262
Ý NGHĨA GIÁO DỤC CỦA VỞ KỊCH “HỒN TRƯƠNG BA DA HÀNG THỊT” CỦA
LƯU QUANG VŨ
TS. Nguyễn Thị Kim Hồng
58
, ThS. Phạm Thị Trang
59
Tóm tắt
Việc giáo dục lý tưởng đạo đức, lối sống văn hóa cho thế hệ trẻ luôn là vấn đề được toàn
xã hội chú ý quan tâm trong giai đoạn hiện nay. Thông qua các hoạt động giáo dục văn hóa
trong nhà trường, đặc biệt là qua các phân môn đặc thù có nội dung giáo dục nhân cách cho
học sinh như Văn học, Đạo đức… đã phần nào giúp cho thế hệ trẻ có cơ hội trưởng thành và
từng bước hoàn thiện nhân cách. Trong báo cáo này, chúng tôi phân tích nhiệm vụ giáo dục
về đạo đức lối sống đối với thế hệ trẻ trong nhà trường hiện nay thông qua việc vận dụng chức
năng giáo dục nhận thức và thái độ sống trong các tác phẩm văn học, cụ thể là qua tác phẩm
tiêu biểu của Lưu Quang Vũ: vở kịch Hồn Trương Ba da hàng thịt.
Từ khóa: Lưu Quang Vũ, giáo dục, nhân cách.
1. Mở đầu
Bằng hình tượng nghệ thuật, văn học mở ra khả năng biến quá trình nhận thức thế giới
khách quan thành quá trình tự nhận thức về cá nhân mỗi người. Đây là đặc điểm quan trọng
nhất trong chức năng nhận thức của văn học. Văn học không nhận thức thế giới đối tượng
như những bản thể tự nó, mà nhận thức các quan hệ đời sống, chủ yếu là quan hệ xã hội của
con người. Nhận thức các quan hệ đời sống, văn học giúp độc giả nhận ra phương diện giá trị
của đối tượng, chủ yếu là giá trị tinh thần đối với con người được thể hiện tập trung trong đó.
Nhà văn miêu tả cái thiện, cái ác, sự áp bức bóc lột, nỗi thống khổ của con người chủ yếu là
để giúp độc giả nhận ra ý nghĩa, giá trị của cuộc sống. Văn học giúp con người hiểu được giá
trị và vị trí của mình, biết được mình phải làm gì và có thể làm gì để xây dựng cuộc sống
chung. Nó giúp ta sống cuộc đời có ý thức sâu sắc, mãnh liệt về giá trị và năng lực vô tận của
mình để phấn đấu, sáng tạo. Trong báo cáo này, chúng tôi phân tích yêu cầu giáo dục về đạo
đức lối sống đối với thế hệ trẻ trong nhà trường hiện nay thông qua việc vận dụng chức năng
giáo dục nhận thức và hành động của tác phẩm văn học, cụ thể là qua tác phẩm “Hồn Trương
Ba da hàng thịt” của Lưu Quang Vũ.
2. Nội dung
Ngoài chức năng nhận thức thì chức năng giáo dục cũng là một chức năng quan trọng
đối với văn học. Sự phản ánh trong văn học bao giờ cũng có khuynh hướng, gắn liền với một
quan điểm, một cách nhìn, một thái độ đối với các hiện tượng được mô tả. Văn học có tác
dụng giáo dục, cải tạo quan điểm, tư tưởng, đạo đức... rất lớn nhưng văn học giáo dục con
người không phải như một nhà thuyết giáo mà như một người bạn đồng hành, đối thoại, tâm
tình với bạn đọc, một tấm gương để người đọc tự soi mình, nên đã chuyển hóa quá trình giáo
dục, thuyết phục từ bên ngoài thành quá trình tự giáo dục, tự thuyết phục một cách tự giác
58
. Trường Đại học Tây Nguyên
59
. Trường Đại học Tây Nguyên
263
bên trong nhận thức của độc giả.
