CHUYÊN Đ 8:
T CH C B MÁY NGÀNH THU
A - M T S V N Đ CHUNG V T CH C B Y QU N THU
I. VAI TRÒ C A T CH C B MÁY QU N LÝ THU
1. Khái ni m t ch c b máy qu n lý thu ế
Đ hi u b máy qu n thu , chúng ta nghiên c u m t s khái ni m ế
liên quan:
1.1. Ch c năng qu n : m t th th ng nh t nh ng ho t đ ng t t
y u c a ch th qu n n y sinh do s phân công, chuyên môn hoá trongế
ho t đ ng qu n nh m th c hi n m c tiêu chung c a qu n lý. Ch c năng
qu n xác đ nh kh i l ng trình t các công vi c c b n c a quá trình ượ ơ
qu n lý. M i ch c năng nhi u nhi m v c th , quá trình liên t c c a
các b c công vi c t t y u ph i th c hi n. ướ ế
1.2. Ch c năng qu n thu ế: nh ng công vi c c b n v n có, t t ơ
y u ph i th c hi n trình t th c hi n các công vi c đó đ qu n thuế
thu vào ngân sách. Các công vi c này không ph thu c vào ý mu n ch quanế
c a ng i qu n thu b t c ch đ qu n thu nào (Ví d : nhi m v ườ ế ế ế
tuyên truy n chính sách thu , kê khai thu , tính thu , thu thu , ki m tra, thanh ế ế ế ế
tra vi c th c hi n nghĩa v thu ... nh ng nhi m v c h u c a qu n ế
thu ). M i ch c năng, nhi m v này đ c giao cho b ph n nào th c hi n sế ượ
th hi n vai trò, tác d ng c a b ph n đó đ i v i công tác qu n lý thu . ế
1.3. H th ng thu ế: bao g m 2 b ph n chính
- H th ng chính sách thu : ế G m các s c thu đ c ban hành d i ế ượ ướ
hình th c Lu t, Pháp l nh. M i s c thu vai trò đi u ti t riêng trong n n ế ế
kinh t , song chúng m i quan h r t m t thi t tác đ ng l n nhau trongế ế
quá trình phát huy tác d ng đi u ch nh vĩ mô n n kinh t . ế
- H th ng qu n thu : ế g m các ph ng pháp, hình th c qu n thu ươ
thu , ếcác công c qu n (các quy đ nh, quy trình, bi n pháp nghi p v ,
ph ng ti n qu n lý), c c u t ch c b máy ươ ơ (các b ph n, các đ n v thu c ơ
c quan thu các c p tr c ti p hay gián ti p th c hi n ch c năng qu n lý thuơ ế ế ế ế
m i quan h gi a chúng), đ i ngũ cán b , công ch c thu . Trong đó, c ế ơ
c u t ch c b máy đ i ngũ cán b thu (g i chung b máy qu n ế
thu ) là m t b ph n quan tr ng trong h th ng qu n lý thu .ế ế
132
1.4. T ch c b máy qu n thu ế: m t khâu quan tr ng trong công
tác qu n thu , bao g m vi c xác đ nh c c u t ch c b máy phân b ế ơ
ngu n nhân l c m t cách h p lý, nh m xây d ng h th ng qu n thu khoa ế
h c, phù h p, đ m b o tính th ng nh t, th c hi n đ y đ , hi u qu các
ch c năng qu n thu nh m ế th c thi chính sách, pháp lu t thu m t cách ế
nghiêm minh, b o đ m thu đúng, đ , k p th i ti n thu vào NSNN. ế
Trong ph m vi chuyên đ này ch đ c p đ n t ch c B máy ch ế
y u vi c xác đ nh c c u t ch c C quan Thu các c p th c hi n nhi mế ơ ơ ế
v thu thu n i đ a. ế
2. Vai trò c a t ch c b máy qu n lý thu ế
- B máy qu n lý thu có vai trò quy t đ nh đ n s v n hành toàn b h ế ế ế
th ng thu . B máy qu n thu đ c t ch c h p lý, th c hi n đ y đ các ế ế ượ
ch c năng qu n thu thì s phát huy đ c t i đa hi u l c c a toàn b h ế ượ
th ng thu hi u qu qu n s cao. Ng c l i, m t c c u t ch c qu n ế ượ ơ
không phù h p s kìm hãm, làm suy y u t ch c h n ch tác d ng c a ế ế
b máy.
