Nghi lễ tang ma trong đời sống của người Thổ ở Giai Xuân, Tân Kỳ
Tang ma là một hình thức tín ngưỡng đóng vai trò quan trọng trong đời sống xã
hội, góp phần phản ánh đặc trưng văn hoá, phong tục tập quán cổ truyền của từng
cộng đồng tộc người. Bài viết này giới thiệu về nghi lễ tang ma của người Thổ ở
Giai Xuân, Tân Kỳ, Nghệ An, góp phần tái hiện phần nào bức tranh sinh hoạt văn
hoá xã hội tộc người của người Thổ trước đây nói chung và người Thổ ở Giai
Xuân, Tân Kỳ hiện nay nói riêng. Qua đó đưa ra những ý kiến đóng góp vào chủ
trương, chính sách của Đảng và Nhà nước trong công cuộc xây dựng đời sống văn
hoá mới đối với các dân tộc miền núi, nhằm đưa miền núi tiến kịp miền xuôi, thực
hiện hiệu quả cuộc cách mạng văn hoá tư tưởng rộng khắp ở các v
Tang ma là một hình thức tín ngưỡng đóng vai trò quan trọng trong đời sống xã
hội, góp phần phản ánh đặc trưng văn hoá, phong tục tập quán cổ truyền của từng
cộng đồng tộc người. Bài viết này giới thiệu về nghi lễ tang ma của người Thổ ở
Giai Xuân, Tân Kỳ, Nghệ An, góp phần tái hiện phần nào bức tranh sinh hoạt văn
hoá xã hội tộc người của người Thổ trước đây nói chung và người Thổ ở Giai
Xuân, Tân Kỳ hiện nay nói riêng. Qua đó đưa ra những ý kiến đóng góp vào chủ
trương, chính sách của Đảng và Nhà nước trong công cuộc xây dựng đời sống văn
hoá mới đối với các dân tộc miền núi, nhằm đưa miền núi tiến kịp miền xuôi, thực
hiện hiệu quả cuộc cách mạng văn hoá tư tưởng rộng khắp ở các vùng dân tộc
thiểu số, từ đó góp phần gìn giữ và phát huy những truyền thống văn hoá tốt đẹp
trong đời sống cộng đồng tộc người.
Dân tộc Thổ là một cộng đồng cư dân gồm nhiều nhóm địa phương như Kẹo,
Mọn, Cuối, Đan Lai, Ly Hà, Tày Poọng. Theo kết quả điều tra dân số ngày
1/4/1999, cộng đồng Thổ ở nước ta có 68.394 người (chiếm 0,09% dân số cả
nước), hiện nay cư trú ở miền núi Nghệ An và Thanh Hoá, đây vốn là giao điểm
của các luồng di cư xuôi ngược trong tiến trình lịch sử. Do những biến động lịch
sử, xã hội khác nhau, những nhóm người Mường từ vùng miền Tây Thanh Hoá di
chuyển vào phía Nam gặp gỡ với người Việt từ các huyện ven biển Diễn Châu,
Quỳnh Lưu, Thanh Chương ngược lên hoà nhập với cư dân địa phương ở đây.
Những người tha hương cùng chung cảnh ngộ ấy ngày một hoà nhập vào nhau
thành một cộng đồng chung - Dân tộc Thổ (Nguyễn Văn Huy (2001), tr. 162).
Ở Nghệ An, dân tộc Thổ có 56.345 người (1/4/1999) sinh sống ở các huyện
Nghĩa Đàn, Tân Kỳ, Quỳ Hợp, Con Cuông và Tương Dương. Trong đó, huyện
Tân Kỳ là nơi cộng đồng người Thổ sống tập trung đông nhất, chủ yếu ở 3 xã Giai
Xuân, Tân Hợp và Tân Xuân với số dân 14.642 người, chiếm khoảng 10% dân số
toàn huyện. Người Thổ nơi đây được chia làm hai nhóm địa phương với một số
nét khác biệt về ngôn ngữ và đặc trưng sinh hoạt văn hoá trong đời sống cộng
đồng tộc người là Thổ Mọn và Thổ Cuối. Theo gia phả của một số dòng họ người
Thổ nơi đây cho biết, Thổ Mọn thực chất vốn là người Mường di cư từ vùng
Thanh Hoá vào, Thổ Cuối được coi là cư dân tại chỗ (Nguyễn Đình Lộc (1993),
tr.36) với địa bàn cư trú chủ yếu là xã Giai Xuân.
