
1093
CHỨC NĂNG GIÁO DỤC TRONG CÁC TRUYỆN THIẾU NHI
TỦ SÁCH TUỔI HOA GIAI ĐOẠN 1954 - 1975
Nguyễn Ngọc Đan Giao
Trường Đại học Sư phạm TP. Hồ Chí Minh
TÓM TẮT
Những tác phẩm văn xuôi viết cho thiếu nhi của Tủ sách Tuổi Hoa (được
thành lập trước năm 1975) đã từng một thời là “món ăn tinh thần” của thanh
thiếu niên Việt Nam, vì nó không những giáo dục những đức tính tốt cho con
người mà còn giúp bạn đọc có dữ liệu quan trọng để trau chuốt lời văn, học văn
tốt hơn. Nghiên cứu này được thực hiện nhằm mang đến những nguồn tư liệu
văn học thiếu nhi mới và có giá trị về mặt giáo dục, bồi dưỡng đạo đức cho các
em ở độ tuổi thiếu nhi (6 - 10 tuổi) và độ tuổi thanh thiếu niên (10 - 19 tuổi) trong
nhà trường. Kết quả của bài viết đóng góp tư liệu cho công tác nghiên cứu và
giảng dạy văn học thiếu nhi hệ mầm non và tiểu học ở các trường đại học, cao
đẳng.
Từ khóa: Tủ sách Tuổi Hoa; văn học thiếu nhi; giai đoạn 1954 - 1975;
chức năng giáo dục
1. Giới thiệu
Trong văn học, trẻ em là nhân vật dễ gây chú ý nhất vì chúng thấy rõ nhất
hoàn cảnh văn hóa - xã hội, trình độ văn minh của cộng đồng. Mỗi nhà văn đều
có cách nhìn nhận riêng về trẻ em, là những đứa trẻ được nhà văn khắc họa trong
những sáng tác thiếu nhi. Nó thể hiện cái nhìn của nhà văn về trẻ em, khái quát
tính cách, số phận của trẻ em trong đời sống văn hóa, xã hội, lịch sử. Đồng thời,
nó cũng phản ánh những quy luật của đời sống và của trẻ thơ trong cuộc sống.
Xem việc viết cho trẻ em như để gặp lại quá khứ của chính, Lâm Thị Mỹ Dạ
từng nói: “Với tôi, mỗi em bé là một thế giới lung linh kỳ lạ. Tôi muốn viết về
thế giới đó để được sống lại tuổi thơ trong sáng của mình. Tôi rất yêu trẻ con,
và tôi viết về các em bằng tất cả tình yêu của tôi
1
”.
Trong giáo trình Thi pháp văn học thiếu nhi, tác giả Bùi Thanh Truyền
cho rằng một sáng tác văn học thiếu nhi trước hết phải là sáng tác bằng cái nhìn
trẻ thơ và phải hướng tới việc giáo dục nhân cách trẻ và thống nhất hai khía cạnh
quan trọng của văn học thiếu nhi là thẩm mỹ và giáo dục: “Văn học thiếu nhi là
1
Vân Thanh (2006), Tác giả văn học thiếu nhi Việt Nam, Nxb Từ điển Bách khoa Hà Nội, Hà Nội.

1094
những tác phẩm văn học mà nhân vật trung tâm là thiếu nhi hoặc được nhìn
bằng “đôi mắt trẻ thơ”, với tất cả những tình cảm, xúc cảm , tinh tế, ngây thơ,
hồn nhiên được các em thích thú, say mê và có nội dung hướng tới giáo dục, bồi
dưỡng tâm hồn, đặt nền móng cho sự hoàn thiện tính cách của các em thuộc
những lứa tuổi khác nhau từ ấu thơ cho đến suốt cuộc đời
1
”. Từ đó, theo quan
niệm của nhà văn Lê Phương Liên, văn học thiếu nhi là “một thể loại văn học
đặc thù” và có nhu cầu phục vụ đọc cho mỗi đối tượng khác nhau (Liên, 2020).
