375
XÂY DỰNG HỒ SƠ NGHỆ SĨ CÁC ĐOÀN NGHỆ THUẬT KHMER -
GIẢI PHÁP THC ĐẨY GIÁO DỤC VĂN HÓA NGHỆ THUẬT DÂN TỘC
Ở TÂY NAM BỘ
TS. Phạm Văn Luân
142
Dẫn nhập
Ở Tây Nam Bộ, các đoàn Nghệ thuật Khmer không chỉ giữ vai trò tích cực phục vụ và
đáp ứng nhu cầu hưởng thụ văn hóa nghệ thuật của đồng bào Khmer trong vùng, mà còn là
cái nôi gìn giữ, bảo tồn, phát huy các giá trị, tinh hoa văn hóa nghệ thuật mang đậm bản sắc
văn hóa truyền thống của người Khmer ở Nam Bộ. Đội ngũ nghệ sĩ các đoàn Nghệ thuật
Khmer ở Tây Nam Bộ luôn dấn thân sáng tạo nghệ thuật, phát huy và lan tỏa những giá trị
tinh túy của Nghệ thuật Khmer cổ truyền độc đáo, họ có nhiều cống hiến góp phần giáo dục
văn hóa nghệ thuật Khmer. Trong bối cảnh mới, vấn đề giáo dục văn hóa nghệ thuật Tây Nam
Bộ, nhất là văn hóa nghệ thuật Khmer đang đứng trước những khó khăn, thách thức cần sự
chung tay, hợp lực giải quyết một cách đồng bộ và thực tế. Đã có nhiều giải pháp được đề
xuất và đưa vào thực hiện nhằm giáo dục văn hóa nghệ thuật Khmer, nhưng đến nay kết quả
vẫn chưa như mong muốn. Kế thừa và bổ sung những giải pháp đã có, chúng tôi xin chia sẻ
những suy nghĩ của mình về vấn đề xây dựng hồ sơ nghệ sĩ đã và đang công tác trong các
đoàn Nghệ thuật Khmer ở Tây Nam Bộ – một giải pháp cần thiết thúc đẩy giáo dục văn hóa
nghệ thuật Tây Nam Bộ trong bối cảnh hiện nay.
Từ khóa: Đoàn Nghệ thuật Khmer; Hồ sơ nghệ sĩ; Giáo dục văn hóa nghệ thuật Tây
Nam Bộ.
In the Southwest, Khmer Art Troupes play a pivotal role not only in catering to the
cultural and artistic enjoyment of the Khmer people in the region but also in being the bastion
for preserving and promoting the cultural and artistic essence that is rich with the traditional
identity of the Khmer people in the South. The artisans from these troupes are dedicated to
creating, promoting, and disseminating the quintessential values of unique traditional Khmer
Art. Their contributions to cultural education and the Khmer art culture are significant. In
today’s context, the challenge of national cultural and artistic education, particularly that of
the Khmer, is met with difficulties and challenges that require collaborative efforts to address
in a cohesive and effective manner. Although various solutions have been implemented to
foster Khmer culture and arts education, the outcomes have yet to meet expectations. Building
upon and enhancing existing solutions, we propose the development of profiles for artists
working within Khmer Art troupes in the Southwest—a vital step to advance ethnic cultural
and artistic education in the region under the current circumstances.
Keywords: Khmer Art Group; Artist profile; Cultural and artistic education in the
Southwestern region.
142
. Trường Đại học Văn hoá Thành phố Hồ Chí Minh
376
Nội dung
1. Nghệ thuật dân tộc Khmer Tây Nam Bộ hướng tiếp cận từ “di sản tư liệu”
Tây Nam Bộ là một là một vùng đất non trẻ nếu lấy mốc định hình cách nay trên 300
năm, khi những lưu dân người Việt vùng Ngũ Quảng trên hành trình Nam tiến cùng với người
Khmer hội tụ về vùng đất mới này đã mở mang lịch sử và văn hóa nghệ thuật dân tộc vùng
Tây Nam Bộ. Vùng đất này có bốn dân tộc cộng cư từ xa xưa: Kinh, Khmer, Hoa và Chăm.
