Ti u lu n kinh t chính trể ậ ế ị
L I NÓI Đ UỜ Ầ
Trong xu th toàn c u hoá n n kinh t th gi i, x xu t hi n c a cácế ầ ề ế ế ớ ự ấ ệ ủ
công ty xuyên qu c gia trong t t c các ngành, các lĩnh v c c a n n kinh t đãố ấ ả ự ủ ề ế
có nh h ng r t l n t i s phát tri n c a n n kinh t các n c nói chung vàả ưở ấ ớ ớ ự ể ủ ề ế ướ
c a Vi t Nam nói riêng. Vi t Nam s ho t đ ng c a các công ty xuyênủ ệ Ở ệ ự ạ ộ ủ
qu c gia r lên k t khi Vi t Nam ban hành lu t đ u t tr c ti p n c ngoàiố ộ ể ừ ệ ậ ầ ư ự ế ướ
(tháng 12/1987), k t đó đ n nay đã có hàng trăm đoàn doanh nghi p trênể ừ ế ệ
kh p th gi i đã ti p c n vào th tr ng Vi t Nam.ắ ế ớ ế ậ ị ườ ệ
S ho t đ ng c a các công ty xuyên qu c gia Vi t Nam đã đem đ nự ạ ộ ủ ố ở ệ ế
s kh i s c cho n n kinh t Vi t Nam, nh ng bên c nh đó chúng cũng đemự ở ắ ề ế ệ ư ạ
l i m t s tác đ ng tiêu c c đ n s phát tri n kinh t c a Vi t Nam. Đạ ộ ố ộ ự ế ự ể ế ủ ệ ể
nâng cao hi u qu ho t đ ng c a các công ty xuyên qu c gia thì tr c h tệ ả ạ ộ ủ ố ướ ế
chúng ta ph i tìm hi u, nghiên c u v các công ty xuyên qu c gia; đ c bi tả ể ứ ề ố ặ ệ
đi sâu phân tích v b n ch t và vai trò c a chúng. Trên c s đó đ a ra cácề ả ấ ủ ơ ở ư
ki n ngh nh m thu hút và nâng cao hi u qu ho t đ ng c a các công tyế ị ằ ệ ả ạ ộ ủ
xuyên qu c gia t i Vi t Nam.ố ạ ệ
Nh n th y rõ đ c s c n thi t c a vi c nghiên c u v các công tyậ ấ ượ ự ầ ế ủ ệ ứ ề
xuyên qu c gia tác gi đã ch n đ tài: “ố ả ọ ề B n ch t và vai trò c a các công tyả ấ ủ
xuyên qu c giaố” cho bài ti u lu n c a mình.ể ậ ủ
N i dung c a bài vi t bao g m ba ph n:ộ ủ ế ồ ầ
Ph n I: Gi i thi u chung v các công ty xuyên qu c gia.ầ ớ ệ ề ố
Ph n II: B n ch t và vai trò c a các công ty xuyên qu c gia.ầ ả ấ ủ ố
Ph n III: M t s ki n ngh nh m nâng cao hi u qu ho t đ ng c a cácầ ộ ố ế ị ằ ệ ả ạ ộ ủ
công ty xuyên qu c gia.ố
Do trình đ và th i gian có h n nên bài vi t còn nhi u thi u sót, r tộ ờ ạ ế ề ế ấ
mong s góp ý c a th y cô và các b n đ bài vi t đ c hoàn thi n h n. Cu iự ủ ầ ạ ề ế ượ ệ ơ ố
1
Ti u lu n kinh t chính trể ậ ế ị
cùng em xin chân thành c m n PGS.TS.Mai H u Th c đã h ng d n và giúpả ơ ữ ự ướ ẫ
em hoàn thi n bài vi t c a mình.ệ ế ủ
PH N I: GI I THI U CHUNG V CÁC CÔNG TY XUYÊN QU C GIAẦ Ớ Ệ Ề Ố
1.1. Khái ni m công ty xuyên qu c giaệ ố
Các công ty xuyên qu c gia ra đ i là k t qu phát tri n lâu dài c aố ờ ế ả ể ủ
n n s n xu t và quan h kinh t qu c t . Chúng b t ngu n t s tích t vàề ả ấ ệ ế ố ế ắ ồ ừ ự ụ
t p trung s n xu t cao đ . Đó là s phát tri n ngày càng hoàn thi n c a cácậ ả ấ ộ ự ể ệ ủ
hình th c t ch c xã h i t hình th c phân x ng th th công đ n hìnhứ ổ ứ ộ ừ ứ ưở ợ ủ ế
th c các công tr ng th công, t hình th c công x ng t i hình th c xíứ ườ ủ ừ ứ ưở ớ ứ
nghi p l n, r i đ n các lo i hình công ty v i nhi u hình th c khác nhau. Sệ ớ ồ ế ạ ớ ề ứ ự
xu t hi n c a các công ty xuyên qu c gia đã đ c đánh giá là m t ti n bấ ệ ủ ố ượ ộ ế ộ
c a l ch s , và ngày nay các công ty này ho t đ ng kh p m i n i trên thủ ị ử ạ ộ ắ ọ ơ ế
gi i. Nó đ c coi là m t th c th kinh t linh ho t, ho t đ ng có hi u qu ,ớ ượ ộ ự ể ế ạ ạ ộ ệ ả
có ti m l c kinh t và công ngh to l n.ề ự ế ệ ớ
Theo khái ni m chung nh t, công ty xuyên qu c gia là công ty có quáệ ấ ố
trình s n xu t kinh doanh v t ra kh i biên gi i qu c gia và có quan h kinhả ấ ượ ỏ ớ ố ệ
t ch t ch v i nhi u n c thông qua vi c thi t l p các chi nhánh n cế ặ ẽ ớ ề ướ ệ ế ậ ở ướ
ngoài.
