402
THC TRNG VÀ GII PHÁP TRUYN NGH
TRONG NGH THUT SÂN KHU DÙ KÊ, CHÒM RIÊNG CHÀ PÂY VÀ CH
TÁC MÔ HÌNH MT N, NHC C KHMER
ThS. Thch Th Thanh Loan
150
, TS. Hunh Công Tín
151
Tóm tt
T xa xưa, người Khmer Nam B mt nn văn hoá độc đáo, đậm đà bản sc dân
tc, ni bt trong s đó các loại hình ngh thut sân khu, nhc c Khmer. Tt c đã tạo
nên mt sc hút mnh m, ảnh hưởng sâu sắc đến đời sng của người dân. Tuy nhiên, đứng
trưc s bùng n ca công ngh thông tin các loi hình giải trí sôi động, hiện đại, các giá
tr văn hoá truyền thng dn dn b mai một và rơi vào quên lãng trong đó có th k đến ngh
thut sân khu Dù kê, Chòm riêng chà pây Khmer các loi hình nhc c, mt n dân gian.
Thc trạng y đòi hỏi chúng ta cn nhng gii pháp thiết thực để bo tn nhng giá tr
tt đẹp ca dân tc. vy, bài viết này, chúng tôi ớng đến vic phân tích thc trng v
vấn đ truyn ngh trong sân khu Kê, Chòm riêng chà y loi hình nhc c, mt
n dân gian. T đó, đề xut mt s giải pháp hướng đến vic bo tn phát trin các loi
hình này.
T khoá: Truyn ngh, Dù kê, nhc c Khmer, mt n, Chòm - riêng chà pây
Abstract:
Since ancient times, the Khmer people in the South of Viet Nam have had a unique
culture, imbued with national identity. Salient among those are theatrical art forms and Khmer
musical instruments. These types have created a strong attraction, having a profound impact
on people's lives. However, facing with the recent explosion of information technologies and
the vibrant, modern forms of entertainment, traditional cultural values are gradually fading
and falling into oblivion, including Du ke stage, Chom rieng cha pay, the types of folk musical
instruments and masks. This situation has required us to have practical solutions to preserve
the good values of the nation. Therefore, in this article, we aim to analyze the current situation
of the vocational transmission in Du Ke stage, Chom rieng cha pay, the types of folk musical
instruments and masks. From there, we propose some solutions towards preserving and
developing these types.
Keywords: Vocational transmission, Du ke, Khmer musical instruments, masks, Chom rieng
cha pay
150
Trường Đi hc Trà Vinh
151
Trường Đi hc Tây Đô
403
I. M đầu
Ngưi Khmer là mt dân tc thiu s, dân s khá đông sinh sống vùng Đồng bng
sông Cu Long. H sng ch yếu tp trung mt s tỉnh như Trà Vinh, Sóc Trăng, An Giang,
Bạc Liêu…Người Khmer lch s lâu đời cùng đời sống văn hoá tinh thần phong phú th
hin trong nhiều lĩnh vực văn học, ngôn ngữ, văn hoá, nghệ thut, âm nhạc. Món ăn tinh thn
không th thiếu được ca người Khmer xưa là nghệ thut sân khu Dù kê, Chòm riêng Chà
pây Khmer.
Bàn v âm nhc, ai trong s người Khmer xưa cũng đu quen thuc với các điệu múa
lâm liêu, saravan, rom vong, ….ch khi tiếng nhc vang lên h không th đứng yên
nhanh chóng hoà mình vào điệu nhc y, to nên không khí rộn ràng. Để làm nên nhng âm
điệu du dương ấy không th không k đến vai trò ca nhc c Khmer. Tuy nhiên, thc tế hin
nay cho thy, gii tr Khmer không còn mn nng vi nhc c dân gian, không phải ai cũng
đam mê và yêu thích sân khu Dù kê và nhc c truyn thống Khmer thay vào đó là các điệu
nhạc sôi động, hiện đại phương Tây đã dần dn thay thế các làn điệu truyn thng. Xut phát
t thc tế đó, những hình thc truyn nghgi lửa để lưu giphát trin nhng nét đẹp
truyn thng, khiến chúng không b mai mt theo thi gian là thc s cn thiết.
