335
THỦ PHÁP XÂY DỰNG CHƯƠNG TRÌNH BIỂU DIỄN
NHẠC CỤ DÂN TỘC THU HÚT GIỚI TRẺ
ThS.NCS. Vũ Thị Kim Yến
134
Tóm tắt
Để thực hiện được mục tiêu đưa âm nhạc truyền thống gần hơn với giới trẻ trước tiên
cần phải truyền tải thông tin đến họ. Con đường gần nhất chính là các chương trình biểu diễn.
Dự án cộng đồng Mang nhạc cụ dân tộc đến trường học của trường Đại học FPT với tên gọi
đầu tiên Đưa bộ môn nhạc cụ dân tộc đến các trường THPT chính là chương trình biểu diễn
mang ý nghĩa nêu trên. Với sự hưởng ứng nồng nhiệt, đến nay dự án đã thực hiện hơn 100
suất diễn cho khoảng 120.000 học sinh và giáo viên các cấp (trong đó phần đông là học sinh
trường THPT).
Đề tài Thủ pháp xây dựng chương trình biểu diễn nhạc cụ dân tộc thu hút giới trẻ sẽ
tập trung phân tích về kịch bản chương trình này thông qua nguồn dữ liệu quan sát tham gia
và qua vận dụng lý thuyết văn hoá đại chúng, hướng đến mục tiêu thu hút sự quan tâm của
giới trẻ đối với nhạc cụ dân tộc Việt Nam và rộng hơn là âm nhạc truyền thống Việt Nam.
Từ khóa: Nhạc cụ dân tộc thu hút giới trẻ, biểu diễn nhạc cụ dân tộc, Nhạc cụ dân tộc FPT
1. Đặt vấn đề
Thu hút ( attract) theo từ điển tiếng Việt nghĩa là lôi cuốn, làm dồn mọi sự chú ý vào
(một phong trào lôi cuốn được đông đảo quần chúng tham gia). Theo từ điển Soha thu hút là
“tạo nên ấn tượng mạnh mẽ để người khác quan tâm và dồn mọi sự chú ý vào”, đồng nghĩa
với cuốn hút và lôi cuốn. “Chương trình biểu diễn nhạc cụ dân tộc thu hút giới trẻ” nghĩa là
chương trình lôi cuốn được sự chú ý của giới trẻ, khiến giới trẻ cảm thấy thú vị từ đó có thể
có những phản ứng tích cực bằng suy nghĩ hoặc hành động hướng đến bộ môn này. Việc
mong muốn giới trẻ quan tâm đến nhạc cụ dân tộc nói riêng và văn hoá dân tộc nói chung là
câu chuyện luôn được nhắc đến gần đây. Theo Phạm Bích Huyền (2013) và nhiều ý kiến đồng
quan điểm này, hiện nay khán giả trẻ ngày càng xa lạ với các loại hình nghệ thuật truyền
thống của dân tộc. Một trong những nguyên nhân quan trọng là họ không hiểu biết từ đó
không có khả năng cảm thụ, đánh giá, và dẫn đến việc không có nhu cầu “tiêu thụ” sản phẩm.
Có lẽ vì thế, gần đây nhiều hội thảo khoa học được tổ chức với chủ đề xoay quanh việc giáo
dục thẩm mỹ cho giới trẻ thông qua nghệ thuật trong đó nội dung về văn hoá nghệ thuật truyền
134
. Chủ nhiệm bộ môn Âm nhạc truyền thống Đại học FPT, TP.HCM; NCS Khoa: Văn hóa học Đại học
KHXH&NV-Đại học Quốc gia TP.HCM
336
thống luôn được đặc biệt chú trọng với mong muốn tìm ra phương hướng đưa giới trẻ đến gần
với nghệ thuật dân tộc.