Cũng có quan ni m cho r ng công ty xuyên qu c gia là công ty t b nệ ằ ố ư ả
đ c quy n có t b n thu c v ch t b n c a m t n c nh t đ nh nào đó.ộ ề ư ả ộ ề ủ ư ả ủ ộ ướ ấ ị
Theo quan ni m này, ng i ta đã nh n m nh t i tính ch t s h u và tính qu cệ ườ ấ ạ ớ ấ ở ữ ố
t ch c a t b n. Ch t b n m t n c c th nào đó có công ty m và th cị ủ ư ả ủ ư ả ở ộ ướ ụ ể ẹ ự
hi n kinh doanh trong và ngoài n c b ng cách l p các công ty con n cệ ướ ằ ậ ở ướ
ngoài.
2
Ti u lu n kinh t chính trể ậ ế ị
Theo các chuyên gia c a Liên H p Qu c thì công ty xuyên qu c gia làủ ợ ố ố
nh ng công ty trách nhi m h u h n ho c vô h n bao g m các công ty m vàữ ệ ữ ạ ặ ạ ồ ẹ
các công ty chi nhánh n c ngoài c a chúng.ướ ủ
Qua các khái ni m trên ta có th hi u các công ty xuyên qu c gia là m tệ ể ể ố ộ
c c u t ch c kinh doanh qu c t , d a trên c s k t h p gi a quá trình s nơ ấ ổ ứ ố ế ự ơ ở ế ợ ữ ả
xu t quy mô l n c a nhi u th c th kinh doanh qu c t v i quá trình phânấ ớ ủ ề ự ể ố ế ớ
ph i và khai thác th tr ng qu c t nh m đ t đ c k t qu t i u, trên c số ị ườ ố ế ằ ạ ượ ế ả ố ư ơ ở
đó thu đ c l i nhu n đ c quy n cao.ượ ợ ậ ộ ề
1.2. S hình thành và phát tri n c a các công ty xuyên qu c gia.ự ể ủ ố
Nh trên đã nói, các công ty xuyên qu c gia đ c hình thành d a trênư ố ượ ự
s phát tri n lâu dài c a n n s n xu t và quan h kinh t qu c t . V th cự ể ủ ề ả ấ ệ ế ố ế ề ự
ch t chúng là s phát tri n cao c a ch đ xí nghi p t b n ch nghĩa, làấ ự ể ủ ế ộ ệ ư ả ủ
s v n đ ng m r ng và sâu s c h n c a các quan h s n xu t t b n chự ậ ộ ở ộ ắ ơ ủ ệ ả ấ ư ả ủ
nghĩa, khi các m i quan h kinh t đó v t d n ra kh i ph m vi qu c gia vàố ệ ế ượ ầ ỏ ạ ố
gia nh p vào gu ng máy s n xu t kinh doanh qu c t thì nó ngày càng đ cậ ồ ả ấ ố ế ượ
phát tri n.ể
Ch đ xí nghi p t b n ch nghĩa xu t hi n và ngày càng đ c hoànế ộ ệ ư ả ủ ấ ệ ượ
thi n trên c s s ra đ i và phát tri n c a n n s n xu t d a trên máy móc, vàệ ơ ở ự ờ ể ủ ề ả ấ ự
c nh tranh t do chính là nguyên nhân ra đ i c a n n s n xu t đó. Ch đ xíạ ự ờ ủ ề ả ấ ế ộ
nghi p t b n ch nghĩa ra đ i đã thúc đ y phân công lao đ ng m r ng tệ ư ả ủ ờ ấ ộ ở ộ ừ
n i b qu c gia sang đ a bàn qu c t , t đó làm cho tích t và t p trung tộ ộ ố ị ố ế ừ ụ ậ ư
b n, s n xu t phát tri n lên cao đ và nh v y mà các t ch c đ c quy n cóả ả ấ ể ộ ờ ậ ổ ứ ộ ề
đi u ki n thu n l i đ ra đ i và phát tri n. C.Mác và Ph. Ăngghen cũng đãề ệ ậ ợ ể ờ ể
kh ng đ nh đ c quy n sinh ra t t do c nh tranh nh ng không ph đ nh nó.ẳ ị ộ ề ừ ự ạ ư ủ ị