II. Ni dung
1. Thc trng truyn ngh trong ngh thut sân khu Dù kê, Chòm riêng chà pây
Khmer Nam B
Sân khu Dù kê Nam B đã tồn ti và phát trin t hơn 100 năm qua và có ảnh hưng
sâu rộng trong đời sng tinh thn của người Khmer Nam B. Hin nay, loi hình ngh thut
này đã được B trưng B Văn hoá, Th thao và Du lch quyết đnh công nhn là Di sản văn
hóa phi vt th quc gia, theo Quyết định s 2684/QĐ-BVHTTDL, ngày 25/8/2014 ca B
Văn hóa, Th thao Du lch công b danh sách 19 di sản văn hóa phi vật th cp quc gia,
trong đó có NTSK Dù Kê. Để bo tn và phát trin loi nh ngh thuật này, Trường Đại hc
Trà Vinh phi hp vi S Văn hoá, Thể thao Du lch Trà Vinh t chc Hi tho Ngh
thut sân khấu Dù kê: 100 năm hình thành và phát trin (1920 2020).
Theo tác gi Phm Tiết Khánh, “Sân khu Dù kê là loi hình ngh thut đặc sc và độc
đáo ca riêng đồng bào Khmer Nam B. Xut hin t nhng thp niên đầu ca thế k XX ti
tinh Sóc Trăng và Trà Vinh, trên cơ s tiếp biến ngh thut sân khu truyn thng Rô băm
cùng loi hình ngh thut sân khu ci lương Nam B ca ngưi Kinh và Hý kch ca người
Hoa, Dù kê Nam B nhanh chóng tr thành hin tượng ngh thuật đc đáo, thu hút s quan
tâm không nhng ca cộng đồng Khmer Nam B mà c người dân nước bạn Campuchia” [3,
tr 2].
Đây là một hot đng nhằm đánh dấu k niệm 100 năm nghệ thut sân khu Dù kê và
cũng hội để các ngh nhân, ngh sỹ, các nhà văn, nhà khoa hc gp gỡ, giao lưu, trao
đổi tho lun v sân khu Dù kê. Tuy nhiên, hi tho ch dng li vic nghiên cu, trao đổi,
tho lun các vấn đề liên quan đến kê nhưng vẫn chưa chú trọng đến vic m các lớp để
truyn ngh, m rng các loi hình sân khu Dù kê trong qun chúng xut phát t nhiu lý do
khách quan như ngân sách, đối tượng người hc, giáo viên, cơ s vt cht…
404
(Ngun:https://www.tvu.edu.vn/wpcontent/uploads/2020/10/z2142938478270_b6947
4d660583b9757c915311d2857fb-scaled.jpg)
Nói về thực trạng của nghệ thuật sân khấu kê, nghệ sĩ Ưu tú Thúy Hà - Thạch Thị
(Đoàn Nghệ thuật Khmer Ánh Bình Minh – Trà Vinh) còn trăn trở về nghệ thuật biểu diễn
sân khấu ngày càng bị mai một. Những người đi xem các vở những người
già, còn người trẻ không ai thích xem. Nguyên nhân, trong hội hiện đại, thế hệ trẻ người
Khmer không còn mặn mà với nghệ thuật biểu diễn sân khấu truyền thống mà thị hiếu của họ
hướng về những loại hình nghệ thuật hiện đại như khiêu vũ, phim điện ảnh, mạng xã hội…
Bên cạnh đó, theo nghệ Ưu Thúy Hà: Người diễn viên phải tính kiên
trì vì quá trình tập luyện biểu diễn vở kê vô cùng khó khăn. Hồi xưa, kịch bản được viết
xong rồi phân vai cho diễn viên, những diễn viên chuyên nghiệp thì luyện tập một đến hai
tháng, diễn viên không chuyên muốn tập thành thục phải mất thời gian một đến hai m.
Trước đây, đạo diễn người Kinh, sau này mới có người Khmer, đạo diễn rất nghiêm khắc,
nếu diễn viên diễn tập mà diễn sai nhiều lần hay chán nản, thì đạo diễn vẫn bắt buộc diễn viên
không được bỏ vai mà phải cố gắng bằng mọi cách để diễn cho được vai đó. Dù diễn viên rất
ấm ức, nhưng có như vậy thì sau này mới thành công. Ngày nay, ngược lại, đạo diễn luôn cố
gắng tạo điều kiện cho diễn viên trẻ, khi tập luyện, diễn viên trẻ tập lời ca, điệu nếu thấy
không phù hợp thì xin đạo diễn cho thay đổi kịch bản những lời ca, điệu cho phù hợp với
diễn viên đạo diễn chấp nhận” [2]. Chính vậy, ngày nay cách biểu diễn của nghệ sĩ trẻ
và nội dung những tác phẩm Dù kê không còn sâu sắc như ngày xưa. Bởi thế, nghệ Ưu
Thúy khi giảng dạy cho các diễn viên trẻ mới vào Đoàn, luôn nhắc nhở họ: Người
theo nghề biểu diễn Dù phải có niềm đam mê mãnh liệt với sân khấu truyền thống của dân
tộc mình, phải kiên trì luyện tập và diễn hết mình trên sân khấu” [2].
