Đưa người lao động các địa phương ven bin
min Trung đi làm vic nước ngoài:
Thc trng và mt s gii pháp1
Lương Tình(*),
Nguyn Th Thanh Xuyên(**),
Lê Ngc Phương Trm(***)
Tóm tt: Đưa người lao động đi làm vic nước ngoài là mt kênh gii quyết vic làm
quan trng nhm nâng cao đời sng, thu nhp ca các h gia đình và phát trin kinh tế
- xã hi ca địa phương. Nghiên cu tp trung làm rõ thc trng đưa người lao động
các địa phương ven bin min Trung đi làm vic nước ngoài, trên cơ s đó đề xut mt
s gii pháp đối vi các cơ quan hu quan và người lao động trong vic đưa người lao
động đi làm vic nước ngoài nhm nâng cao thu nhp, góp phn phát trin kinh tế - xã
hi ca địa phương ven bin theo hướng hi nhp và phát trin bn vng.
T khóa: Người lao động, Địa phương ven bin, Làm vic nước ngoài, Thu nhp
Abstract: Sending workers to work abroad is an essential employment channel to
improve the lives and income of households, and develop local socio-economic practices.
The paper clarifi es the situation of sending workers in Central coastal localities to
work abroad, thereby proposing solutions for related agencies and workers to increase
their income and contributing to socio-economic development in seaside area towards
integration and sustainable development.
Keywords: Workers, Coastal Locality, Work Abroad, Income
Ngày nhn bài: 23/01/2024; Ngày duyt đăng: 10/5/2024
1. M đầu1
Cùng vi nhng thay đổi ca kinh tế
đất nước và địa phương, th trường lao
1 Bài viết là mt phn kết qu ca Đề tài cp B “Các
vn đề xã hi và qun lý các vn đề xã hi vùng ven
bin Trung b” do TS. Lương Tình làm ch nhim,
Vin Khoa hc xã hi vùng Trung B ch trì, thc
hin năm 2022-2024, thuc Chương trình trng đim
cp B: Khoa hc xã hi và nhân văn v bin ca
Vit Nam phc v mc tiêu bo v và phát trin đất
nước (thc hin trong 5 năm, 2020-2024).
(*), (**) TS. Vin Khoa hc xã hi vùng Trung b,
Vin Hàn lâm Khoa hc xã hi Vit Nam;
Email: luongtinhhoian@gmail.com
(***) ThS., Trường Đại hc Kinh tế, Đại hc Đà Nng.
động ca các địa phương ven bin min
Trung thi gian qua đã có nhiu biến động.
Nhiu ngành ngh nông nghip truyn
thng trước đây thu hút s lượng ln lao
động nhưng hin nay đang mt dn, mt
s ngành ngh dch v nh l vn được
phát trin m rng các vùng ven bin
nhưng cũng khó có th gii quyết được
hết s lượng lao động tăng thêm và dôi dư
t khu vc nông nghip hng năm. Ngoài
ra, dưới áp lc đổi mi nn kinh tế theo
hướng đẩy mnh công nghip hóa, hin
đại hóa và hi nhp quc tế, cơ cu kinh tế
ca c nước và ca tng địa phương cũng
45
Đưa người lao động…
s thay đổi, kéo theo nhng biến động ca
th trường lao động, to áp lc ln trong
gii quyết vic làm cho lao động ca các
địa phương. Trước tình hình này, các địa
phương ven bin min Trung đã trin khai
nhiu hot động nhm phát trin kinh tế -
xã hi gn vi gii quyết vic làm, trong
đó có vic đưa người lao động đi làm vic
nước ngoài (xut khu lao động). Tuy
nhiên, nhiu vn đề ni cm đã ny sinh
liên quan đến phương thc đưa người lao
động đi làm vic nước ngoài (theo hp
đồng hay t do), đến vic tuân th quy định
ca chính người lao động (gi đúng hp
đồng hay b ra ngoài làm vic vi mong
mun gia tăng thu nhp)… Nhng vn đề
trên dn đến nhiu tình hung phc tp khó
lường liên quan đến lut pháp và qun lý
dân cư, bi nhng người lao động bt hp
pháp s khó được bo v.