Trong quá trình tích t và t p trung t b n, nhân t tín d ng có vai trò vô cùngụ ậ ư ả ố ụ
quan tr ng, theo C.Mác thì nhân t này đã đ y nhanh t c đ phát tri n v t ch tọ ố ẩ ố ộ ể ậ ấ
c a các l c l ng s n xu t và s hình thành m t th tr ng th gi i.ủ ự ượ ả ấ ự ộ ị ườ ế ớ
3
Ti u lu n kinh t chính trể ậ ế ị
Khi xu t hi n quá trình tích t và t p trung s n xu t cao đ s d n đ nấ ệ ụ ậ ả ấ ộ ẽ ẫ ế
hình thành các công ty c c l n th ng tr các ngành và đ ng th i cũng xu tự ớ ố ị ồ ờ ấ
hi n quá trình liên hi p hoá. Cùng v i nó là quá trình chuyên môn hoá, đó làệ ệ ớ
k t qu c a s phát tri n phân công lao đ ng xã h i đã t o đi u ki n cho sế ả ủ ự ể ộ ộ ạ ề ệ ự
phát tri n c a nh ng công ty đ c quy n ch ch t trong giai đo n ch nghĩa tể ủ ữ ộ ề ủ ố ạ ủ ư
b n đ c quy n. Các công ty đ c quy n ch ch t đã thâu tóm toàn b các xíả ộ ề ộ ề ủ ố ộ
nghi p v a và nh bao quanh chúng mà nh nó gi i đ c quy n Nhà N c cóệ ừ ỏ ờ ớ ộ ề ướ
th huy đ ng đ c toàn b l c l ng lao đ ng và m i ti m năng c a xã h iể ộ ượ ộ ự ượ ộ ọ ề ủ ộ
vào quá trình s n xu t, t o ra s h tr trong vi c c i t c c u s n xu t, kả ấ ạ ự ỗ ợ ệ ả ổ ơ ấ ả ấ ỹ
thu t trong n c. S khác bi t v ti n l ng và b o hi m c a chúng t o đi uậ ướ ự ệ ề ề ươ ả ể ủ ạ ề
ki n cho các công ty đ c quy n ch đ o ki m thêm đ c giá tr th ng d .ệ ộ ề ủ ạ ế ượ ị ặ ư
Khi tích t và t p trung s n xu t có b c phát tri n m i thì xu t kh u t b nụ ậ ả ấ ướ ể ớ ấ ẩ ư ả
cũng đ c đ y m nh và nó tr thành c s kinh t quan tr ng cho vi c mượ ẩ ạ ở ơ ở ế ọ ệ ở
r ng ph m vi ho t đ ng qu c t c a các công ty xuyên qu c gia đ c hìnhộ ạ ạ ộ ố ế ủ ố ượ
thành nên t các t ch c đ c quy n sau này.ừ ổ ứ ộ ề
T th p k 60, d i tác đ ng c a cu c cách m ng khoa h c - k thu t,ừ ậ ỷ ướ ộ ủ ộ ạ ọ ỹ ậ
khoa h c – công ngh , các công ty xuyên qu c gia đã phát tri n m t cáchọ ệ ố ể ộ
nhanh chóng. Đ t ch c m t h th ng công ngh m i và đi u ti t đ c l iể ổ ứ ộ ệ ố ệ ớ ề ế ượ ợ
ích trong trao đ i, phân ph i nh ng s n ph m m i gi a nh ng nhà s n xu tổ ố ữ ả ẩ ớ ữ ữ ả ấ
đ c l p đã bu c các xí nghi p ph i chi m lĩnh các ngành và khu v c kinh tộ ậ ộ ệ ả ế ự ế
m i, đi u đó d n đ n s tr ng thành nhanh chóng c a các công ty xuyênớ ề ẫ ế ự ưở ủ
qu c gia, đ c bi t là các qu c gia phát tri n. Khi s c nh tranh trên toàn c uố ặ ệ ở ố ể ự ạ ầ
ngày càng kh c li t thì các công ty xuyên qu c gia b t đ u đi u ch nh l i ho tố ệ ố ắ ầ ề ỉ ạ ạ