Nghị quyết TW số 23 (2008) Về tiếp tục xây dựng và phát triển văn học nghệ thuật
thời kỳ mới, đã ban hành nhiều nội dung trong đó có nội dung “Hướng dẫn, khuyến khích
quần chúng tham gia sáng tạo, bảo tồn, truyền dạy và phát huy các giá trị văn hoá, văn nghệ
truyền thống của dân tộc”. Từ nghị quyết đến hành động cụ thể, dù mỗi nơi có cách thực hiện
khác nhau nhưng đều chung mong muốn lan tỏa giá trị âm nhạc truyền thống đến người trẻ.
Việc ra đời của đề án “Giáo dục âm nhạc dân tộc trong trường học trên địa bàn thành phố
Hồ Chí Minh giai đoạn 2016 - 2020” (Đan Phương, 2016), đã mang đến nhiều hứng khởi
“góp phần vào nỗ lực chung của toàn xã hội để duy trì và phát huy những tinh hoa giá trị của
nền âm nhạc, nghệ thuật truyền thống” (Nguyên Anh, 2016). Nhiều câu lạc bộ âm nhạc truyền
thống, nhạc cụ dân tộc ra đời ở các trường phổ thông và trường đại học trong cả nước. Song
song đó nhiều địa phương ban ngành liên quan đã tổ chức chương trình biểu diễn, giao lưu,
triển lãm…nhằm tạo nên nhiều sân chơi và cơ hội cho giới trẻ tìm hiểu và thực hành các bộ
môn âm nhạc truyền thống. Riêng trường đại học FPT thực hiện đưa môn nhạc cụ dân tộc vào
chương trình giảng dạy chính thức, mỗi năm đào tạo kiến thức và kỹ năng chơi nhạc cụ dân
tộc cho hàng chục ngàn sinh viên. Có nhiều đổi mới trong chương trình giáo dục phổ thông
hướng quan tâm đến âm nhạc và âm nhạc truyền thống dân tộc. Năm học 2022 – 2023 là năm
đầu tiên triển khai chương trình “Giáo dục phổ thông 2018” ở trường THPT (áp dụng toàn
quốc). Điểm đặc biệt trong chương trình này là âm nhạc đã trở thành môn học tự chọn (trước
đây không có môn âm nhạc trong chương trình giáo dục THPT). Việc đổi mới chương trình
giáo dục trong toàn quốc cùng với đề án “Giáo dục âm nhạc dân tộc trong trường học trên địa
bàn Thành phố Hồ Chí Minh” đã khẳng định vai trò không thể thiếu của âm nhạc nói chung
và âm nhạc truyền thống nói riêng trong đời sống con người hiện đại. Dù hiện nay việc giảng
dạy nhạc cụ tại các trường phổ thông vẫn còn bỏ ngỏ do không có giáo viên, nhưng ý nghĩa
của chương trình vẫn có những giá trị nhất định.
Theo tác giả Phạm Bích Huyền (2013), “giáo dục nghệ thuật là hoạt động chuyển giao
di sản văn hóa nghệ thuật giữa các thế hệ” và có nhiều hình thức giáo dục. Trong đó việc tổ
chức các buổi biểu diễn giao lưu, giới thiệu về các loại hình nghệ thuật cũng là một hình thức.
Nhạc cụ dân tộc thuộc nghệ thuật biểu diễn nên phương pháp trực quan sinh động nhất để
giới thiệu thông tin chính là chương trình giao lưu và biểu diễn các nhạc cụ này. Từ trước đến
nay, vẫn có nhiều chương trình biểu diễn đến các bạn trẻ, tuy nhiên theo quan sát của chúng
tôi đa phần các chương trình chú trọng đến khía cạnh nghệ thuật truyền thống sâu mà ít quan
tâm đến yếu tố tâm sinh lý lứa tuổi và hơi thở đại chúng. Nghệ thuật truyền thống Việt Nam
hay bất cứ một bộ môn nghệ thuật nào trên thế giới, đều là tinh hoa của dân tộc đó. Mà tinh
hoa có nghĩa rằng đã được chắt lọc, để hiểu được những giá trị văn hoá này cần phải có vốn
kiến thức nhất định. Thế nên để các bạn trẻ thẩm thấu cần phải có lộ trình và qui trình cài đặt
cho họ. Mới tiếp cận thôi mà chúng ta gửi thông điệp quá khó, họ không hiểu nên sẽ cảm thấy
không hay không hấp dẫn. Đó cũng là một trong những nguyên nhân làm giảm sự quan tâm
của giới trẻ đối với âm nhạc truyền thống nói chung và nhạc cụ dân tộc nói riêng.