Bài viết làm rõ thc trng đưa người
lao động các địa phương ven bin min
Trung đi làm vic nước ngoài, s dng
phương pháp phân tích ni dung vi h tr
ca phn mm Nvivo 8.0 thông qua d liu
phng vn sâu (PVS) và tho lun nhóm
(TLN) thc hin vào tháng 10-12/2022,
bao gm 60 h dân, 30 cán b lãnh đạo các
xã, phường các tnh Qung Bình, Qung
Nam và Phú Yên.
2. Thc trng đưa người lao động các
địa phương ven bin min Trung đi làm
vic nước ngoài
Xut khu lao động đi các nước Đông
Á, châu Âu là mt xu hướng dch chuyn
lao động và ngh nghip có tác động và
nh hưởng đáng k đến thu nhp và đời
sng ca h gia đình các địa phương ven
bin min Trung. Vic xut khu lao động
din ra khá ph biến các địa phương
ven bin min Trung, tuy nhiên mc độ
tp trung và lan ta có s phân hóa khác
bit gia Bc Trung b và Nam Trung
b. Trong ba năm (2020-2022), s lượng
người đi làm vic nước ngoài có chiu
hướng gia tăng ba địa phương Qung
Bình, Qung Nam và Phú Yên. S chênh
lch th hin rõ rt gia tnh Qung Bình
và hai tnh còn li. S lượng người đi làm
vic nước ngoài ca tnh Qung Bình
cao gp 2 ln so vi tnh Qung Nam (năm
2020 và 2021), và cao gp 4 ln (năm
2022) so vi tnh Phú Yên (Xem: Bng 1).
Bng 1: S lượng người đi làm vic nước ngoài
ti các tnh Qung Bình, Qung Nam và
Phú Yên (2020-2022)
Tnh 2020 2021 2022
Qung Bình 2.100 2.067 4.000
Qung Nam 1.178 1.007 929
Phú Yên - 32 500
Ngun: Tng hp t Báo cáo tng kết các năm
2020, 2021, 2022 ca các tnh Qung Bình, Qung
Nam và Phú Yên.
Có s chênh lch đáng k v s người
đi làm vic nước ngoài gia Bc Trung
b và Nam Trung b. Chng hn, phường
Quang Phú (thành ph Đồng Hi, tnh
Qung Bình) có khong 897 h dân, mi
h gia đình ti thiu có 1 người xut khu
lao động; xã Nhân Trch (huyn B Trch,
tnh Qung Bình) có 1.714 người xut khu
lao động (chiếm 69% lao động ca xã).
Ti các xã ven bin thuc các tnh Qung
Nam và Phú Yên, xut khu lao động din
ra nh l, thưa tht, chưa thành trào lưu,
th trường xut khu lao động không ch
tp trung vào khu vc Đông Á và châu Âu
như Bc Trung b, mà còn lan ta đến mt
s quc gia Đông Nam Á như Thái Lan,
Malaysia. Các lĩnh vc ngh nghip ca
người xut khu lao động khá đa dng như
đánh bt cá, cơ khí, nuôi trng (Hàn Quc),
trng rau sch (Nht Bn), làm công nhân
nhà máy, xí nghip (Đài Loan), kinh doanh
(Anh, Đức, Hungary).
Tp chí Thông tin Khoa hc xã hi, s 6.2024
46
các địa phương ven bin min Trung,
người dân đi xut khu lao động dưới hai
hình thc cơ bn: i) xut khu lao động
theo hp đồng; ii) xut khu lao động t
do, không theo hp đồng. Xut khu lao
động theo hp đồng có s lượng ít hơn so
vi xut khu lao động t do. Chng hn,
ti xã Đức Trch (huyn B Trch, tnh
Qung Bình), năm 2022 có 8-10 người
đăng ký xut khu lao động, nhưng thc
cht ch có mt na trong s đó xut khu
lao động theo hp đồng. phường Hi
Thành (thành ph Đồng Hi, tnh Qung
Bình), mi năm cũng có khong 5-7 người
đăng ký hc tiếng nước ngoài để xut
khu lao động, nhưng s lượng xut khu
lao động theo din hp đồng rt hn chế
(UBND phường Hi Thành, 2021).
