1
NỘI DUNG ÔN TẬP GIỮA KỲ MÔN GIÁO DỤC CÔNG DÂN LỚP 12
(NĂM HỌC 2023 – 2024)
I. KIẾN THỨC CƠ BẢN
1. Khái niệm pháp luật
a. Pháp luật là gì?
- Pháp luật là hệ thống các quy tắc xử sự chung, do Nhà nước xây dựng, ban hành và đảm bảo
thực hiện bằng quyền lực Nhà nước.
b. Các đặc trưng của pháp luật.
- Pháp luật có tính quy phạm phổ biến: - Pháp luật là những quy tắc xử sự chung, là khuôn mẫu
chung, được áp dụng nhiều lần, ở nhiều nơi, đối với tất cả mọi người, trong mọi lĩnh vực của đời sống
xã hội.
- Tính quy phạm phổ biến là ranh giới để phân biệt PL với các loại QPXH khác
- Mỗi quy tắc xử sự thường được thể hiện thành một QPPL.
- Tính quy phạm phổ biến làm nên giá trị công bằng, bình đẳng của Pl, vì bất kì ai ở trong điều kiện
hoàn cảnh nhất điịnh cũng phải xử sự theo khuôn mẫu được pháp luật quy định.
(HS lấy ví dụ)
- Pháp luật mang tính quyền lực, bắt buộc chung:
- Pháp luật do nhà nước ban hành và được bảo đảm thực hiện bằng sức mạnh quyền lực nhà nước.
- Pháp luật có tính bắt buộc chung, là quy định bắt buộc đối với tất cả mọi cá nhân và tổ chức, ai cũng
phải xử sự theo PL, bất kì ai vi phạm cũng đều bị xử lý nghiêm theo quy định của pháp luật
- Là đặc điểm phân biệt sự khác nhau giữa pháp luật với quy phạm đạo đức.
(HS lấy ví dụ)
- Pháp luật có tính xác định chặt chẽ về mặt hình thức:
- Hình thức thể hiện của PL: là các văn bản QPPL.
- Thẩm quyền ban hành văn bản QPPL của các cơ quan nhà nước được quy định trong Hiến pháp và
Luật Ban hành văn bản QPPL.
- Các văn bản QPPL nằm trong một hệ thống thống nhất:
+ Văn bản do cơ quan cấp dưới ban hành ( có hiệu lực pháp lí thấp hơn ) không được trái với nội
dung của văn bản do cơ quan cấp trên ban hành ( có hiệu lực pháp lí cao hơn).
+ Nội dung của tất cả các văn bản đều phải phù hợp, không được trái Hiến pháp vì Hiến pháp là luật
cơ bản của Nhà nước, có hiệu lực pháp lí cao nhất. (HS lấy ví dụ)
2. Bản chất của pháp luật
Pháp luật vừa mang bản chất giai cấp vừa mang bản chất xã hội:
a. Bản chất giai cấp của pháp luật.
2
- Pháp luật do Nhà nước ban hành phù hợp với ý chí của giai cấp cầm quyền mà Nhà nước là đại
diện.
- Bản chất giai cấp là biểu hiện chung của bất kì kiểu pháp luật nào; tuy nhiên, mỗi kiểu pháp luật lại
có những biểu hiện riêng của nó.
- Pháp luật xã hội chủ nghĩa thể hiện ý chí của giai cấp công nhân, mà đại diện là Nhà nước của
nhân dân lao động. (HS lấy ví dụ)
b. Bản chất xã hội của pháp luật
- Pháp luật bắt nguồn từ thực tiễn đời sống xã hội, do các thành viên của xã hội thực hiện, vì sự phát
triển của xã hội.
- Các quy phạm pháp luật bắt nguồn từ thực tiễn đời sống xã hội, phản ánh nhu cầu, lợi ích của các
giai cấp và tầng lớp trong xã hội, được các cá nhân, cộng đồng dân cư và các tầng lớp khác nhau trong
xã hội chấp nhận.
- Các quy phạm pháp luật được thực hiện trong thực tiễn đời sống xã hội, vì sự phát triển của xã hội.