Từ những vấn đề trên có thể nhận định rằng mặc dù những năm gần đây, sân khấu Dù
đã được Đảng Nhà nước quan tâm và có bước khởi sắc hơn trước nhưng chúng ta không
thể phủ nhận một thực trạng thị hiếu của giới trẻ hiện nay với sân khấu không còn
mặn nồng. Vấn đề đào tạo để truyền dạy n khấu vẫn chưa được chú trọng chưa
405
phổ biến rộng rãi trong quần chúng chủ yếu chỉ diễn ra các đoàn nghệ thuật biểu diễn
chuyên nghiệp như Đoàn Nghệ thuật Khmer Ánh nh Minh, Đoàn Nghệ thuật Khmer Bạc
Liêu, Đoàn nghệ thuật Khmer Sóc Trăng nên chưa theo kịp được tốc độ phát triển đương đại
của các loại hình nghệ thuật hiện đại khác. Hơn nữa, đi ngũ sáng tác cho sân khu Dù kê
hin nay cũng không còn nhiều. Một số nghệ sỹ, nghệ nhân không trụ được với nghề
do không nhiều suất biểu diễn. Họ chỉ diễn vào một số dịp lễ lớn như Chôl-Chnăm-Thmây,
Sen đôn-ta, Ok-om-bok,…Vì vậy, một số nghệ nhân đã giải nghệ một số khác nếu còn
gắn bó với nghề thì cũng làm thêm nhiều nghề tay trái để trang trải cuộc sống.
Bên cnh sân khu kê, ngh thut Chòm-riêng chà y ng đang trên bờ vc b
lãng quên, hin ti loi hình ngh thut y hầu như khá xa lạ vi gii tr. Chòm-riêng chà
pây ờng như vắng bóng trong các bui biu din không khán gi thưng thc. Nếu
như sân khấu Dù kê vn còn được công chiếu, biu din vào các ngày l hi ln ti các chùa
và các chương trình truyền hình địa phương có người Khmer sinh sng, thnh thoảng đâu đó
vẫn người dân thưng thc mc không quá mn mòi thì Chòm-riêng chà y hu như
ch còn lại trong các phim liệu. y đàn chà-y dường như chỉ xut hin trong các vin
bo tàng, các khu trin m nhc c Khmer. Hơn nữa, các ngh nhân, ngh s truyn nhân
dy v Chòm-riêng chà pây cũng ngày càng ít dần ít truyn nhân thế h sau, nếu
cũng chỉ có các c lão niên luôn c gắng u giữ li nhng giá tr văn hoá tốt đẹp ca dân tc.
Ngày 24.4.2013, B Văn hoá-Th thao Du lch ra quyết định ng nhận “Nghệ thut
Chầm riêng Chà y” của đồng bào Khmer là Di sản văn hóa phi vật th quc gia. Nhn thc
được nguy cơ mai mt ca Chòm-riêng chà pây Khmer, Trường Đại học Trà Vinh đã mở các
lp truyn dy v loi hình ngh thut này. Tuy nhiên, lp hc ch din ra trong một giai đoạn
ngn trong khuôn kh d án và để duy trì được lp hc này không phải là điều d dàng. Thc
tế cho thy, lp hc v ngh thut Chòm-riêng chà pây ch m được trong thi gian ngn do
nm trong khuôn kh đề tài vi s tài tr kinh phí t nước ngoài rồi sau đó không còn đưc
tiếp tc. Theo bà Thch Th t Linh (Phó Giám đc Trung tâm phc v cộng đồng Trưng
Đại học Trà Vinh) người đã trực tiếp t chc m các lp truyn dy v ngh thut chòm
riêng chà pây chia s:
Vic m lp Chòm-riêng chà y nói riêng và các lp dy ngh truyn thng Khmer
nói chung chưa đưc duy trì thc hin liên tc. Hầu như nó chỉ được thc hiện trong giai đoạn
làm đ tài, d án. Khi đ tài, d án kết thúc thì rt khó m lp vì thiếu kinh phí, nhân lực, cơ
s vt chất…Các nguồn kinh phí d án để m lp ch yếu đến t các ngun tài tr nước
ngoài. Do đó, vic tìm kiếm các d án để duy trì kinh phí m lp là mt vấn đề không d dàng
[1]. Ngoài ra, vic m kiếm ngh nhân tr đ ni nghip, thc s yêu thích v ngh thut
chòm riêng chà pây cũng ít và hạn chế. Các địa đim ging dy cũng không đầy đủ cơ sở vt
chất, nơi dạy ngh ch yếu là nhà dân, quy mô thc hin còn nh l.