Trong đó, người Khmer có lịch sử định cư từ rất sớm, có nhiều ảnh hưởng về mặt văn hóa, xã
hội và ngôn ngữ trong vùng. Đây là tộc người có dân số đông nhất trong các tộc người thiểu
số ở Tây Nam Bộ, khoảng 1,3 triệu người chiếm 7,2 % dân số toàn vùng Đồng bằng sông
Cửu Long (Phú Văn Hẳn, Sơn Minh Thắng (2018: 303).Với mốc lịch sử non trẻ, nhưng di
sản văn hóa Tây Nam Bộ không chỉ có đình chùa, miếu, mạo, lăng tẩm, nhà cổ,… mà còn có
cả những làng nghề, phong tục, tập quán, lễ hội, văn hóa phi vật thể đặc sắc mà từ góc nhìn
di sn tư liệu
143
nghệ thuật truyền thống Khmer đã cho thấy hoạt động phong phú của các
đoàn Nghệ thuật Khmer xứng đáng là một “điểm nhấn” của tiến trình văn học nghệ thuật Tây
Nam Bộ từ dân gian đến bác học đều có điểm nhấn “Nghệ thuật Khmer”.
Trong tiến trình lịch sử của vùng đất Tây Nam Bộ, hòa cùng 3 dân tộc anh em trong
vùng, người Khmer đã tạo dựng được một nền văn hóa - nghệ thuật đặc sắc và đa dạng với
nội dung tư tưởng nhân văn sâu sắc là hồn cốt của đời sống xã hội. Nghệ thuật dân tộc của
người Khmer Tây Nam Bộ gồm nhiều loại hình khác nhau, chuyển tải những giá trị độc đáo
riêng biệt như: sân khấu (kịch múa Rô băm, kịch hát Dù kê, hát A day, Chầm riêng Chà
pây...), âm nhạc (dàn nhạc Ngũ âm..), múa (dân gian, cung đình, tôn giáo, tín ngưỡng...), văn
học, kiến trúc (chùa Phật giáo Nam tông...), điêu khắc, thư pháp… Trong đó, một số loại hình
nghệ thuật sân khấu như kịch hát Dù kê, Chầm riêng Chà pây đã được công nhận là di sản
văn hóa phi vật thể Quốc gia; một số công trình nghệ thuật kiến trúc chùa Khmer tại Tây Nam
Bộ được công nhận là di sản kiến trúc nghệ thuật Quốc gia. Đồng thời, các loại hình nghệ
thuật của người Khmer đang có nguy cơ mai một, cần bảo tồn khẩn cấp như: kịch múa Yeak
Rom – Rô băm, nghệ thuật viết chữ trên lá Buông,...cũng đã được kiểm kê phục vụ yêu cầu
bảo tồn, phát huy. Nghệ thuật Khmer Tây Nam Bộ thể hiện tinh thần nhân văn sâu sắc và đạt
đến trình độ thẩm mĩ cao phản ánh khả năng sáng tạo cũng như thế giới quan, nhân sinh quan
của người Khmer ở Tây Nam Bộ. Nghệ thuật Khmer Tây Nam Bộ khẳng định bản sắc văn
hóa dân tộc, thể hiện sự thống nhất trong đa dạng của nền văn hóa - nghệ thuật Việt Nam.
Chính vì vậy, các loại hình nghệ thuật Khmer đã trở thành những món ăn tinh thần không thể
thiếu của người Khmer Tây Nam Bộ cũng như các dân tộc Việt Nam.