Xưa kia, nghi lễ tang ma của người Thổ ở Giai Xuân rất phức tạp và tốn kém,
phải giết trâu mổ lợn, cúng bái linh đình. Một đám tang ở vùng Giai Xuân trước
Cách mạng tháng Tám năm 1945 phải giết tới 12 con trâu (Nguyễn Văn Huy
(2001), tr. 163). Cũng như nhiều dân tộc anh em khác, họ cho rằng đám tang là
nghi lễ để tiễn đưa linh hồn của người chết sang một thế giới khác. Thế giới đó
chưa phải là hết mà người chết lại tiếp tục một cuộc sống mới. Người Thổ nơi đây
cũng có quan niệm về con người có ba hồn bảy vía hoặc ba hồn chín vía như
người Kinh.
Với những quan niệm như trên, người Thổ đã chuẩn bị cho một lễ tang rất chu
đáo, cẩn thận và cũng rất phức tạp, tốn kém nhằm tiễn đưa linh hồn người chết về
với thế giới bên kia.
1. Quá trình chuẩn bị tang lễ
* Báo tang
Khi trong gia đình có người chết, chủ nhà lập tức phải sắm một lễ nhỏ gồm: cau,
trầu và một chai rượu đến báo với Trùm làng(*). Trùm làng đánh ba hồi chín tiếng
trống (có làng đánh đồng thời cả cồng và trống) để báo hiệu cho cả làng biết trong
làng có người vừa mới qua đời.
Đồng thời chủ nhà cũng phân công người đi báo tin cho con cháu, họ hàng ở
những nơi xa biết để cùng đến tổ chức tang lễ, cắt đặt mọi việc cho đám tang như
mời thầy Mo, mời phường nhạc, làm quan tài, làm nhà mồ, sắm sửa áo tang, khăn
tang...
Biết tin có người chết, mọi người trong làng đều đến viếng. Nếu là anh em, bà
con, thông gia hoặc bạn bè thân thiết thì đem theo bốn chai rượu, một thúng gạo
và một con lợn để giúp gia chủ làm cỗ bàn mời khách đến chia buồn cùng gia đình.
Nếu là dân làng bình thường thì đến thắp nén hương, có thể mang theo tiền để biếu
chủ nhà hoặc không mang gì cả. Những người đến viếng có thể ở lại đám tang,
phụ giúp chủ nhà làm một số công việc lặt vặt trong đám tang hoặc chỉ để chia sẻ
làm vơi đi không khí tang tóc trong gia đình.
* Quan tài
Quan tài được làm bằng một cây gỗ to bổ đôi, sau đó khoét ruột rỗng như hình
lòng máng. Có khi quan tài đã được gia đình chuẩn bị từ trước nhưng cũng có
nhiều gia đình khi có người chết mới lên rừng chặt cây để làm quan tài. Gỗ để làm
quan tài thường là các loại gỗ Săng Vì, Mặm, Lội... theo quan niệm “Nhất Săng Vì,
nhì cây Lội”, phía ngoài được đẽo hình lục lăng hoặc đốc vát khum khum. Quan
tài được làm đơn giản, được đánh dấu phần ngọn và gốc để khi tiến hành nhập
quan không bị nhầm lẫn đầu và chân người chết, nửa dưới thường có một lỗ khoét
sẵn (ống xí) để nước bên trong rỉ ra nếu như quàn xác lâu ngày trong nhà. Sau khi
đặt thi hài người chết và quần áo vào quan tài, người ta cho gắn quan tài bằng một
chất keo làm bằng cám trộn với đất sét. Khi đi chôn, quan tài được đặt trên sáu
đòn ngang và hai đòn dọc, do mười sáu người khiêng.