Vai trò c a b máy qu n lý thu th hi n: ế
+ B o đ m h th ng pháp lu t thu đ c th c thi đ y đ , nghiêm túc ế ượ
+ B o đ m m c tiêu thu NSNN
+ Nâng cao hi u qu qu n thu , b o đ m thu n l i cho ng i n p ế ườ
thu , gi m chi phí qu n lý c a c quan thu và chi phí tuân th pháp lu t thuế ơ ế ế
c a ng i n p thu . ườ ế
133
H TH NG CHÍNH SÁCH
THU
- Các chính sách thuế
(Chính sách thu n i đ a vàế
xu t nh p kh u)
- C ch th c hi nơ ế
H TH NG QU N LÝ
THU
- T ch c b máy qu n lý
thu (C c uế ơ t ch c; CBCC
thu )ế
(Bao g m CQ Thu và H i ế
quan)
- Các quy trình, bi n pháp
qu n lý thu ế
H TH NG THU
- Con ng i luôn y u t quy t đ nh s thành công hay th t b i trongườ ế ế
m i lĩnh v c qu n lý. Trong b máy qu n thu , đ i ngũ cán b , công ch c ế
thu b ph n quan tr ng, góp ph n vào vi c xây d ng h th ng chính sáchế
thu phù h p, khoa h c, minh b ch quy t đ nh vi c đ xu t, áp d ng cácế ế
ph ng pháp, quy trình các bi n pháp nghi p v qu n thu h p lý, khoaươ ế
h c b o đ m tính tiên ti n, hi n đ i, đ t hi u qu kinh t cao. v y, vi c ế ế
xây d ng, phân b ngu n nhân l c phù h p v i nhi m v qu n lý thu , b o ế
đ m th c hi n đ y đ các ch c năng qu n thu m t trong nh ng n i ế
dung quan tr ng c a t ch c B máy quy t đ nh hi u qu c a B máy ế
qu n lý thu . ế
II. C S KHOA H C VÀ TH C TI N Đ THI T K B MÁY QU N LÝ THUƠ
C s khoa h c đ thi t k b máy qu n lý thu nh ng căn c v ơ ế ế ế
lu n th c ti n đã đ c đúc k t nh h ng, tác đ ng đ n vi c xác đ nh ượ ế ưở ế
c c u t ch c b máy c quan Thu các c p. b t c qu c gia nào và trongơ ơ ế
b t c giai đo n phát tri n nào, khi thi t k hình t ch c b máy qu n ế ế
thu cũng đ u ph i d a vào các c s lý lu n và th c ti n sau:ế ơ
1. Chính sách thu và quy trình nghi p v qu n lý thu ế ế
- T ch c b máy qu n thu xác đ nh m t b máy qu n nh m ế
m c tiêu th c thi t t pháp lu t các chính sách thu hi n hành, đ ng th i ế
xem xét đ n xu h ng phát tri n và hoàn thi n h th ng chính sách thu cũngế ướ ế
nh h th ng qu n thu trong t ng lai. Khi chính sách thu thay đ i,ư ế ươ ế
nhi m v qu n thu ngày càng tăng, d n đ n s thay đ i ế ế quy trình
nghi p v qu n cũng nh thay đ i nhi m v qu n c a b ph n, m i ư
đ n v trong c c u t ch c. S thay đ i đ n m t m c đ nh t đ nh, đòi h iơ ơ ế
b máy qu n lý c a c quan thu cũng ph i đ c thay đ i, ki n toàn cho phù ơ ế ượ
h p, đáp ng các yêu c u c a công tác qu n lý trong đi u ki n m i, đ ng th i
đáp ng yêu c u ph i thay đ i chính sách thu qu n thu trong t ng ế ế ươ
lai.