Nghệ thuật Khmer Tây Nam Bộ có ý nghĩa quan trọng trong quá trình xây dựng, bồi
dưỡng và giáo dục nhân cách, phẩm chất, tâm hồn của người Khmer nói riêng, người Việt
Nam nói chung; Đặc biệt là trong bối cảnh mới, Nghệ thuật Khmer Tây Nam Bộ góp phần
phục vụ đắc lực các nhiệm vụ giáo dục văn hóa nghệ thuật nói chung và nghệ thuật dân tộc
143
Di sản tư liệu ở đây được tiếp cận theo quan điểm của UNESCO: Chương trình Di sản tư liệu thế giới (còn gọi là
Chương trình Ký ức thế giới) ra đời từ năm 1994 với mục đích ghi nhận các di sản văn hóa thuộc dạng tư liệu
(Documentary Heritage) trên thế giới, có thể là cuốn sách, bộ phim, bức ảnh, giọng nói/hát (băng ghi âm), hay là bút
tích...
377
nói riêng, đảm bảo sự phát triển bền vững của đất nước. Đặc biệt, trong xu thế hội nhập quốc
tế ngày càng sâu rộng, văn hóa nghệ thuật Khmer Tây Nam Bộ đang ngày càng được quan
tâm bảo tồn, phát huy và tôn vinh giá trị di sản dân tộc ở tầm quốc tế, góp phần quảng bá hình
ảnh đất nước và thu hút khách du lịch, đã tạo tiền đề thúc đẩy giáo dục văn hóa nghệ thuật
đáp ứng nguyện vọng của đồng bào các dân tộc ở Tây Nam Bộ, trước hết là người Khmer.
Chúng tôi dùng “điểm nhấn Nghệ thuật Khmer” để phản ảnh vai trò của các loại hình
nghệ thuật Khmer Tây Nam Bộ như: sân khấu Dù kê, múa truyền thống Khmer, những ca
khúc cách mạng song ngữ Việt - Khmer từ thời nghệ sĩ các đoàn Nghệ thuật Khmer đã dấn
thân không ngại gian khổ, hy sinh tính mạng phục vụ, động viên đồng bào, chiến sĩ kiên
cường bảo vệ phum, sóc quê hương với những vở ca kịch Dù kê “Nghĩa tình trong giông tố”,
“Thạch Sanh - Lý Thông”, “Giữ đền cô Hia”, “Mối tình Bopha - Rạng xây”, “Bông hồng Trà
Vinh”…, những vũ điệu dân gian Sa dam, Chhu Chhai, Răm Vông, Lâm Thôn... và những ca
khúc cách mạng được hát bằng hai thứ tiếng Việt, Khmer đã góp phần thêu dệt nên nền nghệ
thuật Khmer giàu bản sắc từ cổ truyền đến đương đại.
Bước sang thời kỳ hòa bình, dựng xây đất nước từ sau năm 1975 đến nay, các đoàn
Nghệ thuật Khmer ngày càng được củng cố và phát triển, có những đoàn nghệ thuật Khmer
phát triển lên chuyên nghiệp, tạo được tiếng vang qua các kỳ Hội diễn sân khấu chuyên nghiệp
Đồng bằng sông Cửu Long và toàn quốc
144
. Hiện nay nhiệm vụ chính của các đoàn Nghệ
thuật Khmer Tây Nam Bộ là phục vụ chính trị và nhu cầu hưởng thụ văn hóa nghệ thuật của
cộng đồng dân tộc Khmer sinh sống ở các tỉnh, thành Tây Nam bộ. Bên cạnh đó, hoạt động
của các đoàn Nghệ thuật Khmer còn là môi trường tốt thúc đẩy các hoạt động nghiên cứu,
sưu tầm, bảo tồn, phát huy, giáo dục giá trị, bản sắc văn hóa truyền thống đặc sắc của dân tộc
Khmer ở Tây Nam Bộ.