337
Liên quan đến hướng suy luận này, chúng ta có thể quan sát sự bùng nổ gần đây của
ngành công nghiệp giải trí ở một số quốc gia Châu Á (tiêu biểu là Hàn Quốc). Nhắc đến Hàn
Quốc, có thể thấy âm nhạc dân tộc của họ cũng đã có vai trò quan trọng trong quá trình hình
thành và phát triển nên trường phái K-Pop. Cùng với sự phát triển của âm nhạc đại chúng, âm
nhạc dân tộc góp mặt để tạo nên thể loại âm nhạc “dân gian đương đại” (gugak gayo), trở
thành một diện mạo mới cho bức tranh âm nhạc ở Hàn Quốc. Quá trình này được gọi là “hợp
tác và đồng vận” và “âm nhạc dân tộc chính là một vũ khí tiềm ẩn có thể tạo ra sự thay đổi
cho các ngành nghệ thuật khác” (Song Hyun-min, 2022). Hàn Quốc làm được điều này là họ
đã vận dụng các thủ pháp Văn hoá đại chúng để xây dựng các chương trình hay sản phẩm âm
nhạc mà trong đó yếu tố đại chúng hấp dẫn khán giả được chú trọng. Theo tác giả Phan Thị
Thu Hiền (2023), Văn hoá đại chúng là “hình thái văn hoá mới của thời hiện đại” với sáu đặc
trưng cơ bản là tính đại chúng, tính công nghiệp hoá và tính thương mại, tính thế tục-thường
nhật, tính gii trí, tính tức thời, hiện diện mọi lúc mọi nơi trong cuộc sống. Để xây dựng nên
các sản phẩm văn hoá đại chúng, cần phải áp dụng các thủ pháp và mô hình cấu trúc văn hoá
phù hợp.
Sản phẩm văn hóa hướng đến sự thu hút của giới trẻ, cân phải mang trong đó tính
truyền thông, tính giải trí, tính hội tụ văn hoá và văn hoá tham gia. Ngày nay với khoa học
công nghệ phát triển, hầu hết các bạn trẻ đều sở hữu điện thoại thông minh, hình thành nên
một phản xạ tự nhiên của thời hiện đại là chụp ảnh và truyền tải thông tin. Chính vì lẽ đó, một
sản phẩm văn hoá nếu muốn thu hút họ cần có tính giải trí, có thông tin đủ để họ có thể phản
xạ vô thức thực hiện các thao tác này, như một trải nghiệm thú vị với chương trình. Thao tác
này cũng giúp truyền tải thông tin đến nhiều người hơn, đặc biệt với những chương trình được
yêu thích thông tin càng lan tỏa nhanh và rộng.
Dự án Mang nhạc cụ dân tộc đến trường học
135136137
của Đại học FPT ra đời dựa trên
nội dung giai đoạn 1 của đề án “Giáo dục âm nhạc dân tộc trong trường học trên địa bàn
thành phố Hồ Chí Minh giai đoạn 2016 – 2020 (giai đoạn tìm hiểu thị hiếu âm nhạc và thành
lập câu lạc bộ). Đề án yêu cầu hàng năm, các trường phổ thông trên địa bàn Thành phố Hồ
Chí Minh phải tổ chức các chương trình biểu diễn giao lưu âm nhạc truyền thống Việt Nam
cho học sinh của trường. Đại học FPT với nguồn nhân lực sẵn có là đội ngũ giảng viên và
sinh viên biểu diễn nhạc cụ dân tộc, đã xây dựng chương trình “nhằm đồng hành cùng các
trường THPT trong việc triển khai giảng dạy nhạc cụ dân tộc tại trường, góp phần lan tỏa
những giá trị truyền thống của Việt Nam đến với thế hệ trẻ” (Khánh Tâm, 2022).
