r u bên b p và th i sáo. M u n chi c lá trên môi, th i lá cũng hay nhị ố ượ ế ổ ị ố ế ổ ư
th i sáo. Có bi t bao nhiêu ng i mê, ngày đêm đã th i sáo đi theo M ". Trong kho nhổ ế ườ ổ ị ả
kh c, M v t qua m i kho ng cách c a th i gian, không gian, băng qua ranh gi i c a quáắ ị ượ ọ ả ủ ờ ớ ủ
kh và hi n t i đ tr v s ng tr n v i tu i thanh xuân t i đp. Tâm h n M đã h iứ ệ ạ ể ở ề ố ọ ớ ổ ươ ẹ ồ ị ồ
sinh. Cô l i ý th c đc v b n thân mình, c m nh n đc ngu n s c s ng đang tràoạ ứ ượ ề ả ả ậ ượ ồ ứ ố
dâng: "M th y ph i ph i tr l i, trong lòng đt nhiên vui s ng nh nh ng đêm T t ngàyị ấ ơ ớ ở ạ ộ ướ ư ữ ế
tr c. M tr l m. M v n còn tr ". Ng i ph n đang ch t mòn trong tuy t v ng l iướ ị ẻ ắ ị ẫ ẻ ườ ụ ữ ế ệ ọ ạ
mu n đc s ng cu c s ng có ni m vui, có t do: "M mu n đi ch i, M cũng s p điố ượ ố ộ ố ề ự ị ố ơ ị ắ
ch i". Trái tim cô không còn "quen kh " n a mà th m thía h n bao gi h t n i b t h nhơ ổ ữ ấ ơ ờ ế ỗ ấ ạ
c a đi mình: "Hu ng chi A s v i M , không có lòng v i nhau mà v n ph i v i nhau!ủ ờ ố ử ớ ị ớ ẫ ả ở ớ
N u có n m lá ngón trong tay lúc này, M s ăn cho ch t ngay, ch không bu n nh l iế ắ ị ẽ ế ứ ồ ớ ạ
n a. Nh l i, ch th y n c m t a ra". C m bi t đc n i đau, bi t ph n u t – M trữ ớ ạ ỉ ấ ướ ắ ứ ả ế ượ ỗ ế ẫ ấ ị ở
l i là ng i con gái m nh m , giàu tinh th n ph n kháng c a ngày x a! K t giây phútạ ườ ạ ẽ ầ ả ủ ư ể ừ
"đn góc nhà, l y ng m , x n m t mi ng b thêm vào đĩa đèn", M đã bi n thành m tế ấ ố ỡ ắ ộ ế ỏ ị ế ộ
con ng i khác. Cô không ch kh i ng n đèn làm sáng căn bu ng m t i mà còn th p lênườ ỉ ơ ọ ồ ờ ố ắ
ng n l a c a tình yêu cu c s ng trong chính lòng mình! Đi ch i T t đi v i M chính làọ ử ủ ộ ố ơ ế ố ớ ị
m t hành đng "n i lo n" đ ch m d t ki p tù nhân, giành l i quy n đc s ng nh m tộ ộ ổ ạ ể ấ ứ ế ạ ề ượ ố ư ộ
con ng i. Th m chí, cá lúc b A S trói đng vào c t nhà, lòng M v n n ng nàn, thaườ ậ ị ử ứ ộ Ị ẫ ồ
thi t nh , v n đm trong ti ng g i yêu th ng; ti ng sáo "đa M đi theo nh ng cu cế ớ ẫ ắ ế ọ ươ ế ư ị ữ ộ
ch i, nh ng đám ch i"… Khát v ng tình yêu và h nh phúc đã là ngu n s c m nh kì di uơ ữ ơ ọ ạ ồ ứ ạ ệ
nuôi d ng tâm h n M .ưỡ ồ Ị
Cu c h i sinh l n th hai đã không đc báo tr c b ng b t kì "tín hi u" nào (nh khôngộ ồ ầ ứ ượ ướ ằ ấ ệ ư
khí t ng b ng c a mùa xuân, men r u say n ng bên b p l a hay ti ng sáo g i b n tình,ư ừ ủ ượ ồ ế ử ế ọ ạ