(HS lấy ví dụ)
3. Mối quan hệ giữa pháp luật với đạo đức.
- Trong quá trình xây dựng pháp luật, Nhà nước luôn cố gắng đưa những quy phạm đạo đức có tính
phổ biến, phù hợp với sự phát triển và tiến bộ xã hội vào trong các quy phạm pháp luật. Như vậy,
trong hàng loạt các quy phạm pháp luật luôn thể hiện các quan niệm về đạo đức, nhất là pháp luật
trong các lĩnh vực dân sự, hôn nhân và gia đình, văn hóa, giáo dục. (HS lấy ví dụ)
- Khi đã trở thành nội dung của quy phạm pháp luật thì các giá trị đạo đức không chỉ tuân thủ bằng
niềm tin, lương tâm của cá nhân hay do sức ép của dư luận xã hội mà còn được nhà nước bảo đảm
bằng sức mạnh của nhà nước. Do đó, Pháp luật là phương tiện đặc thù để thể hiện và bảo vệ các giá
trị đạo đức.
- Pháp luật là khuôn mẫu chung cho cách xử sự của mọi người trong hoàn cảnh, điều kiện như nhau,
là thể hiện cụ thể của công lí, công bằng và giới hạn tự do của mỗi người trong việc thực hiện các
quyền và lợi ích hợp pháp của mình. Chính những giá trị cơ bản nhất của pháp luật như: Công bằng,
bình đẳng, tự do, lẽ phải cũng là những giá trị đạo đức cao cả mà con người luôn hướng tới.
4. Vai trò của pháp luật trong đời sống xã hội
a. Pháp luật là phương tiện để Nhà nước quản lí xã hội.
- Không có pháp luật thì xã hội sẽ không có trật tự, ổn định, không thể tồn tại và phát triển được.
- Nhờ có pháp luật, Nhà nước phát huy được quyền lực của mình và kiểm tra, kiểm soát được các
hoạt động của mọi cá nhân, tổ chức, cơ quan trong phạm vi lãnh thổ.
- Quản lí bằng pháp luật sẽ đảm bảo được dân chủ, công bằng phù hợp với lợi ích chung của các giai
cấp và tầng lớp xã hội khác nhau.
- Pháp luật do Nhà nước ban hành để điều chỉnh các quan hệ xã hội một cách thống nhất trong toàn
quốc và được đảm bảo bằng sức mạnh quyền lực của Nhà nước nên hiệu lực thi hành cao.
3
- Nhà nước quản lí xã hội bằng pháp luật và tổ chức thực hiện pháp luật trên quy mô toàn xã hội, đưa
pháp luật vào đời sống của từng người dân và của toàn xã hội. (HS lấy ví dụ)
b. Pháp luật là phương tiện để công dân thực hiện và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình.
- Quyền và nghĩa vụ của công dân được quy định tại các văn bản quy phạm pháp luật, trong đó quy
định rõ công dân được phép làm gì. Căn cứ vào các quy định này, công dân thực hiện quyền của mình.
(HS lấy ví dụ)
- Các văn bản quy phạm pháp luật về hành chính, khiếu nại, tố cáo, hình sự…. quy định thẩm quyền,
nội dung, hình thức, thủ tục giải quyết các tranh chấp…. căn cứ vào các quy định này, công dân bảo
vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình. VD: Luật Thương mại quy định nội dung, cách thức thực hiện
quyền và nghĩa vụ của các tổ chức, cá nhân tiến hành hoạt động thương mại; quy định các hình thức
giải quyết tranh chấp thương mại và quy định chung về các hình thức xử lí vi phạm PL thương mại.
BÀI 2: THỰC HIỆN PHÁP LUẬT
1. Khái niệm, các hình thức và các giai đoạn của thực hiện pháp luật
a. Khái niệm thực hiện pháp luật.
- Khái niệm: Thực hiện pháp luật là quá trình hoạt động có mục đích, làm cho những quy định của
pháp luật đi vào cuộc sống, trở thành những hành vi hợp pháp của các cá nhân, tổ chức. (HS lấy ví dụ)
b. Các hình thức thực hiện pháp luật.
- Sử dụng pháp luật: Các cá nhân, tổ chức sử dụng đúng đắn các quyền của mình, làm những gì mà
pháp luật cho phép làm. (HS lấy vídụ).
