
1 2
MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của Luận án
Cách mạng công nghiệp lần thứ tư (CMCN 4.0) hay còn được gọi là
Công nghiệp 4.0 (CN 4.0) đã và đang làm thay đổi mạnh mẽ mọi mặt trong
đời sống của loài người hiện đại, với tốc độ ở cấp số nhân. Đó được xem là
cơ hội thay đổi vận mệnh phát triển của nhiều quốc gia, nhất là các nước đang
phát triển, trong đó có Việt Nam, có thể “bứt tốc” mạnh mẽ, thu hẹp khoảng
cách phát triển với các nước giàu có, các nước công nghiệp phát triển. Tuy
nhiên, đó cũng là thách thức lớn, nếu các quốc gia không sẵn sàng cho cuộc
cách mạng mới, khoảng cách phát triển chắc chắn sẽ tiếp tục gia tăng. Nhiều
quốc gia, nhất là các nước phát triển đã đi đầu trong ban hành các cơ chế,
chính sách từ tổng thể toàn nền kinh tế đến các ngành, lĩnh vực cụ thể nhằm
thích ứng, ứng phó, và tận dụng những lợi ích mà cuộc cách mạng mới có thể
đem lại. Ngành công nghiệp CBCT được xem là hạt nhân của nền sản xuất xã
hội và cũng là hạt nhân của các cuộc cách mạng công nghiệp, vì vậy, sự sẵn
sàng của ngành công nghiệp CBCT đối với CMCN 4.0 chắc chắn đóng một
quan trọng đối với các nền kinh tế trong quá trình chuyển đổi, tương thích với
bối cảnh mới.
Vai trò, tầm quan trọng của ngành công nghiệp CBCT đối với nền kinh
tế Việt Nam được thể hiện rõ nét qua các con số thống kê. Ngành công nghiệp
CBCT là ngành cấp 1 có tỷ trọng lớn nhất trong tổng giá trị gia tăng (VA)
năm 2021 (gần 27,0%) và đóng góp lớn nhất cho tăng trưởng VA của cả nước
thời kỳ 2011-2020 (35,0%) (tính toán từ dữ liệu của Tổng cục Thống kê 2021,
Tổng cục Thống kê 2022). Hơn thế nữa, đối với Việt Nam, ngành công nghiệp
CBCT không chỉ được xem là một ngành trụ cột quan trọng cho tăng trưởng
kinh tế suốt thời gian vừa qua kể từ khi tiến hành Đổi mới (năm 1986) mà còn
là một tiền đề quan trọng để Việt Nam trở thành nước công nghiệp theo hướng
hiện đại - mục tiêu phát triển đã được đề ra tại nhiều kỳ đại hội Đảng toàn
quốc. Nhà nước Việt Nam đã kiên trì theo đuổi con đường này và coi đây là
phương thức duy nhất để có thể thoát khỏi bẫy thu nhập trung bình, trở thành
một nước phát triển. Ngành công nghiệp CBCT được coi là nền tảng cho quá
trình công nghiệp hóa (CNH) của mọi quốc gia. Hiện nay, có nhiều nghiên
cứu khác nhau về CNH, tuy nhiên, ít tài liệu đo lường mức độ CNH và xác
định rõ một quốc gia là “đã công nghiệp hóa” hay chưa.
Hiện nay chưa có nhiều nghiên cứu trong nước và quốc tế về mức độ sẵn
sàng của ngành công nghiệp CBCT ở Việt Nam đối với CMCN 4.0 xét trên góc
độ tổng thể vĩ mô, đặc biệt là có sự đối sánh theo thời gian và không gian (so
với các quốc gia trong khu vực và trên thế giới). Do đó, việc xác định liệu
ngành công nghiệp CBCT của Việt Nam đã có sự sẵn sàng thích ứng với
CMCN 4.0 hay chưa là một yêu cầu cấp thiết để có những chính sách, giải
pháp phù hợp nhằm nâng cao sự chuẩn bị của ngành nói riêng và nền kinh tế
nói chung. Vì vậy, nghiên cứu sinh (NCS) lựa chọn đề tài luận án “Đánh giá
mức độ sẵn sàng của ngành công nghiệp chế biến, chế tạo ở Việt Nam đối với
Cách mạng công nghiệp lần thứ tư”.
2. Mục tiêu nghiên cứu của luận án
Mục tiêu chung là đánh giá mức độ sẵn sàng của ngành công nghiệp
CBCT ở Việt Nam trong bối cảnh CMCN 4.0 dựa trên một bộ chỉ số đo lường
ở cấp độ vĩ mô, có căn cứ khoa học và có khả năng áp dụng thực tiễn. Từ đó,
đề xuất những giải pháp, mang hàm ý chính sách, góp phần hạn chế những
nhược điểm và tận dụng những thế mạnh của nền kinh tế nói chung và ngành
công nghiệp CBCT nói riêng để nâng cao mức độ sẵn sàng trong bối cảnh
CMCN 4.0. Mục tiêu cụ thể là:
- Hoàn thiện khung lý thuyết đo lường mức độ sẵn sàng của ngành công
nghiệp CBCT ở Việt Nam đối với CMCN 4.0.
- Xây dựng các tiêu chí cùng với các chỉ tiêu/chỉ số đo lường mức độ
sẵn sàng của ngành công nghiệp CBCT ở Việt Nam đối với CMCN 4.0.
- Phân tích, đánh giá mức độ sẵn sàng đối với CMCN 4.0 của ngành
công nghiệp CBCT ở Việt Nam (có đối sánh với quốc tế) dựa trên các tiêu chí
và các chỉ tiêu, chỉ số đã được xây dựng.
- Xác định các ngưỡng mức độ sẵn sàng của ngành CBCT ở Việt Nam