đ ng kinh doanh phân tán c a nó, xây d ng h th ng phân công lao đ ng qu cộ ủ ự ệ ố ộ ố
t , k t h p liên k t theo chi u ngang và chi u d c trong n i b công ty. Cế ế ợ ế ề ề ọ ộ ộ ơ
c u t ch c toàn c u c a công ty xuyên qu c gia t ng ng cũng ra đ i. Cácấ ổ ứ ầ ủ ố ươ ứ ờ
công ty xuyên qu c gia tr thành hình th c hoàn thi n đi n hình c a ch đ xíố ở ứ ệ ể ủ ế ộ
4
Ti u lu n kinh t chính trể ậ ế ị
nghi p t b n ch nghĩa thích ng v i s phân công và trao đ i qu c t hi nệ ư ả ủ ứ ớ ự ổ ố ế ệ
đ i.ạ
Tóm l i, s xu t hi n c a các công ty xuyên qu c gia đi t tích t vàạ ự ấ ệ ủ ố ừ ụ
t p trung s n xu t, r i hình thành các công ty c ph n, các công ty kinh doanhậ ả ấ ồ ổ ầ
l n nh sau:ớ ư
Quá trình tích t và t p trung s n xu t di n ra song song v i quá trìnhụ ậ ả ấ ễ ớ
tích t quy n l c kinh t . Tích t và t p trung s n xu t t o ra nh ng công tyụ ề ự ế ụ ậ ả ấ ạ ữ
c c l n bao g m trong đó r t nhi u các công ty v i công ty m đ ng đ u vàự ớ ồ ấ ề ớ ẹ ứ ầ
các công ty con có quan h ph thu c v tài chính, k thu t,... v i công ty m .ệ ụ ộ ề ỹ ậ ớ ẹ
S thâu tóm và ki m soát v m i m t nh tài chính, k thu t... c a công tyự ể ề ọ ặ ư ỹ ậ ủ
m đ i v i công ty con đã t o đi u ki n thu n l i đ tăng quy mô s n xu t vàẹ ố ớ ạ ề ệ ậ ợ ể ả ấ
cho t b n sinh l i.ư ả ờ
Quá trình tích t và t p trung s n xu t d n đ n s hình thành các tụ ậ ả ấ ẫ ế ự ổ
ch c đ c quy n. S liên k t theo chi u d c và chi u ngang đ c đ y m nhứ ộ ề ự ế ề ọ ề ượ ẩ ạ
d n đ n quá trình liên k t đa ngành và bành tr ng quy n l c. T đó d n đ nẫ ế ế ướ ề ự ừ ẫ ế
hình thành các công ty xuyên qu c gia v i m ng l i th tr ng r ng kh p.ố ớ ạ ướ ị ườ ộ ắ
Quá trình tích t và t p trung s n xu t trong nông nghi p ngày càngụ ậ ả ấ ệ
đ c đ y m nh d n đ n vi c xu t hi n các hình th c công ty liên h p nông –ượ ẩ ạ ẫ ế ệ ấ ệ ứ ợ
công nghi p, nông – th ng nghi p. Cùng v i s tác đ ng c a cu c cáchệ ươ ệ ớ ự ộ ủ ộ
m ng khoa h c - k thu t đã làm cho c u t o h u c tăng lên và m i liên hạ ọ ỹ ậ ấ ạ ữ ơ ố ệ
gi a công – nông nghi p ngày càng phát tri n.ữ ệ ể
Nh v y quá trình tích t và t p trung s n xu t đã t o ra c s v t ch tư ậ ụ ậ ả ấ ạ ơ ở ậ ấ
cho s bành tr ng, giúp cho các t p đoàn t b n có kh năng hi n th c v tự ướ ậ ư ả ả ệ ự ượ
ra kh i biên gi i qu c gia, th c hi n vi c đ u t vào các n c khác d iỏ ớ ố ự ệ ệ ầ ư ướ ướ
nhi u hình th c, th a mãn m c tiêu tìm ki m l i nhu n cao. Trên c s đóề ứ ỏ ụ ế ợ ậ ơ ở
hình thành các công ty xuyên qu c gia.ố
5
