1093
CHỨC NĂNG GIÁO DỤC TRONG CÁC TRUYỆN THIẾU NHI
TỦ SÁCH TUỔI HOA GIAI ĐOẠN 1954 - 1975
Nguyn Ngọc Đan Giao
Trường Đại học Sư phạm TP. Hồ Chí Minh
TÓM TẮT
Những tác phẩm văn xuôi viết cho thiếu nhi của Tủ sách Tuổi Hoa (đưc
thành lập trước năm 1975) đã từng một thời món ăn tinh thầncủa thanh
thiếu niên Việt Nam, không những giáo dục những đức tính tốt cho con
người mà còn giúp bạn đọc có dữ liệu quan trọng để trau chuốt lời văn, học văn
tốt hơn. Nghiên cứu này được thực hiện nhằm mang đến những nguồn liệu
văn học thiếu nhi mới giá trị về mặt giáo dục, bồi dưỡng đạo đức cho các
em độ tuổi thiếu nhi (6 - 10 tuổi) độ tuổi thanh thiếu niên (10 - 19 tuổi) trong
nhà trường. Kết quả của bài viết đóng góp liệu cho công tác nghiên cứu
giảng dạy văn học thiếu nhi hệ mầm non tiểu học các trường đại học, cao
đẳng.
Từ khóa: Tủ sách Tuổi Hoa; văn học thiếu nhi; giai đoạn 1954 - 1975;
chc năng giáo dục
1. Giới thiệu
Trong văn học, trẻ em là nhân vật dễ gây chú ý nhất vì chúng thấy nhất
hoàn cảnh văn hóa - xã hội, trình độ văn minh của cộng đồng. Mỗi nhà văn đu
cách nhìn nhận riêng về trem, là những đứa trẻ được nhà văn khắc họa trong
những sáng tác thiếu nhi. Nó thhiện cái nhìn của nhà văn về trẻ em, khái quát
tính cách, số phận của trẻ em trong đời sống văn hóa, xã hội, lịch sử. Đồng thời,
cũng phản ánh những quy luật của đời sống của trẻ thơ trong cuộc sống.
Xem việc viết cho trẻ em như để gặp lại quá khứ của chính, Lâm ThM Dạ
từng nói: “Với tôi, mỗi em một thế giới lung linh klạ. Tôi muốn viết về
thế giới đó để được sống lại tuổi thơ trong sáng của mình. Tôi rất yêu trẻ con,
và tôi viết về các em bằng tất cả tình yêu của tôi
1
.
Trong giáo trình Thi pháp văn học thiếu nhi, tác giả Bùi Thanh Truyền
cho rằng một sáng tác văn học thiếu nhi trưc hết phải là sáng tác bằng cái nhìn
trthơ và phải ớng tới việc giáo dục nhân cách trthống nhất hai khía cạnh
quan trọng của văn học thiếu nhi là thẩm mỹ và giáo dục:Văn học thiếu nhi là
1
Vân Thanh (2006), Tác gi văn học thiếu nhi Vit Nam, Nxb T đin Bách khoa Hà Ni, Hà Ni.
1094
những tác phẩm văn học nhân vật trung tâm thiếu nhi hoặc được nhìn
bằng “đôi mắt trẻ thơ, với tất cả những tình cảm, xúc cảm , tinh tế, ngây thơ,
hồn nhiên được các em thích thú, say mê và có nội dung hướng tới giáo dục, bồi
dưỡng tâm hồn, đặt nền móng cho shoàn thiện tính ch của các em thuộc
những lứa tuổi khác nhau từ ấu thơ cho đến suốt cuộc đời
1
. Từ đó, theo quan
niệm của nhà văn Phương Liên, văn học thiếu nhi “một thể loại văn học
đặc thù” và có nhu cầu phục vụ đọc cho mỗi đi tượng khác nhau (Liên, 2020).