2. Thc trng truyn ngh trong chế tác mô hình nhc c, mt n
Bên cạnh sân khấu Dù kê, Chòm-riêng chà pây, nhạc cụ Khmer là một phần không thể
thiếu trong đời sống văn hoá tinh thần của người Khmer Nam Bộ. Âm thanh của dàn nhạc
Ngũ âm, trống chay-dam, đờn gáo,luôn hiện diện trong các dịp lễ lớn như Chôl-Chnăm-
406
Thmây, Sen đôn-ta, Ok-om-bok và các dịp trọng đại khác của người Khmer. Nhạc cụ dân
gian cùng gắn với người dân Khmer theo những thăng trầm của cuộc sống. hiện diện
mọi lúc, mọi nơi từ gia đình đến chùa chiền, đám hỏi, đám cưới, tang lễ. Tất cả đã tạo nên
một nét đẹp tinh thần không thể thiếu của người Khmer. Hiểu được tầm quan trọng đó, trường
Đại học Trà Vinh hằng năm đều tổ chức chiêu sinh ngành Biểu diễn nhạc cụ truyền thống và
ngành Âm nhạc học để tạo nguồn lực và bồi ỡng đội ngũ trẻ am hiểu về âm nhạc nhạc
cụ Khmer. Sinh viên theo học các ngành này sẽ được miễn học phí toàn khoá học đồng thời
được hưởng một số chế độ khác đặc thù các ngành tuyển sinh khác không có. Điều đó
cũng một trong những giải pháp để phát triển nguồn nhân lực trẻ trong việc giữ gìn loại
hình nghệ thuật này. Tuy nhiên, về tình hình nhạc cụ địa phương theo kết quả khảo sát
bộ cho thấy, đa số các nhạc cụ dân tộc đều thiếu hoặc bị hư hỏng nhiều. Việc truyền dạy gặp
nhiều khó khăn vì thiếu nhạc cụ, khó tìm được nghệ nhân truyền dạy, cơ sở vật chất, kinh phí
cũng vấn đề nan giải. Tại Trà Vinh, vấn đề truyền dạy về chế tác hình nhạc cụ được
thực hiện do nhóm cán bộ giảng viên Trường Đại học Trà Vinh phối hợp thực hiện tại ấp Ba
Se A, xã Lương Hoà, tỉnh Trà Vinh. Tuy nhiên, tương tự như Chòm-riêng chà pây và Dù kê,
các lớp y cũng chỉ được thực hiện trong mt thời gian ngắn và không được duy trì vì c lý
do tương tự như hai loại hình nghệ thuật trên. Ngoài ra, theo Thạch Thị t Linh (Phó Giám
đốc Trung tâm phục vụ cộng đồng Trường Đại học Trà Vinh) cũng chia sẻ, vấn đề đầu ra
cho sản phẩm, giá thành sản phẩm được bán ra thị trường cũng là một vấn đề cần xem xét và
tìm giải pháp để giải quyết. như thế, các nghệ nhân học viên mới thể duy trì được
hoạt động và tiếp tục duy trì nghề như các ngành kinh doanh khác.
Lớp
chế tác mô hình nhạc cụ tại ấp Ba Se A, xã Lương Hoà, huyện Châu Thành, tỉnh Trà Vinh
(Nguồn: Thạch Thị Út Linh)
Bên cnh nhc c Khmer, mt n là mt trong những đạo c không th thiếu trong các
bui biu din của ngưi Khmer. Không ch trong sân khu kê, La khôn Ba sc mt
n còn được dùng nhiều trong các điệu múa Chay-dăm, múa chằn,…Tuy nhiên thực tế, không