- Thi hành pháp luật: Các cá nhân, tổ chức thực hiện đầy đủ những nghĩa vụ của mình bằng hành
động tích cực, chủ động làm những gì mà pháp luật quy định phải làm. (HS lấy ví dụ)
- Tuân thủ pháp luật: Các cá nhân, tổ chức không làm những điều mà pháp luật cấm. (HS lấy ví dụ)
- Áp dụng pháp luật: Các cơ quan, công chức có thẩm quyền căn cứ vào các quy định của pháp luật
để ra các quyết định làm phát sinh, chấm dứt hoặc thay đổi việc thực hiện các quyền, nghĩa vụ cụ thể
của cá nhân, tổ chức. đó là các trường hợp:
2. Vi phạm pháp luật và trách nhiệm pháp lí.
a. Vi phạm pháp luật
Một hành vi bị coi là vi phạm pháp luật phải có đủ 3 dấu hiệu cơ bản sau:
* Thứ nhất, đó là hành vi trái pháp luật:
- Hành vi đó có thể là hành động hoặc không hành động.
+ Hành vi trái pháp luật có thể hành động: Cá nhân, tổ chức làm những việc không được làm theo quy
định của pháp luật. (HS lấy ví dụ)
+ Hành vi trái pháp luật có thể không hành động: Cá nhân, tổ chức không làm những việc phải làm
theo quy định của pháp luật. (HS lấy ví dụ)
4
Hành vi trái pháp luật đó xâm phạm tới các quan hệ xã hội được pháp luật bảo vệ. (HS lấy ví dụ)
* Thứ hai, do người có năng lực trách nhiệm pháp lí thực hiện.
- Năng lực trách nhiệm pháp lí của người phụ thuộc vào độ tuổi và tình trạng sức khỏe, tâm lí. Người
có năng lực trách nhiệm pháp lí phải là:
- Người đã đạt một độ tuổi nhất định theo quy định của pháp luật. VD: Theo quy định của pháp luật,
người từ đủ 16 tuổi trở lên có đủ năng lực trách nhiệm pháp lí về hành chính và hình sự.
- Người có thể nhận thức, điều khiển hành vi của mình, tự quyết định cách xử sự của mình.
* Thứ ba, người vi phạm pháp luật phải có lỗi.
- Lỗi được hiểu là trạng thái tâm lí phản ánh thái độ tiêu cực của chủ thể đối với hành vi trái pháp
luật của mình và đối với hậu quả của hành vi đó.
- Lỗi được thể hiện dưới hai hình thức: Lỗi cố ý và lỗi vô ý.
=> Khái niệm vi phạm pháp luật: Vi phạm pháp luật là hành vi trái pháp luật, có lỗi do người có
năng lực trách nhiệm pháp lí thực hiện, xâm hại các quan hệ xã hội được pháp luật bảo vệ.
b. Trách nhiệm pháp lý
- Khái niệm: Trách nhiệm pháp lí là nghĩa vụ của các cá nhân, tổ chức phải gánh chịu hậu quả bất lợi
từ hành vi vi phạm pháp luật của mình.
- Trách nhiệm pháp lí được áp dụng nhằm mục đích:
+ Buộc các chủ thể vi phạm pháp luật chấm dứt hành vi trái pháp luật.(mục đích trừng phạt)
+ Giáo dục, răn đe những người khác để họ tránh hoặc kiềm chế những việc làm trái pháp luật. (mục
đích giáo dục)
c. Các loại vi phạm pháp luật và trách nhiệm pháp lí
Căn cứ vào đối tượng bị xâm phạm, mức độ và tính chất nguy hiểm do hành vi vi phạm gây ra
cho xã hội, vi phạm pháp luật được chia làm 4 loại tương ứng với nó là 4 loại trách nhiệm pháp lí:
* Vi phạm hình sự:
- Khái niệm: Là những hành vi nguy hiểm cho xã hội, bị coi là tội phạm được quy định tại Bộ luật
Hình sự. VD1: Người tàng trữ, vận chuyển, mua bán trái phép chất ma tuý là vi phạm hình sự, bị coi
là tội phạm được quy định trong Bộ luật Hình sự.(HS lấy ví dụ)
- Trách nhiệm pháp lí: Người có hành vi vi phạm hình sự phải chịu trách nhiệm hình sự, thể hiện ở
việc phải chấp hành hình phạt theo quyết định của tòa án.