Chức năng giáo dục đạo đức là chức năng quan trọng của văn học và cũng là vấn đề
được nhiều nhà văn, nhà thơ quan tâm. Nhưng giáo dục bằng văn học là một vấn đề không
đơn giản bởi công tác nghệ thuật ấy lại đồng thời là một công tác khoa học. Những tác phẩm
văn học chứa đựng những điều tốt lành, đẹp đẽ, trong đó có sự đấu tranh giữa cái thiện cái
ác, thể hiện triết lí đạo đức của dân gian về cái thiện, cái đẹp: ở hiền gặp lành, ác giả ác báo
giúp người đọc biết phân biệt cái tốt và cái xấu, tránh xa cái xấu, cái ác... Giáo dục trong văn
học thường xuất phát từ những sự việc, hình ảnh, con người gần gũi, quen thuộc. Tất cả các
chủ đề giản dị đơn sơ như thật thà, dũng cảm, lao động, đoàn kết, đến các vấn đề lớn lao, cao
cả như tình yêu tổ quốc, nhân dân, lòng căm thù giặc cũng đều xuất phát từ thực tiễn mà nhà
văn hướng đến giáo dục thế hệ trẻ. Mỗi bài thơ, câu chuyện với những nét độc đáo khác nhau
giúp trẻ em nhìn vào đó như soi vào những chuẩn mực đạo đức. Mới đầu có thể chỉ là sự bắt
chước theo thói quen, nhưng rất có thể sau sẽ trở thành ý thức, thành phương châm ứng xử,
thành một cách sống của trẻ. Chức năng giáo dục là chức năng quan trọng trong văn học, vì
về phương diện tư tưởng, văn học giúp các em có thái độ và quan điểm đúng đắn về cuộc
sống, giáo dục tư tưởng nhân văn và tiến bộ; Về phương diện tình cảm, văn học giúp các độc
giả biết yêu ghét đúng đắn, làm cho tâm hồn trở nên lành mạnh, trong sáng, cao thượng hơn;
Về mặt đạo đức, văn học giúp độc giả biết phân biệt phải trái, đúng sai và có quan hệ tốt đẹp
với mọi người qua đó nâng đỡ cho nhân cách của các em phát triển, hoàn thiện nhân cách của
trẻ em. Hiệu quả giáo dục của tác phẩm văn học được tạo ra một cách tự nhiên. Trong quá
trình tác động để cải biến con người, văn học không phải như người thầy thuyết giáo khô
khan mà như người đồng hành, người đối thoại với độc giả. Có thể nói, tác phẩm văn học
chân chính là tấm gương để mỗi cá nhân tự đối chiếu và đánh giá về người khác cũng như
chính bản thân mình. Bằng cách đó, văn học chuyển quá trình giáo dục thành tự giáo dục.
Việc giáo dục của phân môn văn học ở các cấp độ từ Mầm non đến Trung học phổ thông
nhằm hướng đến những mục tiêu cụ thể là giúp cho học sinh bước đầu tiếp xúc với ngôn ngữ
văn học, rung cảm trước vẻ đẹp của nó, nắm được một số nội dung và đặc điểm chính yếu về
tác phẩm văn học để vận dụng trong việc tiếp nhận các sáng tác ngôn từ phù hợp với lứa tuổi
và trong việc sáng tạo lời nói. Đồng thời phân môn văn học cũng tạo điều kiện để các em
bước đầu tiếp xúc với hình tượng nhân vật văn học, giúp các em có cảm xúc, biết rung cảm
trước những buồn, vui, yêu, ghét của con người, từ đó hình thành và phát triển nhận thức, tình
cảm và thái độ đúng đắn trong cuộc sống: biết phân biệt đẹp/xấu, thiện/ác, đúng/sai; biết yêu
thiên nhiên, biết yêu quê hương, đất nước từ đó biết ý thức trách nhiệm với tổ quốc; văn học
còn khơi dậy lòng nhân ái, vị tha; có ý thức về bổn phận với ông bà, cha mẹ, người thân, thầy
cô, bạn bè; biết tôn trọng nội quy, tôn trọng pháp luật, bảo vệ của công, bảo vệ môi trường;
biết sống trung thực, dũng cảm; có ý thức và nhu cầu nhận thức bản thân ...