Trong vài năm trở lại đây, nhờ sự thay đổi hệ hình tư duy nghiên cứu văn
học ca thi kỳ đổi mới, đi sống văn học thiếu nhi miền Nam trước 1975 được
các nhà nghiên cứu quan tâm, mang đến những giá trị khác ngoài những giá trị
mà văn học miền Bắc trước đây đã mang lại, trong đó sự trở lại của hàng lot
các truyện thiếu nhi của Tủ sách Tuổi Hoa. Sự xuất hiện của các tác giả trtrong
tủ sách và có sự đóng góp của một số nhà văn nổi tiếng đã tạo nên tâm thế vững
vàng cho vị thế của tủ sách trong giới bạn đọc. Tủ sách như một sân chơi m
huyết cho những nhà văn, nhà giáo muốn dẫn dt la đc giả nhỏ tui bước vào
cuộc sống với lòng yêu thương dành cho cuộc sống, người thân, bạn lớn
hơn cả tình yêu quê hương đang trong khói lửa chiến tranh. vậy, người
nghiên cứu đã lựa chọn, giới thiệu một số tác phẩm viết cho thiếu nhi trong Tủ
sách Tuổi Hoa giai đoạn 1954 - 1975 nội dung theo sát các chủ điểm quan
trọng trong việc sử dụng chức năng giáo dục trong bối cảnh xã hội hiện nay như
giáo dục các em về mặt đạo đức trong ng xử với người thân, bạn bè; bài học về
nghị lực, lý tưởng sống vượt qua mọi hoàn cảnh khó khăn và đặc biệt là bài hc
về tình yêu thiên nhiên, gửi thông điệp bảo vệ môi trường. Bên cạnh đó, tiêu chí
đặt ra khi lựa chọn các tác phẩm viết cho thiếu nhi cần phải việc sử dụng
ngôn ngữ trong lời văn giản dị, dễ hiểu, chú trọng gây được cảm xúc khi các em
tiếp nhận.
Lựa chọn nghiên cứu Chức năng giáo dục trong các truyện thiếu nhi T
ch Tuổi Hoa giai đoạn 1954 - 1975, tác giả mong muốn từ những yếu tố mang
tính thời sự nóng hổi, ớng tới nhu cầu giải quyết những vấn đề thực tiễn ca
đời sống đương đại, với niềm hy vọng những tác phẩm văn học thiếu nhi đầy
tính nhân văn là một nhịp cầu dẫn vào thế giới trẻ thơ để hiểu và có ứng xử thích
hợp với những công dân tương lai của đất nưc.
1
Bùi Thanh Truyền (Chbiên) (2014), Giáo trình Văn học 2: Thi pháp trong văn học thiếu nhi, Nxb Đại
học Huế, Thừa Thiên Huế.
1095
2. Phương pháp nghiên cứu
Bài viết sử dụng phương pháp thống kê, phân loại để khảo sát, chọn ra
các tác phẩm có nội dung và hình tượng phù hợp với mục đích nghiên cứu, từ đó
xây dựng các luận điểm chính làm nổi bật hình tượng trẻ em. Ngoài ra, phương
pháp phân tích, tổng hợp được áp dụng với các yếu tố như bối cảnh hội, nếp
sống, xã hội vùng miền để đặt cách xây dựng hình tượng của các nhà văn vthế
giới trem trên nền các yếu tố đó để đưa ra những bài học về mặt đạo đức phù
hợp với từng độ tui thiếu nhi mà người nghiên cứu thực hiện.
3. Kết quả và thảo luận
3.1. Về khái niệm thiếu nhi” (hay “trem”)
Xét trên nhiều bình diện, trẻ em không phải là một người lớn thu nhỏ. Trẻ
em có những đặc điểm tâm sinh lý riêng và cũng là một phạm trù xã hội lịch sử
cụ thể, một phạm trù phức hợp. Thiếu nhi một giai đoạn phát triển đặc thù
trong độ tuổi trẻ em và có ý nghĩa quan trọng trong cuộc đời. Trong một số nước
thiếu nhi cũng được gọi trẻ em hoặc em bé, trẻ em tương lai đối với mỗi
quốc gia cộng đồng việc giáo dục bảo vệ các em thiếu nhi rất quan
trọng để xây dựng một xã hội văn minh, phát triển và hạnh phúc.