…). Nó đn b t ch t, b t ng – v i ng i đc và v i c chính b n thân M . B i vì, sauế ấ ợ ấ ờ ớ ườ ọ ớ ả ả ị ở
đêm b trói đng, M r i vào cái ch t tinh th n n ng n , đau đn. Ng i ph n cô đn,ị ứ ị ơ ế ầ ặ ề ớ ườ ụ ữ ơ
b t h nh y đã hoàn toàn tách bi t v i xung quanh "ch bi t ch còn v i ng n l a". Côấ ạ ấ ệ ớ ỉ ế ỉ ở ớ ọ ử
không còn tìm đc chút h i m nào t cu c s ng. M bám víu l y b p l a không ch vìượ ơ ấ ừ ộ ố ị ấ ế ử ỉ
cái l nh c a nh ng đêm đông trên núi cao mà còn vì s bu t giá c a lòng mình: "n uạ ủ ữ ự ố ủ ế
không có b p l a s i kia thì M cũng đn ch t héo. M i đêm, M đã d y ra th i l a hế ử ưở ị ế ế ỗ ị ậ ổ ử ơ
tay, h l ng, không bi t bao nhiêu l n". M th , vô c m v i chính mình và v i m i sơ ư ế ầ Ị ờ ơ ả ớ ớ ọ ự
xung quanh. Có đêm, A S b t g p, đánh M ngã ngay xu ng c nh b p nh ng đêm sau côử ắ ặ Ị ố ạ ế ư
v n th n nhiên ra s i l a nh đêm tr c. Tôi có c m giác n u A S đánh ch t M bênẫ ả ưở ử ư ướ ả ế ử ế ị
b p l a, thì cô cũng s l ng thinh và th nh th . Thân còn ch ng thi t) nên khi t nế ử ẽ ặ ờ ơ ư ế ẳ ế ậ
m t ch ng ki n c nh t ng A Ph ch t d n trong đói rét, đau đn, M v n d ng d ng:ắ ứ ế ả ượ ủ ế ầ ớ ị ẫ ử ư
"N u A Ph là cái xác ch t đng đy, cũng th thôi"!ế ủ ế ứ ấ ế
Miêu t cái ch t tinh th n y, Tô Hoài đã t đt mình tr c m t th thách l n. Làm saoả ế ầ ấ ự ặ ướ ộ ử ớ
nhà văn l i khi n ng i đc tin r ng, t tr ng thái vô c m kia, M có th th c t nh, c tạ ế ườ ọ ằ ừ ạ ả ị ể ứ ỉ ắ
dây trói c a A Ph và t c u chính mình? Làm sao ông có th tìm đc "chìa khoá" đủ ủ ự ứ ể ượ ể
m l i cánh c a c a m t cõi lòng đã đóng ch t và c h đã ch t? Vì th , không ít l n tôiở ạ ử ủ ộ ặ ơ ồ ế ế ầ
ng m đi ng m l i cái câu văn t "dòng n c m t l p lánh bò xu ng hai hõm má đã xámẫ ẫ ạ ả ướ ắ ấ ố
đen l i" c a A Ph . Không ph i là n c m t khi p s c a k hèn nhát hay gi t l vanạ ủ ủ ả ướ ắ ế ợ ủ ẻ ọ ệ
xin, c u kh n lòng th ng h i. Dòng n c m t kia ch t ch a n i đau đn, u t h n th mầ ẩ ươ ạ ướ ắ ấ ứ ỗ ớ ấ ậ ầ
l ng mà d d i c a m t con ng i tràn đy s c m nh, có th a lòng can đm mà đành b tặ ữ ộ ủ ộ ườ ầ ứ ạ ừ ả ấ
l c tr c cái ch t oan c, phi lí. Nó đp m nh vào trái tim M – trái tim d ng nh chự ướ ế ứ ậ ạ ị ườ ư ỉ
còn n i đau. Cô b ng t nh trong m i đng c m sâu xa v i ng i cùng chung c nh ng đauỗ ừ ỉ ố ồ ả ớ ườ ả ộ
th ng, u t h n: "Nhìn th y tình c nh nh th , M ch t nh l i đêm năm tr c. A S tróiươ ấ ậ ấ ả ư ế ị ợ ớ ạ ướ ử