Trong khuôn khổ bài tham luận này, chúng tôi sẽ phân tích và lý giải kịch bản chương
trình biểu diễn của đại học FPT, trên cơ sở vận dụng cấu trúc Mô hình ngôi nhà văn hoá đại
chúng được tác giả Jack Nachbar và Kenvin Lause (1992) xây dựng, để thấy được những
điểm đóng góp của chương trình trong nỗ lực thu hút giới trẻ ngày càng quan tâm hơn đến âm
135
https://youtu.be/Lc5TmL-ZR7E?si=WobMyFXdK4ghImDj
136
https://thptgiadinh.hcm.edu.vn/tin-tuc-su-kien/chuong-trinh-mang-nhac-cu-dan-toc-den-truong-
hoc/ctmb/14237/478955
137
https://quan3.hochiminhcity.gov.vn/tin-tuc-su-kien/van-hoa-xa-hoi/truong-thpt-nguyen-thi-minh-khai-mang-nhac-
cu-d-226-n-toc-den-voi-hoc-sinh-101500.html
338
nhạc truyền thống nói chung và nhạc cụ dân tộc nói riêng. Từ đó có thể rút ra một số kinh
nghiệm xây dựng chương trình. “Đại chúng” trong phạm vi của dự án là cộng đồng các trường
phổ thông, không phải cộng đồng rộng lớn của xã hội, tuy nhiên với con số lên đến trăm ngàn
người xem, có thể xem là một thành tựu lớn của sinh viên và giảng viên đại học FPT.
Cấu trúc Ngôi nhà văn hoá đại chúng (dẫn theo Phan Thị Thu Hiền, 2023), là một cấu
trúc ngôi nhà gồm có hai mái với hai tầng lầu đặt trên tầng nền móng có hai lớp. Giữa và
trong các tầng, được vẽ nhiều mũi tên nhằm “nhấn mạnh quan hệ tương thuộc phức tạp giữa
chúng”. Các tầng trong ngôi nhà, phải thể hiện được những yêu cầu của cấu trúc như sau:
- Tầng nền móng (Basement): chứa đựng những giá trị và niềm tin. Lớp móng sâu nhất chính
là những giá trị niềm tin nền tảng, có tính trường tồn (longstanding). Lớp sát bề mặt là những
giá trị niềm tin mới hình thành, dễ phai nhạt và biến đổi (fads, fancies)
- Lầu 1: Tạo tác văn hoá (Artifacts): chứa đựng những nhân vật anh hùng (People, Heroes) đại
diện cho lý tưởng xã hội và đồ vật (Objects) có ý nghĩa biểu tượng.
- Lầu 2: Sự kiện (Event): là việc tổ chức sự kiện văn hoá đại chúng theo trật tự từ khi bắt đầu
đến khi kết thúc sự kiện. Gồm có các nghệ thuật đại chúng và các nghi thức liên quan được
thể hiện. Điều cần lưu ý là các nghệ thuật và nghi thức này đều chứa đựng hay phản ánh
những giá trị và niềm tin chứa đựng ở tầng nền móng.