Ti mt s xã ven bin các tnh
Qung Nam và Phú Yên, xut khu lao
động chưa tr thành xu hướng ch đạo
trong gia tăng thu nhp nhưng là cơ hi
trin vng để người dân tìm kiếm vic làm
và thu nhp. Ti xã An M (huyn Tuy An,
tnh Phú Yên), hin tượng sinh viên năm
th tư ca Trường Đại hc Đông Á sang
Nht Bn, Đài Loan làm vic có hưởng
lương các ngành du lch và điu dưỡng
theo chế độ va hc, va làm din ra trong
10 năm tr li đây vi khong 30-40 người
(UBND xã An M, 2021). Tương t, ti
các xã Tam Hòa, Tam M Đông (huyn
Núi Thành, tnh Qung Nam), cũng có hin
tượng hc sinh, sinh viên tham gia chương
trình va hc va làm ti Nht Bn. Chng
hn, ti xã Tam Hòa có gn 20 hc sinh
tham gia chương trình này (UBND xã Tam
Hòa, 2020). Nhng trường hp liên kết
xut khu lao động thường do công ty hoc
trường đại hc trong nước liên kết vi cơ
s giáo dc đào to hoc doanh nghip
nước ngoài. Do đó, đối tượng tuyn dng
là hc sinh, sinh viên có nhu cu nâng cao
trình độ chuyên môn, k năng ngh nghip
và thu nhp.
xã An M, thôn Hòa Đa xut khu
lao động nhiu nht, hc sinh sinh viên
cũng qua đó xut khu lao động, theo
trường liên kết, thy qua làm có tin
làm luôn, không hc na. H đi Nht lâu
ri ch, lp trước đi ri v hết, khong 10
năm nay. Hi trước đòi hi lp 9, nhưng
nay phi trình độ 12 tr lên” (TLN h
nông dân, xã An M, huyn Tuy An, tnh
Phú Yên).
Nht Bn là th trường lao động ưa
thích ca lao động xut khu đến t mt s
xã ven bin tnh Phú Yên. Mt s lĩnh vc
lao động ph biến ca lao động xut khu
t Vit Nam khi đến Nht Bn là cơ khí,
hàn, trng rau sch. Điu kin để làm vic
Nht Bn là sc khe tt và biết tiếng Nht,
do đó người lao động phi được khám sc
khe và thi tiếng Nht trước khi đi. Thu
nhp bình quân ca lao động trng rau sch
ti Nht Bn lên đến 30 triu đồng/tháng,
nhưng lĩnh vc này ch ly lao động dưới
40 tui. Trước đây, vi s qun lý cht ch,
lao động Vit Nam ti Nht Bn phi tuân
th hp đồng, sau 3 năm là kết thúc hp
đồng ln th nht, h phi quay tr v nước
và làm th tc gia hn thêm 2 năm. Bt đầu
t cui năm 2019, Nht Bn chính thc
tuyên b tăng thi hn lao động ti Nht
theo chương trình thc tp sinh k năng lên
10 năm (Trang Nguyn, 2023).
Nhng trường hp vi phm hp đồng
không nhng nh hưởng đến bn thân
người lao động mà con cái hoc người thân
trong gia đình h cũng có th b cm làm
vic ti Nht Bn: “Nhiu người đi qua
công ty làm được 30 triu/tháng, nếu làm
ngoài thì 50 triu/tháng, phi có quen biết
sao đó ch h bt được thì pht 100 triu
(PVS ông P, 62 tui, xã An M, huyn Tuy
An, tnh Phú Yên).