Trong quá trình sử dụng, thuật ngữ thiếu nhiđược dùng với nghĩa ơng
đương với trem”. Theo công ước quc tế, từ mới sinh đến 16 tuổi được coi là
độ tui của trẻ em. Tâm lý học cũng coi 6 đến 16 tuổi là tuổi thiếu nhi, bao gồm
tuổi nhi đồng (6 - 10 tuổi) và thiếu niên (11 - 16 tuổi). Trem có những đặc điểm
tâm lý đặc thù thay đổi cùng với sự phát triển về thchất cơ thể. Tui nhi đng
là độ tuổi từ 6 - 10 tuổi. Độ tui thiếu niên từ 11 đến 16 tuổi những thay đi
rệt trên tất cả các phương diện từ suy nghĩ cho đến hành động, thái độ, cách
xử… thế chúng thường tách mình ra khỏi bố mẹ để xây dựng cuộc sống
cho riêng mình. Cũng trong giai đoạn y, nhân cách của trẻ đã phát triển
hoàn thiện hơn biểu hiện qua thói quen, nếp sống và tư duy.
3.2. Tổng quan về Tủ sách Tuổi Hoa
Vào những năm đầu 60 - 70, các nhà in cho in loại sách của thiếu nhi khá
nhiều vì nội dung đề cao lòng nhân ái, giá trị đạo đức con người mà các nhà văn
Nhật Tiến, Lê Tất Điều… và còn nhiều tác phẩm khác thuộc Tủ sách Tuổi Hoa.
Những giá trị tinh thần do Bán Nguyệt San Tuổi HoaTủ sách Tuổi Hoa mang
lại được đón nhận yêu thích từ giới bạn đọc, đặc biệt thế hệ thanh thiếu
niên. Ngoài sách của Bộ Giáo dục có sách của các nhóm giáo viên có uy tín xuất
bản, nội dung phong phú, thầy cô dễ chọn lựa để dạy. Trong sách giáo khoa
các bài văn, thơ nội dung phù hợp với đạo đức, đồng thời có giá trị văn học.
1096
Nhà xuất bản Tuổi Hoa với Tủ sách Tuổi Hoa, chủ biên ông Nguyễn
Trường Sơn khai sinh, nuôi ỡng phát triển với một nguyệt san ra đời đầu
năm 1963, in loại giấy khổ nhỏ để thiếu nhi ddàng đọc và cất giữ. Tủ sách Tui
Hoa được chia làm ba loại: Hoa đỏ (phiêu u, mạo hiểm, trinh thám), Hoa xanh
(tình cảm nhẹ nhàng như tình cm gia đình, bạn bè), Hoa tím (dành cho 16 - 18
tuổi). Nhóm các tác gitừ Tủ sách Tuổi Hoa đã mang đến cho thế hệ mầm non
cũng như độc giả lớn tuổi những giá trị tinh thần sâu sắc về mặt giáo dục và phát
triển nhân cách cho các em thiếu nhi.
