VIỆN HÀN LÂM
KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI
BẾ THỊ THU HUYỀN
TIỂU THUYẾT CỦA CÁC NHÀ VĂN DÂN TỘC
THIỂU SỐ MIỀN NÚI PHÍA BẮC SAU 1986
TỪ GÓC NHÌN VĂN HÓA
Ngành: Văn học Việt Nam
Mã số: 9. 22. 01. 21
LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC
NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:
PGS.TS. NGUYỄN ĐĂNG ĐIỆP
HÀ NỘI - 2018
LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cu ca riêng tôi. Các s liẹ
u trong
luạ
n án đu đu
󰈓
c trích dn ngun trung thc. Nhng kt luạ
n khoa hc ca luạ
n án
chu
󰈓
a đu
󰈓
c ai công b trong bt k công trình nào.
Tác gi luạn án
BẾ THỊ THU HUYỀN
DANH MỤC CÁC TỪ NGỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN
DTTS: dân tộc thiểu số
MNPB: miền núi phía Bắc
GNVH: góc nhìn văn hóa
MỤC LỤC
MỞ ĐẦU .......................................................................................................................... 1
CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU .................................. 6
1.1. Tình hình nghiên cứu về tiểu thuyết của các tác gi DTTS MNPB sau 1986 ........... 6
1.2. Tình hình nghiên cứu văn học từ góc nhìn văn hóa ................................................. 14
1.3. Đánh giá tình hình nghiên cứu và hướng tiếp cận của đề tài .................................. 21
CHƯƠNG 2. NHỮNG TIỀN ĐỀ TỰ NHIÊN, LỊCH SỬ, VĂN HÓA, XÃ HỘI VÀ
DIỆN MẠO TIỂU THUYẾT CỦA CÁC NHÀ VĂN DTTS MNPB SAU 1986 ...... 26
2.1. Những tiền đề tự nhiên lịch sử, văn hóa, xã hội khu vực MNPB......................... ... 26
2.2. Diện mạo tiểu thuyết của các nhà văn DTTS MNPB sau 1986 ............................... 46
CHƯƠNG 3. HỆ BIỂU TƯỢNG TRONG TIỂU THUYẾT CỦA CÁC NHÀ VĂN
DTTS MNPB SAU 1986 ................................................................................................ 60
3.1. Giới thuyết về biểu tượng................................................ ....................................... .60
3.2. Hệ biểu tượng về thiên nhiên............................................................................... ... .64
3.3. Hệ biểu tượng về con người................................................................................. ... .77
3.4. Hệ biểu tượng về văn hóa xã hội.......................................................................... .. .92
CHƯƠNG 4. MỘT SỐ PHƯƠNG THỨC BIỂU ĐẠT VĂN HÓA TRONG TIỂU
THUYẾT CỦA CÁC NHÀ VĂN DTTS MNPB SAU 1986 ..................................... 111
4.1. Nghệ thuật sử dụng huyền thoại ............................................................................. 111
4.2. Nghệ thuật sử dụng các motif................................................................................. 119
4.3. Nghệ thuật sử dụng ngôn ngữ ................................................................................ 130
KẾT LUẬN .................................................................................................................. 146
DANH MỤC CÔNG TRÌNH TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 150
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO ................................................................... 151
1
MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài
1.1. Sau 1986, đất nước bước vào thời kì Đổi mới trên nhiều lĩnh vực trong đó có
văn học nghệ thuật. Cùng với sự phát triển mạnh mẽ của nền văn học nước nhà, văn học
các DTTS Việt Nam với tư cách là một bộ phận cấu thành và không thể thiếu của nền văn
học ấy, đã đạt được một bước tiến dài c về số lượng và chất lượng. Trong đội ngũ nhà
văn DTTS Việt Nam hiện đại, khu vực MNPB là khu vực có sự phát triển nổi bật hơn c,
với nhiều gương mặt các nhà văn thuộc nhiều DTTS khác nhau, có những đóng góp đáng
kể ở thể loại tiểu thuyết: Vi Hồng, Triều Ân, Ma Trường Nguyên, Hoàng Luận, Hữu Tiến,
Hoàng Qung Uyên, Cao Duy Sơn, Chu Thanh Hương (dân tộc Tày), Vương Trung, Cầm
Hùng, Thái Tâm (dân tộc Thái), Hà Trung Nghĩa (dân tộc Mường), Địch Ngọc Lân (dân
tộc Nùng), Lù Dín Siềng (dân tộc Giáy), Mã Anh Lâm (dân tộc Mông)…
1.2. Khu vực MNPB là khu vực đặc sắc trong bn đồ các vùng văn hóa Việt
Nam, ở đây có những đặc trưng của một vùng văn hóa hội tụ đầy đủ những tinh hoa
văn hóa độc đáo, dễ khu biệt với các vùng miền khác trên c nước. Đó là khu vực sinh
sống của đồng bào các DTTS: Tày, Thái, Mông, Nùng, Dao, Mường, Giáy…. với bn
sắc văn hóa riêng biệt, độc đáo mang dấu ấn đặc trưng của mỗi tộc người. Mỗi nhà văn
là con đẻ của một nền văn hóa, vừa tiếp nhận, hấp thụ vừa bồi đắp, tô điểm thêm cho
nền văn hóa mà họ thuộc về. Bởi vậy, một cách tự nhiên, đời sống văn hóa của đồng
bào đã in dấu vào sáng tác tiểu thuyết của các nhà văn DTTS MNPB đậm nét và vô
cùng độc đáo. Đây là vùng văn hóa có sự giao thoa, tiếp biến và tích hợp khá rõ giữa
văn hóa của các tộc người cùng sinh sống, giữa văn hóa truyền thống và văn hóa hiện
đại. Đây cũng là nơi đánh dấu sự ra đời của tác phẩm đầu tiên thuộc thể loại tiểu
thuyết của đồng bào các DTTS (tiểu thuyết Mui lên rừng của nhà văn dân tộc Tày
Nông Minh Châu) – có ý nghĩa đánh một dấu mốc hoàn thiện trong hành trình phát
triển về mặt thể loại của văn học DTTS; là khu vực tập trung đông nhất những người
cầm bút là đồng bào dân tộc, cũng là khu vực có nhiều kết tinh nghệ thuật nhất c
nước ở thể loại tiểu thuyết. Nghiên cứu tiểu thuyết của các nhà văn DTTS MNPB sau
1986 là một việc làm cần thiết một mặt nhằm khẳng định sự nỗ lực vượt bậc của đội
ngũ các nhà văn DTTS MNPB trên hành trình hoàn thiện về thể loại đồng thời khám
phá những nét riêng đặc sắc làm nên gương mặt văn hóa của đồng bào các DTTS
MNPB trong tiểu thuyết của chính họ.