- Quy trình qu n thu căn c quan tr ng đ t ch c b máy qu n ế
thu . Các b ph n trong c c u b máy qu n thu (s l ng các bế ơ ế ượ
ph n, c c u, năng l c t ng b ph n ph i đ c xác đ nh phù h p v i ơ ượ
ph ng pháp qu n thu , b o đ m th c hi n đ y đ quy trình nghi p v ,ươ ế
t ng khâu qu n lý thu và b o đ m hi u qu kinh t cao. ế ế
Tr c đây, khi s l ng ng i n p thu ch a nhi u, lo i hình s nướ ượ ườ ế ư
xu t còn đ n gi n, trình đ s n xu t và qu n lý kinh doanh còn th p, công tác ơ
qu n lý thu đ c th c hi n theo ế ượ quy trình chuyên qu n, t ch c b máy c a
C c Thu đ c t ch c thành các phòng chuyên qu n đ i v i t ng lo i đ i ế ượ
t ng n p thu theo ngành ngh hoàn toàn phù h p. Song, cùng v i xuượ ế
h ng phát tri n c a n n kinh t , NNT cũng ngày càng phát tri n nhanh cướ ế
v s l ng ch t l ng, trình đ s n xu t kinh doanh cũng ngày càng ượ ượ
nâng cao, trình đ qu n ngày càng hi n đ i, đòi h i công tác qu n thu ế
cũng ngày càng ph i hoàn thi n h n. S tăng lên c a NNT đ n m c đ nh t ơ ế
đ nh, c ch qu n lý thu theo ph ng pháp chuyên qu n, th công đã n y ơ ế ế ươ
134
sinh nh ng b t c p trong qu n lý, đòi h i c quan thu ph i nghiên c u, đ i ơ ế
m i quy trình, bi n pháp qu n lý, áp d ng các ph ng pháp qu n thu tiên ươ ế
ti n, thay qu n chuyên qu n b ng c ch qu n lý thu tách 3 b ph n đ cế ơ ế ế
l p c ch y đ c hoàn thi n d n b ng vi c tăng c ng m t s các ơ ế ượ ườ
ch c năng qu n thu đ c l p (nh x d li u thu , n p thu qua kho ế ư ế ế
b c...). Theo đó, b máy qu n thu cũng đ c hoàn thi n và ki n toàn d n ế ượ
trong su t quá trình phát tri n c a h th ng Thu th ng nh t h n 10 năm qua. ế ơ
2. Ch c năng, nhi m v , quy n h n c a c quan Thu các c p ơ ế
M c tiêu c a vi c t ch c b máy qu n thu nh m xác đ nh ế
phân chia các ch c năng, nhi m v quy n h n qu n thu m t cách h p ế
lý, trên c s đó hình thành các b ph n, các đ n v thu c c quan thu cácơ ơ ơ ế
c p đ th c hi n đ y đ , có hi u qu các ch c năng, nhi m v qu n lý thu , ế
b o đ m pháp lu t thu đ c th c thi m t cách nghiêm minh, c quan Thu ế ượ ơ ế
hoàn thành nhi m v đ ng viên ngân sách nhà n c. C c u t ch c b máy ướ ơ
qu n thu các c p: Trung ng, T nh, Huy n ph i đ c xác đ nh phù h p ế ươ ượ
v i ch c năng, nhi m v , quy n h n và yêu c u công tác qu n lý thu t ng ế
c p, b o đ m s ch đ o thông su t, th ng nh t trong c n c. ướ
- Ch c năng, nhi m v , quy n h n c a c quan Thu các c p đ c ơ ế ượ
Nhà n c quy đ nh t i các văn b n pháp quy. Theo quy đ nh t i các văn b nướ
pháp quy hi n hành1 thì c quan Thu các c p đ u có chung ch c năng c b nơ ế ơ
là qu n lý thu thu và thu khác vào ngân sách Nhà n c. Tuy nhiên, m i c p ế ướ
khác nhau, nhi m v c th c a c quan Thu đ c quy đ nh khác nhau. ơ ế ượ
+ C quan T ng c c Thu ch c năng qu n Nhà n c đ i v i cácơ ế ướ
kho n thu n i đ a, bao g m: thu , phí, l phí các kho n thu khác c a ế
NSNN. Đ ng th i, cũng nhi m v ch đ o toàn di n vi c th c hi n công
tác qu n thu thu thu khác th ng nh t trong c n c; đ xu t các quy ế ướ
trình, bi n pháp nghi p v qu n thu phù h p ch đ o th c hi n trong ế
toàn ngành. Ngoài ra, còn nhi m v tham gia v i B Tài chính trong công
tác xây d ng chính sách thu . Hi n nay, T ng c c Thu không ch c năng ế ế
tr c ti p thu thu . ế ế
+ C c Thu t nh, thành ph tr c thu c Trung ng, Chi c c Thu ế ươ ế
qu n, huy n, th xã có nhi m v c b n là qu n lý và tr c ti p thu các kho n ơ ế
thu , phí và thu khác vào NSNN. ế
v y, c c u t ch c b máy qu n thu c p Trung ng và c p ơ ế ươ