47
Đưa người lao động…
Trong quá trình làm vic theo hp
đồng xut khu lao động ti các quc gia
Đông Á như Hàn Quc, Đài Loan, mt s
người mun gia tăng thu nhp nên trn ra
ngoài làm thêm hoc làm thêm gi. Ngoài
ra, mt s người lao động đã gn hết hn
hp đồng nhưng không mun tr v Vit
Nam để gia hn hp đồng vì chi phí tn
kém, do vy đã b trn ra ngoài làm t do
vi mong mun tìm được công vic mang
li thu nhp cao hơn. Trong s 40 người
đến tĐức Trch (huyn B Trch, tnh
Qung Bình) đi làm vic nước ngoài thì
có ti 30 người vi phm hp đồng (UBND
Đức Trch, 2022). Nhng điu này nh
hưởng tiêu cc đến vic thc hin cam kết
theo các hip ước, chương trình đã ký kết
gia Vit Nam và các nước. Trước tình
hình này, B Lao động, Thương binh và Xã
hi đã tm dng tuyn chn lao động theo
Chương trình cp phép vic làm cho lao
động nước ngoài (ESP) vi Hàn Quc ti
mt s địa phương, trong đó có tnh Qung
Bình năm 2021 và 2022. Nguyên nhân là
địa phương này có nhiu lao động hết hn
hp đồng không tr v nước đúng thi hn.
Trong khi đó, ti Hàn Quc, mt s ngành
ngh như sn xut, chế to máy móc công
xưởng không nhn lao động đến t huyn
B Trch (tnh Qung Bình) vì các trường
hp vi phm hp đồng xy ra khá thường
xuyên. Lao động làm vic trên tàu đánh bt
xa b có tính cht n định v thi gian và
tuân th hp đồng rt tt, do vy đối tượng
là thuyn viên vn tiếp tc được ưu tiên và
khuyến khích đến lao động ti Hàn Quc.
Nghe thông tin người nhà xut khu
lao động cho biết nhiu người b trn ra
ngoài làm vic, bên đó h làm gt, qun
lý gt, ép tin lương, tin lương theo hp
đồng là mt khon ri, người lao động
mun làm thêm gi, làm thêm 2-3 tiếng để
kiếm tin thêm na thì ch bên kia h ép
tin. Qua đó lao động vt v, tin lương
thp nên tư tưởng đi xut khu lao động
cũng gim dn” (PVS ông T, 58 tui, thành
ph Đồng Hi, tnh Qung Bình).
Đi làm vic nước ngoài theo din
hp đồng giúp người dân có vic làm, ci
thin thu nhp, nâng cao cht lượng cuc
sng, đồng thi to s thun li cho hot
động qun lý lao động nhp khu nước
ngoài và đảm bo quyn li cho người lao
động. Tuy nhiên, vic người lao động vi
phm hp đồng lao động như đã nói trên
đã to nên nhng quan ngi sâu sc ca các
quc gia phát trin trong vic tiếp nhn và
s dng lao động đến t các địa phương
ven bin min Trung ca Vit Nam. Theo
bà L (cán b xã Nhân Trch), địa phương
có mt s trường hp đi lao động nước
ngoài tiếp tc li làm vic t do sau khi
hết hp đồng, h làm vic như vy cho đến
khi nào cm thy đời sng kinh tế đầy đủ,
dư d thì mi tr v Vit Nam.
Nhìn chung, s hn chế trong xut
khu lao động theo hp đồng có rt nhiu
nguyên nhân: i) khó đáp ng yêu cu v
sc khe và độ tui ca quc gia cn đến;
ii) cn ngun vn ln bi phi thông qua
các công ty môi gii; iii) khó đáp ng các
yêu cu và ràng buc ca hp đồng liên
quan đến thi gian làm vic, thu nhp.
Trên thc tế, đưa người lao động đi
làm vic nước ngoài theo hình thc bo
lãnh da trên mi quan h quen biết trong
cùng địa phương din ra khá ph biến và
d dàng hơn so vi hình thc hp đồng lao
động. Đối vi hình thc bo lãnh, người
lao động có th li làm vic lâu dài và
không chu ràng buc v thi hn hp
đồng, người lao động t do làm nhiu vic
khác nhau hoc chuyn đổi công vic để
gia tăng thu nhp: “Người lao động vn
qua môi gii, ch nếu đợi đúng đường đi
ca trung tâm gii thiu vic làm thì lâu
Tp chí Thông tin Khoa hc xã hi, s 6.2024
48
lm, không đời nào đi được. Thc cht vé
r, giá đi r, nhưng đợi rt lâu, thm chí
rt khó đi, nhưng nếu thông qua tác động
ca môi gii bên ngoài na thì đi nhanh
hơn” (PVS ông B, 48 tui, thành ph Đồng
Hi, tnh Qung Bình). “đường dây h
làm nếu đi các nước châu Âu, vi hơn na
là người thân đi Hàn Quc, Nht Bn, Đài
Loan. Thường đi theo nhiu đường, nếu b
bt thì trc xut v thôi (PVS ông C, 45
tui, xã Đức Trch, huyn B Trch, tnh
Qung Bình).