Mỗi dung lượng kiến thức đưa vào chương trình sách giáo khoa đều hướng đến mục
đích nhất định là góp phần vào việc giáo dục toàn diện nhân cách cũng như tri thức đối với
học sinh. Văn học có tác dụng tích cực trong việc làm giàu tâm hồn, phong phú đời sống tâm
hồn, tình cảm, rèn luyện tính cách, phát triển toàn diện nhân cách con người. Văn học có ý
nghĩa giáo dục rất lớn về thẩm mĩ, về lòng yêu con người, yêu quê hương đất nước... hơn rất
264
nhiều so với những lời giáo huấn khô khan, khiên cưỡng; văn học mang lại cho các em những
bài học nhân sinh nhẹ nhàng, tự nhiên nhưng cũng không kém phần sâu sắc. Học sinh cần
được trang bị kiến thức và cả bồi dưỡng nhân cách như giáo dục lòng nhân ái, sự trung thực,
tinh tế của tâm hồn, sự trân trọng cái tốt, cái đẹp, xa lánh và loại bỏ cái xấu, cái ác ... Chính
vì vậy vai trò của văn học trong việc giáo dục thế hệ trẻ là rất quan trọng.
Tác động giáo dục tâm hồn sâu xa và đặc biệt của văn học thể hiện trước hết là bồi
dưỡng, phát triển ở con người chất nhân văn, lòng nhân ái, những phẩm chất làm người tốt
đẹp. Văn học có khả năng thoát ra khỏi ý nghĩa là công cụ để chuyển tải một ý đồ giáo huấn
giản đơn, khô khan, gò bó hay nhạt nhẽo, trừu tượng. Các hình tượng giàu tính thẩm mĩ, chân
thực, gắn liền với cuộc sống trong văn học được thể hiện một cách nhẹ nhàng, thoải mái và
rất hấp dẫn, thuyết phục... nhằm hướng các em tới những cảm xúc khác nhau về cuộc sống,
về con người, biết vươn tới những giá trị tinh thần như cái đẹp, lòng tốt, tình thương đồng
loại ... Những sáng tác có giá trị thực sự giúp độc giả thêm yêu đời, yêu người, biết khát khao
ước mơ đồng thời khích lệ con người vượt qua hoài nghi, sợ hãi hay bi quan, chán nản ... Nhờ
văn học, con người trở nên tế nhị, nhạy cảm trong giao tiếp, có ý thức tự nhận thức và điều
chỉnh hành vi. Chính vì có những vai trò quan trọng như thế nên thế hệ trẻ sẽ không thể phát
triển nhân cách toàn diện nếu không được đọc những tác phẩm văn học làm giàu có, phong
phú tâm hồn... Văn học có tác dụng quan trọng trong việc giáo dục toàn diện đối với thế hệ
trẻ, người giáo viên dạy văn cần khai thác những nội dung giáo dục sao cho phát huy hết sức
mạnh nghệ thuật của tác phẩm một cách tinh tế, tự nhiên là công việc không hề đơn giản, đòi
hỏi rất lớn ở tài năng, tâm huyết, tình cảm yêu mến và tinh thần trách nhiệm thực sự của các
nhà sư phạm đối với thế hệ trẻ.