2. Những vấn đề đặt ra trong giáo dục nghệ thuật dân tộc Khmer Tây Nam Bộ
Giáo dục nghệ thuật dân tộc Khmer ở Tây Nam Bộ là sự nghiệp của toàn dân, bao gồm
những công việc lâu dài, nhưng mang tính thời sự cấp bách, bởi thực tế hiện nay cho thấy,
nền nghệ thuật truyền thống Khmer ở Tây Nam Bộ đang có nguy cơ mai một và có nhiều vấn
đề rất cần được toàn xã hội quan tâm. Trong bối cảnh đất nước vận hành theo cơ chế thị
trường định hướng xã hội chủ nghĩa, hội nhập quốc tế hiện nay, vấn đề giáo dục nghệ thuật
truyền thống, nghệ thuật dân tộc đang đối mặt với nhiều thách thức, các loại hình nghệ thuật
dân tộc như nghệ thuật Khmer ở Tây Nam Bộ ngày càng gặp nhiều khó khăn, không có hoặc
rất ít khán giả, nhất là khán giả trẻ. Các rạp hát dành cho nghệ thuật Khmer ở Tây Nam Bộ
vốn đã ít nay thêm phần thưa thớt khán giả, sân khấu luôn ở trạng thái "tối đèn".
Trong nỗ lực kéo khán giả đến với sân khấu nghệ thuật Khmer ở Tây Nam Bộ, nhiều
đơn vị nghệ thuật phải thay đổi phương thức hoạt động, “xoay chiều” dàn dựng tiết mục, vai
diễn, vở tuồng theo hướng cải tiến, cách tân, làm mới sân khấu dân tộc truyền thống, đó là
chưa kể đến khía cạnh hình thức trang trí, phục trang... đi lệch với nguyên tắc ước lệ, cách
điệu và tượng trưng rất phong phú vốn đã tạo nên nét đặc trưng và sự độc đáo của nghệ thuật
144
Như đoàn Nghệ thuật Khmer Ánh Bình Minh, Trà Vinh, đoàn Nghệ thuật Khmer Kiên Giang, đoàn Nghệ thuật Khmer
tỉnh Sóc Trăng, đoàn Nghệ thuật Tổng hợp Khmer Bạc Liêu, …
378
dân tộc Khmer Tây Nam Bộ mà các thế hệ nghệ sĩ, nghệ nhân, nhạc công… đã dấn thân, bền
chí dụng công sáng tạo được công chúng khâm phục, ngưỡng mộ bao đời nay. Trong lịch sử
thăng trầm của nghệ thuật Khmer ở Tây Nam Bộ, cuốn theo xu thế hiện đại, chạy theo thị
hiếu công chúng thời nay, nhất là công chúng trẻ, một số loại hình nghệ thuật dân tộc Khmer
Tây Nam Bộ có những “phiên bản mới” đáp ứng thị hiếu khán giả trẻ, có người cho rằng hoạt
động như vậy sẽ phá vỡ bản sắc dân tộc, tính cổ truyền của nghệ thuật dân tộc, tình hình này
đã khiến giới nghiên cứu tâm huyết phải lên tiếng kêu gọi bảo tồn nghệ thuật truyền thống,
giữ gìn bản sắc nghệ thuật dân tộc Khmer Tây Nam Bộ.