Sơ đồ cấu trúc Ngôi nhà văn hoá đại chúng của Jack Nachbar và Kenvin Lause (1992)
(Theo Phan Thị Thu Hiền, 2023)
339
2. Nội dung kịch bản
Kịch bản được xây dựng gồm với bốn phần nội dung chính như sau:
Phần 1 (mở đầu): chào hỏi, nêu lý do, giới thiệu môn học nhạc cụ dân tộc tại đại học FPT và
ý nghĩa của dự án. Tiếp nối sẽ là phần biểu diễn hòa tấu, độc tấu 3 tiết mục có nội dung hướng
về truyền thống văn hoá dân tộc, khơi gợi lòng tự hào dân tộc, giới thiệu nét đẹp của dân ca
các vùng miền. Đan xen giữa các tiết mục sẽ giới thiệu ngắn về thời gian học nhạc cụ dân tộc
của các sinh viên biểu diễn trên sân khấu, tạo sự chú ý và tò mò của khán giả (thời gian học
ngắn nhưng đạt kết quả tốt, và kết quả đó được minh chứng thực tế trên sân khấu).
Phần 2: Giao lưu giới thiệu nhạc cụ. Dưới sự dẫn dắt chung của một giảng viên chính, lần
lượt các giảng viên sẽ giới thiệu ngắn gọn về nguồn gốc, kỹ thuật và âm sắc về nhạc cụ mình
phụ trách. Phần giới thiệu âm sắc nhạc cụ, sẽ tập trung vào giai điệu các bài dân ca. Sau khi
giảng viên đánh xong sẽ đặt câu hỏi cho khán giả học sinh về tên bài và xuất xứ của nó, nếu
trả lời đúng sẽ nhận được phần thưởng từ đại học FPT. Từ việc trả lời đúng tên các bài nhạc,
các giảng viên sẽ mời người trả lời lên sân khấu cùng hát giao lưu. Trong suốt phần này là
khoảng thời gian tương tác giữa người diễn và khán giả rất sinh động và vui nhộn dù đây là
phần nội dung mang tính giáo dục, từ bài học về nhạc cụ được mở rộng ra thành bài học dân
ca các vùng miền của Việt Nam. Kết thúc phần giao lưu này sẽ là một bài nhạc Việt đang nổi
tiếng được trình bày bởi các giảng viên của Đại học FPT.
Phần ba: biểu diễn các tiết mục nhạc Việt Nam mang hơi thở hiện đại gần gũi với giới trẻ và
nhạc quốc tế đang thịnh hành, thể hiện sự năng động của các nhạc cụ dân tộc Việt Nam, khả
năng ứng biến và giao lưu văn hoá. Hình thức thể hiện kết hợp giữa biểu diễn nhạc cụ và biểu
diễn vũ đạo hiện đại.
Phần 4 (phần kết): kết chương trình sẽ luôn là một bài dân ca được làm mới thông qua các
thủ pháp hoà âm phối khí và phối hợp các bè của nhạc cụ. Thể hiện mối liên kết giữa văn hoá
dân gian, văn hóa tinh hoa và văn hoá đại chúng. Chào kết chương trình, chụp ảnh lưu niệm.
Ngoài ra bài nhạc kết chương trình cũng như một lời nhắn gửi đến khán giả xem chương trình:
dù chúng ta có đi đâu thì vẫn luôn nhớ về nguồn cội là người Việt Nam.
3. Lý giải kịch bản theo cấu trúc ngôi nhà văn hoá đại chúng
3.1 Tầng nền móng (Basement)
Xuyên suốt nội dung chương trình giá trị văn hoá truyền thống luôn được nhắc nhớ và đề
cao thông qua cách kết cấu và đan cài nội dung các tiết mục biểu diễn. Mở đầu chương trình
luôn là những bài nhạc có nội dung khơi gợi truyền thống hào hùng, tự hào dân tộc. Giai điệu
dân ca các miền được thể hiện và lặp đi lặp lại trong nhiều trường đoạn của chương trình,
giúp người xem nhớ tên bài, giai điệu và nguồn gốc của bài dân ca đó. Phần giới thiệu nhạc
cụ, lịch sử nguồn gốc nhạc cụ luôn là nội dung quan trọng, về chất liệu làm nên nhạc cụ luôn
được đề cập và phân tích mối quan hệ giữa các chất liệu này với thổ nhưỡng vùng đất, nơi đã
cung cấp các loại gỗ và các chất liệu làm nên chúng.