+ Người đủ từ 14 đến dưới 16 tuổi phải chịu trách nhiệm hình sự về tội phạm rất nghiêm trọng do cố
ý hoặc tội phạm đặc biệt nghiêm trọng.
+ Người từ đủ 16 tuổi trở lên phải chịu trách nhiệm hình sự về mọi tội phạm.
+ Việc xử lý người chưa thành niên (đủ 14 đến dưới 18 tuổi) phạm tội được áp dụng theo nguyên tắc
lấy giáo dục là chủ yếu nhằm giúp đỡ họ sửa chữa sai lầm, phát triển lành mạnh, trở thành công dân
có ích cho xã hội.
5
* Vi phạm hành chính:
- Khái niệm: Là hành vi vi phạm pháp luật có mức độ nguy hiểm cho xã hội thấp hơn tội phạm, xâm
phạm các quy tắc quản lí của Nhà nước. (HS lấy ví dụ)
- Trách nhiệm pháp lí: Người vi phạm hành chính chịu trách nhiệm hành chính như: Bị phạt tiền, phạt
cảnh cáo, khôi phục lại hiện trường, tịch thu tang vật…..
+ Người từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi bị xử phạt hành chính về vi phạm hành chính do cố ý.
+ Người đủ từ 16 tuổi trở lên bị xử phạt hành chính về mọi vi phạm hành chính do mình gây ra.
* Vi phạm dân sự:
- Khái niệm: Là hành vi vi phạm pháp luật, xâm hại tới các quan hệ tài sản (sở hữu tài sản, quan hệ
hợp đồng) và quan hệ nhân thân(HS lấy ví dụ)
- Trách nhiệm pháp lí: Người có hành vi vi phạm dân sự phải chịu trách nhiệm dân sự như: Bồi thường
thiệt hại về vật chất và đôi khi còn có trách nhiệm bồi thường, bù đắp tổn thất về tinh thần….
+ Người từ đủ 6 tuổi đến chưa đủ 18 tuổi khi tham gia các giao dịch dân sự phải được người đại diện
theo pháp luật đồng ý, có các quyền, nghĩa vụ, trách nhiệm dân sự phát sinh từ giao dịch dân sự do
người đại diện xác nhận và thực hiện.
* Vi phạm kỉ luật:
- Khái niệm: Là hành vi vi phạm pháp luật xâm phạm đến các quan hệ lao động, công vụ Nhà nước…
do PL lao động và PL hành chính bảo vệ. (HS lấy ví dụ)
- Trách nhiệm pháp lí: Người vi phạm kỉ luật phải chịu trách nhiệm kỉ luật với các hình thức cảnh cáo,
hạ bậc lương, chuyển công tác khác, buộc thôi việc...
BÀI 3: CÔNG DÂN BÌNH ĐẲNG TRƯỚC PHÁP LUẬT
Bình đẳng trước pháp luật có nghĩa là mọi công dân, tôn giáo, thành phần, địa vị xã hội khác
nhau đều không bị phân biệt đối xử trong việc hưởng quyền, thực hiện nghĩa vụ và chịu trách nhiệm
pháp lí theo quy định của pháp luật.
1. Công dân bình đẳng về quyền và nghĩa vụ.
- KN: Công dân bình đẳng về quyền và nghĩa vụ có nghĩa là bình đẳng về hưởng quyền và làm nghĩa
vụ trước nhà nước và xã hội theo quy định của pháp luật. Quyền của công dân không tách rời nghĩa
vụ của công dân.
- Biểu hiện: + Bất kì công dân nào, nếu đáp ứng các yêu cầu của pháp luật đều được hưởng quyền
của công (HS lấy ví dụ)
+ Quyền và nghĩa vụ công dân không bị phân biệt bởi dân tộc, giới tính, tôn giáo, giàu
nghèo, thành phần và địa vị xã hội.
2. Công dân bình đẳng về trách nhiệm pháp lí