Qua tác phẩm văn học, thầy cô có thể cho học sinh tự rút ra những bài học về cách giao
tiếp, ứng xử với các thành viên trong gia đình của mình như đối với ông bà, cha mẹ thì trẻ
cần phải biết quý trọng, yêu thương, có lòng biết ơn sâu sắc, cần phải tích hợp giáo dục về
tình thương yêu… Giáo viên cũng có thể linh hoạt, sáng tạo để thông qua những tác phẩm
văn học giúp học sinh sẽ tự rút ra được những bài học quý giá cho bản thân mình và có những
hành động tốt giống như những nhân vật trong các câu chuyện mà các em được nghe, được
đọc. Thông qua dạy học văn, các em sẽ được tiếp thu những giá trị về tình cảm, đạo đức một
cách tự nhiên và hiệu quả nhất.
Văn học là một phương tiện giáo dục hết sức tinh tế, văn học có khả năng tác động sâu
sắc vào tâm hồn, tư tưởng và nhận thức của con người. Mạnh mẽ và kì diệu, văn học cần
được đưa vào giáo dục nhân cách, đạo đức. Cách giáo huấn đạo đức khô khan xưa nay đối
với trẻ là những lời dạy dỗ chán ngắt, khó hiểu. Đối với thế hệ trẻ, việc giáo dục nhân cách
phải khéo léo, tế nhị. Chính vì điều đó mà Văn học là một phương tiện giáo dục đem đến cho
trẻ sự hứng thú hơn cả mà chúng ta cần phát huy. Văn học có vai trò quan trọng trong việc
giáo dục toàn diện nhân cách trẻ em cả về đạo đức, trí tuệ và tình cảm thẩm mỹ, giúp trẻ biết
thưởng thức cái đẹp, tâm hồn trở nên nhạy cảm, tinh tế hơn. Việc phát huy phương tiện giáo
dục này có lẽ là một điều cần thiết để làm thay đổi những cách giáo huấn khô khan, những
lời dạy dỗ cứng ngắc song ít hiệu quả mà lâu nay chúng ta vẫn áp dụng với trẻ. Vì thế, trong
môi trường giáo dục ở nhà trường và gia đình, chúng ta cần tác động đến nhân cách thế hệ
265
trẻ thông qua con đường văn học. Văn học còn góp phần hình thành lí tưởng thẩm mĩ, đánh
thức bản chất nghệ sĩ và cảm hứng sáng tạo vì văn học luôn phản ánh hiện thực đời sống dưới
ánh sáng của lí tưởng thẩm mĩ. Văn học tác động lớn tới việc hình thành lí tưởng thẩm mĩ
cho con người bằng nhiều cách khác nhau. Qua hình tượng các nhân vật chính diện là sự hóa
thân của lí tưởng thẩm mĩ, nhiều tác phẩm đã có ý nghĩa khích lệ, định hướng cho cuộc sống
con người. Qua việc tiếp xúc với văn học, người đọc dần dần hình thành khả năng thưởng
thức tinh tế nhạy bén, biết đưa ra sự thẩm định, đánh giá những giá trị thẩm mĩ của tác phẩm
nghệ thuật nói riêng, hiện thực cuộc sống nói chung. Đằng sau việc giải trí, tác phẩm văn học
bao giờ cũng chứa đựng giá trị nhận thức, bài học nhân sinh sâu sắc và khát vọng mãnh liệt
vươn tới cái đẹp, cái hoàn thiện, đó cũng là giá trị đáng trân trọng của những tác phẩm văn
học chân chính, cụ thể là trong báo cáo này, chúng tôi sẽ giới thiệu về giá trị giáo dục đáng
quý của tác phẩm “Hồn Trương Ba da hàng thịt” (Lưu Quang Vũ).