đ a ph ng v c b n th ng nh t, nh ng nh ng đi m khác nhau, phù ươ ơ ư
h p và ph c v tr c ti p cho vi c th c hi n nhi m v c a t ng c p. ế
d : T ng c c Thu th c hi n ch c năng giúp B Tài chính nghiên ế
c u xây d ng chính sách thu , ch c năng h p tác qu c t v thu v y t i ế ế ế
c quan T ng c c Thu ph i thành l p Ban chính sách, Ban H p tác qu c t .ơ ế ế
Nh ng t i C c Thu , Chi c c Thu l i không t ch c các phòng này C cư ế ế
1 Quy t đ nh s 76/2007/QĐ-TTg ngày 28/5/2007 c a Th t ng Chính ph quy đ nh ch cế ướ
năng nhi m v quy n h n và c c u t ch c c a T ng c c Thu tr c thu c B Tài Chính. ơ ế
135
Thu , Chi c c Thu không ch c năng tr c ti p xây d ng chính sách thuế ế ế ế
và h p tác qu c t . ế
- Khi ch c năng, nhi m v c a c quan Thu thay đ i đ đáp ng yêu ơ ế
c u c a công tác qu nthu thì đ n m t m c đ nh t đ nh t ch c b máy ế ế
cũng ph i thay đ i nh m th c hi n đ y đ các ch c năng qu n lý thu . ế
+ Tr c năm 1994, c quan Thu không ch c năng h p tác qu c tướ ơ ế ế
v thu ch ch c năng quan h qu c t đ n thu n nên công vi c liên ế ế ơ
quan đ n quan h qu c t ch do m t b ph n thu c phòng Thu xu t nh pế ế ế
kh u t i T ng c c Thu th c hi n. Năm 1994, c quan Thu đ c Chính ế ơ ế ượ
ph giao ch c năng h p tác qu c t v thu qu n thu qu c t , lúc đó ế ế ế ế
t i T ng c c Thu ph i thành l p phòng H p tác qu c t . ế ế
+ Vào đ u nh ng năm 90, khi công ngh tin h c ch a phát tri n t i ư
Vi t Nam, vi c qu n thu ch y u th c hi n theo ph ng pháp th công ế ế ươ
thì nhi m v nghiên c u ng d ng công ngh tin h c vào qu n lý thu ch do ế
m t t thu c phòng K ho ch c a T ng c c th c hi n. Khi ch c năng phát ế
tri n tin h c và áp d ng công ngh tin h c vào qu n lý thu càng phát tri n và ế
yêu c u không th thi u thì t i T ng c c Thu đã thành l p Trung tâm Tin ế ế
h c, t i C c Thu thành l p phòng Tin h c, Chi c c Thu thành l p T Tin ế ế
h c).
- b t c n c nào h th ng pháp lu t v thu m t b ph n trong ướ ế
h th ng pháp lu t Nhà n c. C quan Thu c quan qu n Nhà n c, ướ ơ ế ơ ướ
thay m t Nhà n c qu n t ch c th c thi pháp lu t trong lĩnh v c thu . ướ ế
v y, Nhà n c giao cho ngành Thu th m quy n nh t đ nh đ c l p ướ ế
trong vi c t ch c đi u hành toàn di n các ho t đ ng qu n thu thu , ế
quy t đ nh các bi n pháp qu n thu phù h p v i th c t , ph c v t t nh tế ế ế
yêu c u c a ng i n p thu , b o đ m qu n lý thu thu đúng pháp lu t và đ t ườ ế ế
hi u qu cao. Tuy nhiên, Vi t Nam t tr c năm 2007, m t s ch c năng ướ
qu n lý thu ch a đ c Nhà n c giao cho c quan Thu ho c có giao nh ng ế ư ượ ướ ơ ế ư
ch a đ các c s pháp lý đ c quan Thu t ch c các b ph n đ c l p th cư ơ ơ ế
hi n các ch c năng qu n lý thu c a mình. Nh : ch c năng c ng ch thu n ế ư ưỡ ế
thu , ch c năng đi u tra các v vi ph m v thu l n. T năm 2007, Lu tế ế
Qu n thu đ c ban hành theo đó, c quan Thu ch c năng, nhi m v ế ượ ơ ế
qu n n c ng ch hành chính v thu ch c năng đi u tra hành ưỡ ế ế
chính các v vi ph m v thu . Vì v y, t i c quan Thu các c p ph i t ch c ế ơ ế
các b ph n đ c l p đ th c hi n t t các ch c năng đ c giao. ượ
3. Nguyên t c qu n lý hành chính nhà n c ướ
Nguyên t c qu n hành chính nhà n c ướ quy đ nh vi c phân chia đ a
gi i hành chính qu c gia (t nh, thành ph , huy n, xã...), t ch c b máy nhà
n c và c ch qu n lý nhà n c trên t ng đ a ph n hành chính đã phân chia. ướ ơ ế ướ
M t s n c trên th gi i c ch qu n lý hành chính nhà n c t i ướ ế ơ ế ướ
đ a ph ng đ c l p v i qu n chuyên môn c a t ng ngành kinh t . Nh ươ ế ư
v y, qu n thu cũng hoàn toàn đ c l p v i ho t đ ng c a chính quy n đ a ế
136