HẢI SÂM
Tên Việt Nam:
Đỉa biển, Đỉa bể, Sâm biển, Đồn độp.
Tên Hán Việt khác:
Hải thử, Sa tốn (Động Vật Học Đại Từ Điển). Loài có gai gọi là Thích sâm,
loài không có gai gọi là Quang sâm, loài lớn mà có gai gọi là Hải nam tử
(Cương Mục Thập Di).
Tên khoa học:
Strichobus japonicus Selenka.
Mô tả:
Hai bên bao trùm cả hình dạng ngoài và cấu tạo của nhiều cơ quan bên trong.
Cơ thể Hải sâm giống như quả dưa chuột, trung bình dài 20cm, da sần sùi, hơi
nhám và mềm nhũn. Hải sâm di chuyển trên một mặt bên nên trục cơ thể nằm
ngang khi vận chuyển. Theo chiều dọc trên cơ thể có thể phân biệt. Đầu trước
có lỗ miệng, vành xúc tu, và đầu sau có hậu môn. Mặt bụng thường ứng với ba
vùng chân ống (hay ba vùng tỏa tia), mặt lưng ứng với 2 vùng tỏa tia. Chân
ống ở mặt bụng phát triển, có giác, giữa nhiệm vụ chuyển vận, còn chân ống ở
mặt lưng tiêu giảm, không có giác. Có 5-10 xúc tu để bắt mồi, xúc tu giữa
nhiệm vụ xúc giác, chúng không có mắt. Chỉ có một tuyến sinh dục là một
chùm ống dài nằm cạnh màng treo ruột, phần lớn phân tính, trứng và tinh trùng
cùng ở một tuyến sinh dục, nhưng hình thành ở những thời gian khác nhau. Nó
thường thải tinh trùng và trứng vào buổi tối, giống như một dải khói trắng phụt
ra. Trứng thụ tinh và phát triển ở ngoài cơ thể, từ trứng phát triển qua giai đoạn
ấu trùng hình tai có vành tiêm mao bơi trong nước, rồi qua dạng ấu trùng có 5
xúc tu (Có một số Hải sâm, nhất là các loài sống ở vùng cực, không qua giai
đoạn ấu trùng sống tự do, trứng phát triển ngay trên cơ thể mẹ tới dạng con
non. Có một số loài có khả năng sinh sản vô tính theo kiểu chia cắt cơ thể, rồi
tái sinh lại phần thiếu hụt.
Địa lý:
Hải sâm thích sống trên nền đáy hoặc chui rúc tròng bùn, ở các bờ đá, đảo san
hô, đá ngầm, cát bùn. Ở vùng có thức ăn phong phú Hải sâm ít đi động, nó rất
nhạy cảm với nước bẩn. Khi bị kích thích mạnh trứng nôn toàn bộ ruột gan ra
ngoài và cơ thể có thể tái sinh lại sau khoảng 9 ngày. Thức ăn chính là vụn hữu
cơ, sinh vật tảo nhờ, trùng có lỗ, trùng phóng xạ, và các loài Ốc. Phân nhiều và
có từng đoạn dài là dấu hiệu thăm dò vùng tập trung Hải sâm. Bờ biển Việt
Nam đã biết có khoảng 50 loài Hải sâm. Trên thế giới có khoảng 40 loài để
dùng làm thuốc và thức ăn.
Ở Việt Nam, Nhật Bản, Trung Quốc và nhiều nước khác, Hải sâm từ lâu đã là
món ăn quí. Vì thế mà nó được liệt vào ngang hàng với Sâm, thuộc (sơn hào
hải vị) bổ, dùng cho giai cấp quí tộc thời phong kiến. Trên thị trường Hải sâm
được bán dưới dạng khô và đã bỏ hết ruột. Ngày nay là loài xuất khẩu đắt tiền.
Phân biệt:
Có nhiều loài Hải sâm, ở vịnh Bắc bộ Việt Nam phổ biến có các loại
Leptopentacta typica Stichopus, Chloronotus holothuria Martensii, Protankyra
Pseudodigitata.
1- Holothuria là giống gồm nhiều loài ở biển Việt Nam (hiện biết 11 loài), phổ
biến nhất trong vịnh Bắc bộ là Holothuria martensil L sống ở vùng nước dưới
triều, có 20 xúc tu. Ngoài ra còn gặp Sâm gai (Stichopus Varienatus), loại Sâm
có giá trị kinh tế.
2- Loài có xúc tu chia nhánh. Ở vịnh Bắc bộ thường gặp các loài trong họ
Cucumariidae, phổ biến ven bờ là Leptopentacta Tybica là loại Hải sâm nhỏ,
có 10 xúc tu trong đó có 2 xúc tu nhỏ ở phía bụng.