Chủ trương của Ðảng và nhà nước Việt Nam về bảo tồn và phát huy giá trị nghệ thuật
truyền thống, nhất là các loại hình nghệ thuật của đồng bào dân tộc tuy đã có tác động tích
cực đến nghệ thuật Khmer Tây Nam Bộ, nhưng đến nay mâu thuẫn từ nhận thức lý luận đến
thực hành giữa bảo tồn và cách tân nghệ thuật truyền thống vẫn chưa được giải quyết một
cách hài hòa. Còn tình trạng cán bộ quản lý văn hóa chưa nhận thức được một cách đúng đắn
các khái niệm, nội dung bảo tồn, phát huy và phát triển nghệ thuật Khmer Tây Nam Bộ. Từ
nhận thức chưa đầy đủ và đúng đắn đã dẫn đến cách tiếp cận và thực hành, giáo dục nghệ
thuật dân tộc chưa phù hợp. Bên cạnh đó có một bộ phận nghệ sĩ chưa thật sự quan tâm quán
triệt đường lối văn hóa – văn nghệ của Ðảng, do cuộc sống khó khăn chỉ biết hành nghề theo
nhận thức chủ quan của mình. Ở bình diện chung của nghệ thuật Khmer Tây Nam Bộ từ góc
độ quản lý nhà nước nhiều vấn đề nan giải đã đặt ra: đội ngũ nghệ sĩ, nghệ nhân nghệ thuật
Khmer Tây Nam Bộ vững tay nghề song vẫn đang gặp khó khăn về kinh phí trong truyền dạy,
bảo tồn và phát huy nghệ thuật truyền thống ở cộng đồng cũng như giáo dục nghệ thuật dân
tộc trong nhà trường, lượng khán giả đến với sân khấu nghệ thuật Khmer Tây Nam Bộ vẫn
còn ít… Trong khi đó, một thực trạng đáng báo động là các nghệ sĩ, nghệ nhân cao niên nắm
vững nghề ngày càng thưa dần vì tuổi đời, vì sức khỏe... đã lần lượt đi xa. Thực trạng này đặt
ra cho chúng ta nhiều vấn đề cần suy nghĩ về một phương thức bảo tồn và phát huy nghệ thuật
Khmer Tây Nam Bộ có tính thực tiễn hơn, hướng vào tiêu điểm của nghệ thuật Khmer Tây
Nam Bộ là các nghệ sĩ, nghệ nhân - những chủ nhân đích thực của nghệ thuật Khmer Tây
Nam Bộ, nhân tố tạo nên sức hấp dẫn, thu hút khán giả về với cội nguồn nghệ thuật dân tộc
cổ truyền - nghệ thuật người Khmer ở Tây Nam Bộ với những nghệ sĩ ưu tú nổi tiếng như:
Kim Ly Mét, Kim Thị Chanh Tha, Thạch Sung, Thạch Thị Thane, Nghệ nhân Lý Tha; Nghệ
nhân ưu tú Sơn Kinh, nghệ nhân Thạch Tư... là những người có nhiều tâm huyết, công sức
trong truyền nghề đào tạo nên nhiều thế hệ diễn viên trẻ tài năng và các tác phẩm, công trình
kiến trúc tiêu biểu cho nghệ thuật Khmer ở Kiên Giang, Trà Vinh và Tây Nam Bộ, từ đó tạo
hiệu ứng tích cực cho hoạt động giáo dục nghệ thuật dân tộc trong nhà trường.
Trước những vấn đề đặt ra đối với giáo dục nghệ thuật dân tộc Khmer ở Tây Nam Bộ
được khái quát trên đây, thời gian qua các đơn vị quản lý và tổ chức biểu diễn, các trường,
viện trong và ngoài khu vực Tây Nam Bộ, như ĐH Cần Thơ, ĐH Cửu Long, ĐH Văn hóa Tp.
Hồ Chí Minh, ĐH An Giang... đặc biệt là trường Đại học Trà Vinh đã nỗ lực thực hiện nhiệm
vụ bảo tồn và phát huy, giáo dục các giá trị nghệ thuật truyền thống dân tộc Khmer Tây Nam
Bộ bằng nhiều hình thức sinh động: nhiều cuộc tọa đàm, hội nghị, hội thảo, công trình nghiên
cứu, tổ chức biểu diễn, quảng bá nghệ thuật dân tộc; “Ngày văn hóa – thể thao dân tộc Khmer
379
Nam Bộ”, “Những ngày văn hóa Khmer Nam Bộ” tại Hà Nội… đã được tổ chức; nhiều
chương trình, dự án đào tạo, bồi dưỡng nguồn nhân lực trong lĩnh vực văn hóa – nghệ thuật
Khmer ở các trình độ Cao đẳng, Đại học và Sau đại học được thực hiện, thể hiện tập trung
nhất ở chuyên ngành Biểu diễn Nhạc cụ Truyền thống Khmer Nam Bộ. Tuy nhiên trong các nỗ
lực, giải pháp đã có chúng tôi nhận thấy việc ghi nhận, tôn vinh, kết nối mạng lưới những người
hoạt động trong lĩnh vực nghệ thuật dân tộc Khmer Tây Nam Bộ dù có đề cập đến nhưng chưa
sâu sát, bao trùm mọi đối tượng có liên quan đến hoạt động nghệ thuật Khmer ở Tây Nam Bộ.