Việc giáo dục lý tưởng, lối sống văn hóa cho thế hệ trẻ vẫn luôn là vấn đề phức tạp và
cấp thiết hiện nay. Hiện nay mặt trái của các phương tiện truyền thông hiện đại, các thông tin
độc hại lan tràn trên Internet, trên mạng xã hội cùng quá trình hội nhập quốc tế ngày càng sâu
rộng sẽ tác động lớn đến tư tưởng, tình cảm lớp trẻ và công tác giáo dục thế hệ trẻ. Vì thế
chúng ta cần nâng cao nhận thức về tính cấp bách và tầm quan trọng của công tác giáo dục
thế hệ trẻ một cách đầy đủ. Sự phối hợp giữa gia đình, nhà trường, xã hội là vấn đề cốt yếu
trong giáo dục nhân cách, đạo đức của thế hệ trẻ. Ở đây chúng tôi nhấn mạnh chức năng giáo
dục nhân cách cho thế hệ trẻ thông qua dạy học văn học, cụ thể là thông qua những tác phẩm
chứa đựng nhiều mặt ý nghĩa giáo dục về đạo đức và lối sống như Hồn Trương Ba da hàng
thịt của Lưu Quang Vũ.
Lưu Quang Vũ là một hiện tượng đặc biệt của sân khấu kịch Việt Nam. Tuy sáng tác
ở nhiều lĩnh vực như viết truyện ngắn, soạn kịch, làm thơ, vẽ tranh… nhưng ông được xem
là một trong những nhà soạn kịch tài năng nhất của nền văn học nghệ thuật Việt Nam hiện
đại. Trong các vở kịch của Lưu Quang Vũ, đáng chú ý nhất là vở Hồn Trương Ba, da hàng
thịt. Bằng nghệ thuật xây dựng nhân vật kịch độc đáo, vở kịch đem đến cho người đọc nhiều
vấn đề tư tưởng sâu sắc qua nhân vật Trương Ba trong thân xác anh hàng thịt. Tác giả Lưu
Quang Vũ đã gửi gắm nhiều thông điệp giá trị về ý nghĩa giáo dục nhân sinh, cách nói của tác
giả vừa mạnh mẽ, quyết liệt vừa kín đáo và sâu sắc về thời đại chúng ta đang sống. Trong đó,
chúng tôi nhấn mạnh hình ảnh nhân vật Trương Ba với vẻ đẹp tâm hồn cao qúy cùng với vẻ
đẹp của những người lao động trong cuộc đấu tranh chống lại sự tầm thường dung tục, sự giả
tạo để bảo vệ quyền được sống toàn vẹn, hợp với lẽ tự nhiên và khát vọng hoàn thiện nhân
cách con người chân chính. Trong màn kết, nhân vật Trương Ba trả lại xác cho anh hàng thịt,
chấp nhận cái chết để linh hồn được trong sạch toàn vẹn và hoá thân vào các sự vật thân
thương để tồn tại vĩnh viễn bên cạnh những người thân yêu của mình. Màn kết đã đem lại âm
hưởng lạc quan đồng thời tác giả đã gửi gắm thông điệp về sự chiến thắng của cái Thiện, cái
Đẹp và của sự sống mang ý nghĩa đích thực. Tác phẩm không chỉ có ý nghĩa triết lí về nhân
sinh, về hạnh phúc con người, trong vở kịch nói chung và đoạn kết nói riêng, Lưu Quang Vũ
mong muốn góp phần phê phán một số biểu hiện tiêu cực trong lối sống lúc bấy giờ và lối
sống tiêu cực ấy ở thời đại này vẫn còn biểu hiện ở nhiều bộ phận trong xã hội.