Trong vài năm trở lại đây, nhờ sự thay đổi hệ hình tư duy nghiên cứu văn
học của thời kỳ đổi mới, đời sống văn học thiếu nhi miền Nam trước 1975 được
các nhà nghiên cứu quan tâm, mang đến những giá trị khác ngoài những giá trị
mà văn học miền Bắc trước đây đã mang lại, trong đó có sự trở lại của hàng loạt
các truyện thiếu nhi của Tủ sách Tuổi Hoa. Sự xuất hiện của các tác giả trẻ trong
tủ sách và có sự đóng góp của một số nhà văn nổi tiếng đã tạo nên tâm thế vững
vàng cho vị thế của tủ sách trong giới bạn đọc. Tủ sách như một sân chơi tâm
huyết cho những nhà văn, nhà giáo muốn dẫn dắt lứa độc giả nhỏ tuổi bước vào
cuộc sống với lòng yêu thương dành cho cuộc sống, người thân, bạn bè và lớn
hơn cả là tình yêu quê hương đang trong khói lửa chiến tranh. Vì vậy, người
nghiên cứu đã lựa chọn, giới thiệu một số tác phẩm viết cho thiếu nhi trong Tủ
sách Tuổi Hoa giai đoạn 1954 - 1975 có nội dung theo sát các chủ điểm quan
trọng trong việc sử dụng chức năng giáo dục trong bối cảnh xã hội hiện nay như
giáo dục các em về mặt đạo đức trong ứng xử với người thân, bạn bè; bài học về
nghị lực, lý tưởng sống vượt qua mọi hoàn cảnh khó khăn và đặc biệt là bài học
về tình yêu thiên nhiên, gửi thông điệp bảo vệ môi trường. Bên cạnh đó, tiêu chí
đặt ra khi lựa chọn các tác phẩm viết cho thiếu nhi cần phải có là việc sử dụng
ngôn ngữ trong lời văn giản dị, dễ hiểu, chú trọng gây được cảm xúc khi các em
tiếp nhận.
Lựa chọn nghiên cứu Chức năng giáo dục trong các truyện thiếu nhi Tủ
sách Tuổi Hoa giai đoạn 1954 - 1975, tác giả mong muốn từ những yếu tố mang
tính thời sự nóng hổi, hướng tới nhu cầu giải quyết những vấn đề thực tiễn của
đời sống đương đại, với niềm hy vọng những tác phẩm văn học thiếu nhi đầy
tính nhân văn là một nhịp cầu dẫn vào thế giới trẻ thơ để hiểu và có ứng xử thích
hợp với những công dân tương lai của đất nước.
1
Bùi Thanh Truyền (Chủ biên) (2014), Giáo trình Văn học 2: Thi pháp trong văn học thiếu nhi, Nxb Đại
học Huế, Thừa Thiên Huế.

1095
2. Phương pháp nghiên cứu
Bài viết sử dụng phương pháp thống kê, phân loại để khảo sát, chọn ra
các tác phẩm có nội dung và hình tượng phù hợp với mục đích nghiên cứu, từ đó
xây dựng các luận điểm chính làm nổi bật hình tượng trẻ em. Ngoài ra, phương
pháp phân tích, tổng hợp được áp dụng với các yếu tố như bối cảnh xã hội, nếp
sống, xã hội vùng miền để đặt cách xây dựng hình tượng của các nhà văn về thế
giới trẻ em trên nền các yếu tố đó để đưa ra những bài học về mặt đạo đức phù
hợp với từng độ tuổi thiếu nhi mà người nghiên cứu thực hiện.
3. Kết quả và thảo luận
3.1. Về khái niệm “thiếu nhi” (hay “trẻ em”)
Xét trên nhiều bình diện, trẻ em không phải là một người lớn thu nhỏ. Trẻ
em có những đặc điểm tâm sinh lý riêng và cũng là một phạm trù xã hội lịch sử
cụ thể, một phạm trù phức hợp. Thiếu nhi là một giai đoạn phát triển đặc thù
trong độ tuổi trẻ em và có ý nghĩa quan trọng trong cuộc đời. Trong một số nước
thiếu nhi cũng được gọi là trẻ em hoặc em bé, trẻ em là tương lai đối với mỗi
quốc gia và cộng đồng và việc giáo dục và bảo vệ các em thiếu nhi là rất quan
trọng để xây dựng một xã hội văn minh, phát triển và hạnh phúc.