Bảng 1. Thống kê các tác phm được khảo sát có nội dung giáo dục phù hợp
với các đtuổi nghiên cứu trong Tủ sách Tuổi Hoa giai đoạn 1954 - 1975
TT
Tên tác
giả
Tên tác
phẩm
Thloại
Nhà xuất bn/
Năm xuất bản
Độ tuổi phù
hợp
Thiếu
niên
1
Bích
Thủy
Chú thđế
Truyện dài
Tui Hoa/1967
X
2
Hà Châu
Đường
vào hang
cọp
Truyện dài
Tuổi Hoa số
1/1969
3
Kim Hài
Trông về
quê mẹ
Truyện dài
Tui Hoa/1971
X
4
Minh
Quân
Máu đào
nước lã
Truyện dài
Tui Hoa/1968
X
5
Nguyễn
Thái Hải
Màu xanh
học trò
Truyện dài
Tuổi Hoa, số
117-121/1969
X
Hoa tầm
gởi
Truyện dài
Tui Hoa/1970
Khu vườn
hạnh phúc
Truyện dài
Tuổi Hoa, số
191/1972
6
Nguyễn
Trường
Sơn
Tiếng
chuông
dưới đáy
biển
Truyện dài
Tui Hoa/1968
X
1097
3.3. Giáo dục đạo đức trong các truyện thiếu nhi Tủ sách Tuổi Hoa giai đoạn
1954 - 1975
3.3.1. Bài học giáo dục về đạo đức với người thân, bạn bè
Mỗi một u truyện viết về đề tài gia đình đều đong đầy cảm xúc chân
thật, bởi đó có tình cảm chân thành giữa các thành viên, được kết nối với nhau
bằng hai chữ “rut thịt”. Đó là tình cảm giữa ông bà, cha mẹ, anh chị, dành cho
con em của mình ngược lại. Gia đình nơi cất lên tiếng nói yêu thương,
nơi thể hiện niềm hạnh phúc vô bờ bến. Niềm vui và hạnh phúc của các em nhỏ
là có mt gia đình quây quần đông đủ, tuy cũng có những lúc không hài lòng về
thành viên mới trong gia đình như khoảng cách giữa Dung Chi Thu Mai trong
truyện Hoa tầm gửi của Nguyễn Thái Hải: “Vì em hiểu, sự hiện diện của em đã
gây một thiệt thòi cho nhỏ ấy. Em đã chia xẻ tình thương của nhấy” nhưng
cũng sự háo hức, mong chđược gặp chị Dim - thượng khách của Hoàng
Ngâu (Ngày tháng nào, Tôn Nữ Thu Dung). Khi nghe tin chra nhà mình trọ
học, Hoàng Ngâu chuẩn bị dọn dẹp phòng ốc để chào đón chị Diễm, dẹp bớt
những quyển sách không cần thiết trên bàn, đặt một chiếc bình hoa với một
đóa Thúc Anh bằng vải tím.
Điểm sáng trong các tác phẩm văn xuôi viết cho thiếu nhi của Tủ sách
Tuổi Hoa giai đoạn 1954 - 1975 chính lột tả được số phận cuả những đứa trẻ
khuyết cha/mẹ. Những đứa trẻ như vậy luôn bbạn bè, thậm chí người thân
trong gia đình ời chê, mỉa mai đa “con hoang”. u đào nước là tập
truyện dài tự truyện của Minh Quân kể về một cậu bé mồ côi cha mẹ, phải ở nhờ
ông cậu ruột. Câu chuyện được kể bằng lời kể của chính nhân vật tên Sinh, một
đứa bé nếm trải rất nhiều bất hạnh. Sinh luôn tự nhủ rằng mình phải chăm học
biết rằng sự học rất quan trọng cho đời mình, rằng một ngày nào đó không xa
Sinh sẽ được thoát cũi, sổ lồng, sống cuộc đời của riêng mình:“Là một đứa trẻ
mồ côi ccha lẫn mẹ, tôi đã từng nếm trải rất nhiều bất hạnh, nhưng tận bây
giờ tôi vẫn thấy không bất hạnh nào to lớn quá sức chịu đựng cho bằng chuyện
tôi bị rời khi ghế nhà trường quá sớm”.
Mặc dù có mt số nhân vật ngưi anh tuy không có mi quan hruột thịt
với các em thiếu nhi nhưng vì tấm lòng cao cả, bao dung của mình đã chạm đến
trái tim của những cô, cậu bé. Bạn đọc sẽ thy được hình ảnh người anh, người
chcùng đảm đang, tháo vát. cũng chính tđó, các em cũng cảm nhận
được, trao lại cho các anh, chị một tình yêu thương bờ bến. Đó là hình ảnh
anh Phong nhắc lại cách đối xử của Dung Chi (Hoa tầm gửi, Nguyễn Thái Hải)
đối với nhỏ Thu Mai, cách anh dạy cho Dung Chi givững thiện cảm với nhau