266
Ngày nay, con người nói chung và thế hệ trẻ nói riêng đang có nguy cơ chạy theo
những ham muốn tầm thường về vật chất, chỉ thích hưởng thụ. Ngoài ra vẫn còn những kẻ
viện lí lẽ tâm hồn là cao quý, đời sống tinh thần là đáng trọng mà quên đi nhiệm vụ chăm lo
chính đáng đến sinh hoạt vật chất, bỏ qua những đòi hỏi của sự phát triển về mặt đời sống vật
chất của bản thân, của gia đình và xã hội, không biết phấn đấu vì hạnh phúc toàn vẹn của con
người. Cả hai quan niệm, cách sống trên đều cực đoan, đáng phê phán, lên án trong thái độ
sống của con người hiện đại. Ngoài ra, vở kịch Hồn Trương Ba, da hàng thịt còn đề cập đến
một vấn đề cũng không kém phần bức xúc, nóng bỏng của mọi thời đại đó là tình trạng con
người phải sống giả, sống nhờ, không dám và cũng không được sống là bản thân mình, đánh
mất đi bản thể của cá nhân, bị cào bằng cá tính. Đấy là nguy cơ của hoàn cảnh sống xô đẩy
con người đến chỗ bị tha hóa, không đủ sức mạnh để thoát khỏi sự cám dỗ của danh và lợi
trong xã hội ngày nay. Với tất cả những ý nghĩa đó, tác phẩm rất tiêu biểu cho phong cách
viết kịch của Lưu Quang Vũ và cũng cho thấy giá trị giáo dục sâu xa của vở kịch về đạo đức
và lối sống của con người. Lưu Quang Vũ đã lên tiếng phê phán một số biểu hiện tiêu cực
trong lối sống lúc bấy giờ và cũng là những tiêu cực trong lối sống của con người thời nay,
đồng thời tác giả đã khẳng định khao khát hoàn thiện nhân cách của con người mang vẻ đẹp
chân chính, khao khát đấu tranh chống lại sự tha hoá trong mỗi con người. Vở kịch giúp con
người nhận ra những nguy cơ của việc thích chạy theo những ham muốn tầm thường về vật
chất, chỉ thích hưởng thụ. Thực chất đây là biểu hiện của chủ nghĩa cá nhân vị kỉ chủ quan,
của sự lười biếng, nhu nhược muốn thỏa hiệp với cái xấu của con người. Việc chú trọng giáo
dục nhận thức lối sống của thế hệ trẻ là một việc cần quan tâm hơn nữa, trong đó có vai trò
của nhà trường, gia đình và xã hội. Giáo viên cần tích hợp yêu cầu về giáo dục đạo đức lối
sống cho thế hệ trẻ qua những nội dung phù hợp của các phân môn đặc thù như Văn học, Đạo
đức… ở các cấp học hiện nay.
3. Kết luận
Với tất cả những gì để lại cho văn học nghệ thuật nước nhà thì mãi mãi Lưu Quang Vũ
vẫn luôn tồn tại trong lòng người đọc. Hồn Trương Ba, da hàng thịt và nhiều vở kịch khác
của Lưu Quang Vũ vẫn được dàn dựng và công diễn cho thấy sức ảnh hưởng của nhà soạn
kịch với công chúng yêu sân khấu, nghệ thuật. Những triết lí về cuộc đời, về con người, về
xã hội... đặt ra trong các vở kịch của Lưu Quang Vũ luôn có ý nghĩa với mọi người, mọi thời
đại, trong đó có thể khẳng định Hồn Trương Ba, da hàng thịt là một vở kịch tiêu biểu nhất
thể hiện nhiều ý nghĩa nhân sinh và ý nghĩa giáo dục, đặc biệt nó trở thành một tác phẩm
mang tinh thần giáo dục lối sống sâu xa và thấm thía nhất đối với độc giả.
Tài liệu tham khảo
Lại Nguyên Ân (2003), 150 thuật ngữ văn học, NXB Đại học Quốc gia Hà Nội.
Đinh Trí Dũng (chủ biên, 2016), Giáo trình văn học Việt Nam hiện đại, NXB Đại học Vinh.
Phạm Đăng Dư - Lê Lưu Oanh (2005), Giáo trình lí luận văn học, NXB Giáo dục.
Lê Văn Dương - Lê Đình Lục - Lê Hồng Vân (2009), Mĩ học đại cương, NXB Giáo dục.
Phương Lựu (chủ biên, 2004), Lý luận văn học, NXB Giáo dục.
Phương Lựu (2009), Vì một nền lí luận văn học dân tộc- hiện đại, NXB Văn học.
Lưu Quang Vũ (1994), Tuyển tập kịch, NXB Sân khấu.