Đối vi nhng người xut khu lao
động t túc, thông qua các mi quan h
hoc được người thân trong gia đình bo
lãnh, h s nhanh chóng có vic làm và
thu nhp, t đó m rng ra nhiu người
trong gia đình, h hàng cùng đi. Đây là
nguyên nhân dn đến s lan rng ca
xut khu lao động ca phường Quang
Phú (thành ph Đồng Hi). Mc dù có rt
nhiu cách thc xut khu lao động theo
hp đồng chính thc và an toàn, nhưng
người dân vn chn xut khu lao động
phi chính thc thông qua mng lưới xã
hi và thân tc. Đây cũng là phương thc
xut khu lao động rt đặc trưng ca mt
s địa phương ven bin Bc Trung b, th
hin nh hưởng ca văn hóa dòng h, thân
tc đến phương thc tìm kiếm vic làm
nước ngoài, mang li hiu qu tích cc
v thu nhp và thay đổi đời sng vt cht
quê nhà. Ti phường Quang Phú (thành
ph Đồng Hi), xã Nhân Trch và Đức
Trch (huyn B Trch), vic có người
thân là lao động nước ngoài gi tin v
đã giúp nhiu gia đình xây dng nhà ca
khang trang, m ca hàng buôn bán, mua
sm các tài sn khác, nh đó đời sng vt
cht ca người dân được nâng cao, nhưng
vic này cũng hàm cha nhiu ri ro vì
tâm lý li, trông ch. Ngun thu ngoi
t thông qua xut khu lao động các xã
ven bin min Trung rt ln, chng hn,
ti xã Nhân Trch (huyn B Trch) mi
năm ngun thu ngoi t ước đạt 150-200
t đồng (UBND xã Nhân Trch, 2021).
H làm công chc nhà nước vn có
người đi xut khu lao động, bn thân tôi
làm Nhà nước, nhưng v vn đi đấy, va
mi v ri. xã nhà nào cũng ít nht mt
người đi xut khu lao động, thm chí là
người này đi xong ri đến người khác trong
gia đình s đi. Trong nhà tôi, nhà b m,
đến c bn anh em thì có ba người đi, còn
mt mình tôi nhà thôi. Ri hai người con
dâu cũng đi xut khu lao động” (PVS
ông B, 48 tui, thành ph Đồng Hi, tnh
Qung Bình).
Sau khi tr v quê nhà, vi ngun vn
sn có, người lao động phát trin sinh kế
bng nhiu cách khác nhau như m ca
hàng buôn bán dch v, làm mt s ngh
tiu th công nghip hoc làm đồ g ni
tht, gn như hu hết không quay tr li
làm ngh bin. Mt s trường hp sau 3-5
năm xut khu lao động, mc dù có sn
ngun vn (500 triu - 1 t đồng) nhưng s
dng không hiu qu, không tìm vic làm
đầu tư sinh li, do vy sau mt thi gian
ngn h đã dùng hết s tin kiếm được này.
Bên cnh đó, người thân có tâm lý trông
ch người đi làm vic nước ngoài gi
tin v chi tiêu, nhiu trường hp không lo
làm ăn mà ch hưởng th, đánh bc.
3. Nhng vn đề đặt ra và mt s gii
pháp đẩy mnh đưa người lao động đi
làm vic nước ngoài
Có th thy, vic đưa người lao động
đi làm vic nước ngoài các địa phương
ven bin min Trung còn mt s vn đề đặt
ra. Mt là, chc năng kiêm nhim ca đội
ngũ cán b xã khá nhiu khiến quá trình
tiếp cn, trin khai chính sách và giám sát,
đánh giá chưa tht s sâu sát, còn nhiu
hn chế. Hai là, ngun ngân sách phân b