Trong quá trình sử dụng, thuật ngữ “thiếu nhi” được dùng với nghĩa tương
đương với “trẻ em”. Theo công ước quốc tế, từ mới sinh đến 16 tuổi được coi là
độ tuổi của trẻ em. Tâm lý học cũng coi 6 đến 16 tuổi là tuổi thiếu nhi, bao gồm
tuổi nhi đồng (6 - 10 tuổi) và thiếu niên (11 - 16 tuổi). Trẻ em có những đặc điểm
tâm lý đặc thù thay đổi cùng với sự phát triển về thể chất cơ thể. Tuổi nhi đồng
là độ tuổi từ 6 - 10 tuổi. Độ tuổi thiếu niên từ 11 đến 16 tuổi có những thay đổi
rõ rệt trên tất cả các phương diện từ suy nghĩ cho đến hành động, thái độ, cách
cư xử… vì thế chúng thường tách mình ra khỏi bố mẹ để xây dựng cuộc sống
cho riêng mình. Cũng trong giai đoạn này, nhân cách của trẻ đã phát triển và
hoàn thiện hơn biểu hiện qua thói quen, nếp sống và tư duy.
3.2. Tổng quan về Tủ sách Tuổi Hoa
Vào những năm đầu 60 - 70, các nhà in cho in loại sách của thiếu nhi khá
nhiều vì nội dung đề cao lòng nhân ái, giá trị đạo đức con người mà các nhà văn
Nhật Tiến, Lê Tất Điều… và còn nhiều tác phẩm khác thuộc Tủ sách Tuổi Hoa.
Những giá trị tinh thần do Bán Nguyệt San Tuổi Hoa và Tủ sách Tuổi Hoa mang
lại được đón nhận và yêu thích từ giới bạn đọc, đặc biệt là thế hệ thanh thiếu
niên. Ngoài sách của Bộ Giáo dục có sách của các nhóm giáo viên có uy tín xuất
bản, nội dung phong phú, thầy cô dễ chọn lựa để dạy. Trong sách giáo khoa có
các bài văn, thơ nội dung phù hợp với đạo đức, đồng thời có giá trị văn học.

1096
Nhà xuất bản Tuổi Hoa với Tủ sách Tuổi Hoa, chủ biên là ông Nguyễn
Trường Sơn khai sinh, nuôi dưỡng và phát triển với một nguyệt san ra đời đầu
năm 1963, in loại giấy khổ nhỏ để thiếu nhi dễ dàng đọc và cất giữ. Tủ sách Tuổi
Hoa được chia làm ba loại: Hoa đỏ (phiêu lưu, mạo hiểm, trinh thám), Hoa xanh
(tình cảm nhẹ nhàng như tình cảm gia đình, bạn bè), Hoa tím (dành cho 16 - 18
tuổi). Nhóm các tác giả từ Tủ sách Tuổi Hoa đã mang đến cho thế hệ mầm non
cũng như độc giả lớn tuổi những giá trị tinh thần sâu sắc về mặt giáo dục và phát
triển nhân cách cho các em thiếu nhi.