Nghệ sĩ ưu tú Thạch Sung
145
cho biết: học biểu diễn Dù kê không dễ, vì đòi hỏi người thể hiện
phải có năng khiếu toàn diện về ca, múa, cảm thụ văn học, âm nhạc và nghệ thuật diễn xuất.
Chính vì thế người theo nghề phải có sự đam mê thật mãnh liệt với sân khấu kịch hát Dù kê
truyền thống dân tộc mình. Đặc biệt hiện nay đội ngũ sáng tác cho sân khấu kịch hát Dù kê không
nhiều, bởi đây là một loại hình nghệ thuật tổng hợp, đòi hỏi người viết phải hội đủ trình độ chuyên
sâu về nghệ thuật biểu diễn Dù kê. Trong bối cảnh ấy, sự duy trì và không ngừng phát triển đội
ngũ nghệ sĩ, nghệ nhân các loại hình nghệ thuật Khmer là một vấn đề hết sức cấp thiết đang đặt
ra, bởi họ là tâm điểm, là tấm gương soi để thế hệ trẻ bắt nhịp cảm hứng thực hành giáo dục nghệ
thuật dân tộc vốn đang được triển khai trong nhà trường.
Nghệ sĩ ưu tú Thạch Sung đang diễn xuất – Nguồn nh: Tư liệu báo Giáo dục và Thời đại
3. Xây dựng hồ sơ nghệ sĩ, nghệ nhân các đoàn nghệ thuật Khmer – Giải pháp thúc đẩy
giáo dục nghệ thuật dân tộc ở Tây Nam Bộ
Di sản tư liệu văn hóa nghệ thuật Khmer Tây Nam Bộ đã thể hiện những giá trị văn
hóa dân tộc, tri thức và kinh nghiệm được trao truyền qua nhiều thế hệ, có ý nghĩa quan trọng
trong phổ biến kiến thức, giáo dục truyền thống lịch sử, địa lý, văn hóa, nâng cao tinh thần
ham học, tìm hiểu tri thức thông qua loại hình nghệ thuật diễn xướng dân gian độc đáo – nghệ
thuật dân tộc Khmer Tây Nam Bộ. Di sản đó không chỉ dừng lại ở những văn bản, hiện vật,
hay những vở diễn Dù Kê mà kết tinh và hội tụ ở những con người cụ thể là các nghệ sĩ, nghệ
nhân, nhạc công và những người phục vụ, tức là cộng đồng đã nỗ lực ngày đêm làm cho sân
khấu nghệ thuật Khmer Tây Nam Bộ “sáng đèn” và thổi bùng ngọn lửa tri thức, nghệ thuật
Khmer Tây Nam Bộ thông qua kênh giáo dục nghệ thuật dân tộc. Họ là một lực lượng to lớn
145
Dẫn theo Lương Định (2016), Đoàn Nghệ thuật Khmer Ánh Bình Minh:Nơi bo tồn, phát huy bẳn sắc văn hóa Khmer
Nam bộ, báo Giáo dục và Thời đại, truy cập ngày 29/02/2024 tại link https://baodansinh.vn/doan-nghe-thuat-khmer-anh-
binh-minhnoi-bao-ton-phat-huy-ban-sac-van-hoa-truyen-thong-khmer-nam-bo-41658.htm