Lý Tự Trọng
Lý Tự Trọng (1915 - 1931)
Lý Tự Trọng (1915 - 1931). Tên thật là Lê Hữu Trọng quê xã Thạch Minh,
huyện Thạch Hà, tỉnh Hà Tĩnh, sinh tại bản May, tỉnh Na Khôn, Thái Lan.
Năm 1926, anh sang Quảng Châu học trung học, rồi làm việc tại cơ quan Tổng
bộ Việt Nam Thanh niên Cách mạng đồng chí Hội. Ba năm sau, anh được phái
về Sài Gòn công tác ở cơ quan Trung ương An Nam Cộng sản Đảng.
Ngày 9-2-1931, trong cuộc mít-tinh tổ chức tại cổng sân banh Mayer để kỷ
niệm khởi nghĩa Yên Bái, anh bắn chết viên thanh tra cảnh sát Legrand, bảo vệ
diễn giả Phan Bôi. Anh bị bắt, bị tra tấn chết đi sống lại, nhưng luôn luôn giữ
khí tiết cách mạng khiến những cai ngục cũng phải kính nể, gọi anh là "Ông
Nhỏ". Trước khi bị thực dân xử bắn, anh còn hát vang bài Quốc tế ca.
Mạc Cửu
Mạc Cửu (Ất Mùi 1655 – Bính Thìn 1736)
Nhà doanh điền, người đầu tiên có công khai hoang lập thành 7 xã, hình thành
đất Hà Tiên. Ông vốn người Trung Quốc, quê ở Lôi Châu, vì không phục nhà
Thanh nên đem gia quyến sang nước ta, rồi nhập Việt tịch vào thời chúa
Nguyễn Phúc Chu.
Năm Giáp Ngọ 1714, Mạc Cửu dâng đất Hà Tiên cho chúa Nguyễn, nhận nơi
đây là quê hương thứ hai, nguyện hết lòng phục vụ như con dân đất nước ta.
Chúa Nguyễn Phúc Chu phong ông là Tổng binh trấn Hà Tiên, đóng bản dinh
tại Phương Thành. Từ ấy nhân dân tụ tập càng lúc càng đông đúc.
Năm Bính Thìn 1736 ông mất, được truy phong tước Võ Nghị Công, con ông
là Mạc Thiên Tứ nối nghiệp càng xuất sắc, bề thế hơn.
Chí sĩ Nguyễn Thần Hiến có soạn bài văn bia ở đền thờ Mạc tại Hà Tiên. Nhà
thơ Đông Hồ có thơ vịnh Mạc Cửu trong đó có đọan :
Chẳng đội trời Thanh Mãn,
Tìm qua đất Việt bang.
Triều đình riêng một góc,
Trung hiếu vẹn đôi đường.
TRÚC THÀNH xây vũ lược,
ANH CÁC dựng văn chương.
…
Mạc Đăng Doanh (1530-1540)
Mạc Đăng Doanh là con trưởng của Mạc Đăng Dung. Tháng Giêng năm 1530
Mạc Đăng Doanh lên ngôi vua, đổi niên hiệu là Đại Chính, tôn cha làm Thái
thượng hoàng.
Mạc Đăng Doanh làm cung điện nguy nga ở Cổ Trai để Thái thượng hoàng
sống ở đó vui thú điền viên, nhưng ngụ ý là trấn giữ một vùng quan trọng làm
ngoại viện cho Mạc Đăng Doanh và vẫn định đoạt những việc trọng đại của
quốc gia.
Từ khi Mạc Đăng Doanh lên ngôi vua thì ở Thanh Hoá, cựu thần nhà Lê là
Nguyễn Kim dựa vào rừng núi ở biên giới Việt - Lào lãnh đạo lực lượng trung
hưng nhà Lê ngày càng lớn mạnh. Năm Quý Tỵ - 1533, các cựu thần nhà Lê
lập Lê Duy Ninh lên làm vua gọi là Lê Trang Tông.
Dưới triều nhà Mạc, cứ 3 năm mở một kỳ thi Hội, thi Đình để tuyển chọn nhân
tài. Nguyễn Bỉnh Khiêm đỗ trạng Nguyên dưới triều Mạc Đăng Doanh.
Ngày 15 tháng Giêng năm Canh Tý - 1540, Mạc Đăng Doanh chết, ở ngôi
được 10 năm.
Mạc Đăng Dung (Mạc Thái Tổ)
Mạc Đăng Dung (Mạc Thái Tổ) (Quí Mão 1483 – Tân Sửu 1541)
Danh thần nhà Lê, vua đầu nhà Mạc, sau cướp quyền vua dựng ra nhà Mạc.
Ông là con của Mạc Hịch và Đặng Thị Hiếu, quê làng Cổ Trai, huyện Nghi
Dương, ngụ ở làng Cao Dôi, huyện Bình Hà, tỉnh Hải Dương.
Ông vốn dòng dõi Trạng nguyên Mạc Đĩnh Chi đời Trần. Thưở trẻ ông theo
học với người thầy họ Lê, được thầy thương mến gả con gái cho. Nhà nghèo,
nhưng ông có sức khỏe, có chí lớn, thường đi đánh vật, thi lấy giải về sống qua
ngày và làm nghề đánh cá mưu sinh.
Năm Bính Tí 1516, đời Lê Chiêu tông, ông thi võ đỗ đệ nhất Đô lực sĩ, làm
quan thăng dần đến chỉ huy sứ, coi sóc các đạo quân, và được làm Phò mã,
tước Vũ Xuyên Bá, kết duyên cùng công chúa Lê Thị Ngọc Minh. Chẳng bao
lâu ông lại được tấn phong làm Thái sư, tước Nhân Quốc Công, rồi gia phong
đến tước An Hưng Vương. Từ đây ông càng thao túng triều chính, dẫn đến sự
lật đổ vua Lê, dựng nên nhà Mạc vào năm Đinh Hợi 1527.
Tuy vậy, ông vẫn sợ nhà Minh hạch sách, bèn cắt đất hai châu Vĩnh An, An
Quảng gồm 6 động: Tế Phù, Kim Lặc, Cổ Sâm, Liêu Cát, An Lương và La Phu
dâng cho nhà Minh, thuộc vào Châu Khâm.
Ông chỉ ở ngôi vua 3 năm, truyền ngôi cho con lớn là Mạc Đăng Doanh mà
làm Thái thượng hoàng, ra ở điện Tường Quang, sau về Cổ Trai để trấn nơi
trọng yếu.
Năm Canh Tí 1540 Mạc Đăng Doanh mất, ông trở về Đông Kinh lập cháu nội
là Phúc Hải lên nối ngôi. Bấy giờ ông cũng đã suy yếu rồi.
Năm Tân Sửu 1541, ngày 22-8 âm lịch ông mất, hưởng dương 58 tuổi, chôn ở
Long Sơn, mộ hiệu là An Lăng; thụy là Nhân minh Cao hoàng đế, miếu hiệu
Thái tổ. Có Thượng thư Ngô Miên Thiệu và Thị như Giáp Hải soạn văn bia.
Ông có 10 con trai, 4 con gái và từng phong tước cho con như sau:
Con trưởng:
Mạc Đăng Doanh phong Dục Mỹ Hân (lập làm thái tử