3- Loài không có chân ống, hình dạng chung giống giun. Bờ biển sâu (10-50m)
có đáy là bùn cát hay bùn nhuyễn, ở nước ta thường gặp Protankyra
Pseudodigitata có 12 xúc tu.
Hầu hết được dùng với tên Hải sâm.
Thu bắt, sơ chế:
Ngư dân đánh bắt được thường đem phơi hay sấy khô dùng làm thuốc hay thực
phẩm.
Phần dùng làm thuốc:
Nguyên cả con.
Mô tả dược liệu:
Loại to mà dài, da không có gai là loại kém. Loại có màu đen thịt dính, da có
nhiều gai là loại tốt và qúy.
Bào chế:
1- Rửa sạch phơi khô, sấy giòn.
2- Khi dùng ngâm nước cho mềm, xắt lát, phơi dòn, tán bột.
3- Thu bắt về cạo rửa cho sạch bằng nước muối, lộn trong ra ngoài, rửa sạch,
phơi khô, sấy giòn. Khi dùng ngâm vào nước cho mềm xong xắt mỏng 3-5 ly,
sao với gạo nếp cho phồng vàng lên. Tán bột rồi kết hợp với các thuốc khác
hoặc làm hoàn, hoặc nấu cháo ăn.
Tính vị:
Vị ngọt, mặn. Tính ấm, Không độc.
Tác dụng:
Bổ thận, ích tinh, tráng dương, tư âm, giáng hỏa.
Chủ trị:
+ Trị suy nhược thần kinh, bổ thận, ích tinh tủy, mạnh sinh lý, bổ âm giáng
hỏa, tiêu đàm dãi, cầm giảm tiểu tiện, nhuận trường, trừ khiếp sợ yếu đuối.
Bảo quản:
Giữ kỹ, để nơi khô ráo, thỉnh thoảng phơi lại. Tránh ẩm mốc, sâu bọ.
Đơn thuốc kinh nghiệm:
+ Trị táo kết, bón do hư hỏa: dùng Hải sâm, Mộc nhĩ, xắt nấu chín, bỏ vào
trong ruột heo nấu chín ăn.
+ Trị hưu tức lỵ (lỵ mãn tính), mỗi ngày sắc Hải sâm uống.
+ Trị các loại lở loét, sấy khô, tán bột, bôi.
Tham khảo:
Hải sâm thường sống ở các vùng nước biển nông, dưới đáy nhiều cát, thân Hải
sâm là một lớp thịt dày được cấu tạo theo dạng hình ống, phía ngoài có nhiều
u, bưới sần sùi trông như một con đỉa, vì vậy người ta gọi Hải sâm là con đỉa
biển, vì nó có tác dụng giống như sâm nhưng ở dưới biển nên gọi là Hải sâm.
Hải sâm không có đầu đuôi riêng biệt, ở phần đầu, nơi chính giữa, có một lỗ
nhỏ, đó chính là miệng của Hải sâm. Xung quanh miệng mọc rất nhiều tua nhỏ
như những ‘cánh tay’, có tác dụng nắm bắt thức ăn và cho thức ăn vào miệng.
Cứ mỗi mùa đông, nhiều loại động vật như Gấu, Chuột, Ếch nhái... đều ngủ
trong hang hốc. Trong suốt thời gian ngủ hầu như chúng không ăn, và vận
động ở mức thấp nhất. Riêng Hải sâm lại ngủ trong mùa hè. Vì sao vậy? Ta
biết rằng, mọi sinh vật ở dưới biển, sinh sản và phát triển đều phụ thuộc vào sự
thay đổi của nhiệt độ nước biển. Những sinh vật nhỏ hoặc sinh vật cấp thấp, thì
lại càng rất nhạy bén đối với sự thay đổi của nhiệt độ nước biển. ban ngày khi
bề mặt nước biển nóng ấm, các sinh vật này liền nổi lên trên mặt nước để bơi
lội kiếm ăn, ban đêm về mặt nước biển lạnh dần, chúng lại lặn sâu để được ấm
hơn. Đó là tập tính của một số sinh vật sống ở biển. Về mùa hè, lớp nước biển
phía trên bị mặt trời chiếu suốt ngày nên nhiệt độ nhiệt độ luôn luôn cao so với
lớp nước phía dưới. Hải sâm là loài động vật cấp thấp, chúng chịu nóng rất
kém, vì vậy bắt đầu vào mùa hè, Hải sâm thường lặn dần xuống biển và không
đám nổi lên nữa. Chúng hoàn toàn im xuống đáy biển suốt cả mùa hè, hầu như
không ăn uống và bơi lội. Chỉ khi bắt đầu lập thu, thời tiết mát dịu dần Hải sâm
mới thức dậy và nổi lên mặt nước kiếm ăn. Đó là câu hỏi tại sao, sau tiết Lập
thu mới thấy Hải sâm xuất hiện.