* Lượm
Khi mọi công việc đã chuẩn bị xong xuôi, chủ nhà mời thầy Mo chọn giờ tốt để
lượm xác. Chọn được giờ tốt là tiến hành lượm ngay chứ không chờ con cháu về
đông đủ. Những nhà nghèo thường tiến hành lượm xác ở dưới nhà, lượm xong thì
“kê cối kê chày” để đặt quan tài rồi chuẩn bị để đi chôn ngay. Với nhà giàu thì thi
hài được tắm tửa, thay quần áo mới (còn quần áo cũ được chôn theo), sau đó được
đưa ra nằm trên chiếc chiếu ở gian giữa trên sàn nhà, đầu quay vào phía trong, mặt
đắp vuông vải trắng. Lúc này, chủ nhà mới mời thầy Mo chọn giờ tốt để tiến hành
lượm.
* Quàn
Thi hài người chết thường được quàn tại nhà từ một đến ba ngày. Xưa kia, tục
quàn xác trong nhà có nơi kéo dài hàng tháng, thông thường là hàng tuần, rất mất
vệ sinh (Ngô Văn Lệ (1998), tr. 47) với cỗ bàn chè chén liên tục, phức tạp và tốn
kém. Vì vậy những nhà nghèo thường lượm xong rồi đi chôn luôn, vì nếu quàn lâu
sẽ không đủ điều kiện làm mâm cỗ. Người Thổ Cuối trước kia có khi quàn thi hài
tại nhà đến một tháng để chuẩn bị đầy đủ cho đám tang hoặc để đợi con cháu về
đông đủ. Trong lúc quàn xác, úp bốn chiếc bát xuống đất ở bốn góc của quan tài,
đồng bào quan niệm làm như vậy để hút bớt mùi hôi từ tử thi bốc ra. Xác quàn lâu
ngày, bắt đầu phân hủy nên nước chảy ra, họ lấy ống bương hứng để chôn cùng
xác.
Khi xác cha mẹ còn quàn trong nhà, con cái trong khi ăn không được ăn bằng
bát mà phải ăn bốc, ăn trầu cũng phải súc miệng thật sạch. Đồng bào quan niệm,
khi xưa, cha mẹ nuôi con tay bồng, tay bốc, ăn trầu phải súc miệng thật sạch để
mớm cơm cho con, bây giờ cha mẹ chết, con cái phải làm như vậy để trả ơn công
lao cha mẹ.
* Nhà vẹ (nhà mồ)
Nhà mồ được làm bằng gỗ hoặc tre nứa, xung quanh đan bằng nứa hoặc dán
giấy, mái lợp bằng tranh, được dựng lên phía trên mộ ngay sau khi chôn cất. Từ
khi nhà mồ được dựng lên cho đến khi hỏng, không sửa sang và cũng không làm
lại cái mới.
* Nhạc tang
Nhạc trong đám tang người Thổ sử dụng các loại nhạc cụ như trống, kèn, cồng,
chiêng, sau này chịu ảnh hưởng của người Kinh nên có thêm nhị, não bạt... Trong
khi cúng, người Thổ chỉ dùng trống, cồng và chiêng.
Có một điều đặc biệt trong nhạc tang của người Thổ nơi đây là nhạc thường có
tiết tấu nhanh, mạnh nhằm gợi nhớ những hoạt động của người chết khi còn sống.
Mặc dù là nhạc tang nhưng không ảm đạm, thê lương để nhằm xua đi không khí
tang tóc, làm vơi bớt nỗi buồn cho những người còn sống, tiếp thêm sức mạnh cho
những người thân vượt qua đau thương, mất mát.
2. Các nghi thức trong lễ tang
* Lễ xí vọng
Nghi lễ này được tổ chức để toàn thể con cháu trong gia đình, họ hàng và bà
con làng xóm tiễn đưa linh hồn người chết đi ra mắt các thế lực ở cõi âm, đồng
thời cầu mong các vị giúp đỡ cho nhanh chóng hoà nhập với cuộc sống mới. Đây
được coi như lễ ra mắt của người chết đối với thế giới bên kia.