Bảng 1. Thống kê các tác phẩm được khảo sát có nội dung giáo dục phù hợp
với các độ tuổi nghiên cứu trong Tủ sách Tuổi Hoa giai đoạn 1954 - 1975
TT
Tên tác
giả
Tên tác
phẩm
Thể loại
Nhà xuất bản/
Năm xuất bản
Độ tuổi phù
hợp
Nhi
đồng
Thiếu
niên
1
Bích
Thủy
Chú thỏ đế
Truyện dài
Tuổi Hoa/1967
X
2
Hà Châu
Đường
vào hang
cọp
Truyện dài
Tuổi Hoa số
1/1969
X
3
Kim Hài
Trông về
quê mẹ
Truyện dài
Tuổi Hoa/1971
X
4
Minh
Quân
Máu đào
nước lã
Truyện dài
Tuổi Hoa/1968
X
5
Nguyễn
Thái Hải
Màu xanh
học trò
Truyện dài
Tuổi Hoa, số
117-121/1969
X
Hoa tầm
gởi
Truyện dài
Tuổi Hoa/1970
X
Khu vườn
hạnh phúc
Truyện dài
Tuổi Hoa, số
191/1972
X
6
Nguyễn
Trường
Sơn
Tiếng
chuông
dưới đáy
biển
Truyện dài
Tuổi Hoa/1968
X

1097
3.3. Giáo dục đạo đức trong các truyện thiếu nhi Tủ sách Tuổi Hoa giai đoạn
1954 - 1975
3.3.1. Bài học giáo dục về đạo đức với người thân, bạn bè
Mỗi một câu truyện viết về đề tài gia đình đều đong đầy cảm xúc chân
thật, bởi ở đó có tình cảm chân thành giữa các thành viên, được kết nối với nhau
bằng hai chữ “ruột thịt”. Đó là tình cảm giữa ông bà, cha mẹ, anh chị, dành cho
con em của mình và ngược lại. Gia đình là nơi cất lên tiếng nói yêu thương, là
nơi thể hiện niềm hạnh phúc vô bờ bến. Niềm vui và hạnh phúc của các em nhỏ
là có một gia đình quây quần đông đủ, tuy cũng có những lúc không hài lòng về
thành viên mới trong gia đình như khoảng cách giữa Dung Chi và Thu Mai trong
truyện Hoa tầm gửi của Nguyễn Thái Hải: “Vì em hiểu, sự hiện diện của em đã
gây một thiệt thòi cho nhỏ ấy. Em đã chia xẻ tình thương của nhỏ ấy” nhưng
cũng có sự háo hức, mong chờ được gặp chị Diễm - thượng khách của Hoàng
Ngâu (Ngày tháng nào, Tôn Nữ Thu Dung). Khi nghe tin chị ra nhà mình trọ
học, Hoàng Ngâu chuẩn bị dọn dẹp phòng ốc để chào đón chị Diễm, dẹp bớt
những quyển sách không cần thiết ở trên bàn, đặt một chiếc bình hoa với một
đóa Thúc Anh bằng vải tím.
Điểm sáng trong các tác phẩm văn xuôi viết cho thiếu nhi của Tủ sách
Tuổi Hoa giai đoạn 1954 - 1975 chính là lột tả được số phận cuả những đứa trẻ
khuyết cha/mẹ. Những đứa trẻ như vậy luôn bị bạn bè, thậm chí là người thân
trong gia đình cười chê, mỉa mai là đứa “con hoang”. Máu đào nước lã là tập
truyện dài tự truyện của Minh Quân kể về một cậu bé mồ côi cha mẹ, phải ở nhờ
ông cậu ruột. Câu chuyện được kể bằng lời kể của chính nhân vật tên Sinh, một
đứa bé nếm trải rất nhiều bất hạnh. Sinh luôn tự nhủ rằng mình phải chăm học vì
biết rằng sự học rất quan trọng cho đời mình, rằng một ngày nào đó không xa
Sinh sẽ được thoát cũi, sổ lồng, sống cuộc đời của riêng mình:“Là một đứa trẻ
mồ côi cả cha lẫn mẹ, tôi đã từng nếm trải rất nhiều bất hạnh, nhưng tận bây
giờ tôi vẫn thấy không bất hạnh nào to lớn quá sức chịu đựng cho bằng chuyện
tôi bị rời khỏi ghế nhà trường quá sớm”.
Mặc dù có một số nhân vật người anh tuy không có mối quan hệ ruột thịt
với các em thiếu nhi nhưng vì tấm lòng cao cả, bao dung của mình đã chạm đến
trái tim của những cô, cậu bé. Bạn đọc sẽ thấy được hình ảnh người anh, người
chị vô cùng đảm đang, tháo vát. Và cũng chính từ đó, các em cũng cảm nhận
được, trao lại cho các anh, chị một tình yêu thương vô bờ bến. Đó là hình ảnh
anh Phong nhắc lại cách đối xử của Dung Chi (Hoa tầm gửi, Nguyễn Thái Hải)
đối với nhỏ Thu Mai, cách anh dạy cho Dung Chi giữ vững thiện cảm với nhau

