Chæång måí âáöu
Nghéa Cuía Nghiãn Cæïu Âa Daûng Âäüng Váût
I. Nhæîng biãún âäøi cuía traïi âáút do hoaût âäüng cuía con ngæåìi
Tçnh traûng báút låüi maì chuïng ta phaíi nháûn láúy trong quaï trçnh phaït triãøn
cuía xaîüi loaìi ngæåìi laìû biãún âäøi bãöût traïi âáút, âoï laìû thay âäøi cuía âáút,
næåïc, cuía thaím thæûc váût vaì cuía khê háûu. Sæû biãún chuyãøn naìy âæåüc goüi laìû thay
âäøi cuía traïi âáút (
global change
).
ún âãö âáöu tiãn âæåüc quan tám trong quaï trçnh naìy laìû thay âäøi vãö khê
ûu. Nhiãöu næåïc tiãn tiãún våïi nãön cäng nghiãûp hiãûn âaûi saín xuáút ra nhiãöu loaûi hoïa
cháút gáy haûi cho mäi træåìng maì chuïng ta chæa biãút hãút. Nhæîng nhoïm hoaï cháút
nhæ Fluorocarbon vaì Chlorocarbon âæåüc duìng trong kyî nghãû laìm laûnh, thuäúc træì
sáu gäúc chlor, phosphor maì chuïng ta thæåìng quen tháúy laì DDT. Nhæîng loaûi naìy
tuy coïüi trong mäüt vaìi màût naìo âoï nhæ kyî nghãû laûnh, træì sáu trong näng nghiãûp,
diãût muäùi, phoìng bãûnh säút reït... nhæng màût báút låüi cuía noï ráút hiãøn nhiãn maì ai
cuîng biãút âoï laì laìm suy giaím táöng ozone khiãún cho tia tæí ngoaûi taïc âäüng maûnh
âãún âåìi säúng con ngæåìi, âäüng váût vaì thæûc váût.
öu moí vaì caïc saín pháøm tæìöu moí âæåüc sæí duûng cuìng våïi hiãûn traûng
phaï huíy thaím thæûc váût hiãûn nay khiãún cho læåüng CO2 trong khäng khê tàng lãn
úp âäi, taûo nãn hiãûu æïng nhaì kênh (do âoï CO2 âæåüc goüi laì khê nhaì kênh (
green
house gas
)). Khê naìy seîúp thuû nàng læåüng nhiãût cuía tia phaït xaûì traïi âáút, tæì âoï
laìm tàng lãn nhiãût âäü cuía khäng khê vaì taûo ra sæû thay âäøi trong khê háûu. Hoaût
Âa daûng Âäüng váût ...
2
âäüng con ngæåìi cuîng taûo ra nhiãöu CH4 maì cháút naìy cuîng coï taïc haûi trong hiãûu
æïng nhaì kên tæång tæû nhæ CO2.
üt váún âãö maì chuïng ta êt quan tám hån nhæng cuîng coï taïc âäüng laìm
thay âäøi traïi âáút âoï laìûút âi thaím thæûc váût vaì khu hãû âäüng váût täön taûi åí âoï.
Caí hai yãúu täú trãn âãöu laì nguyãn nhán cuía sæû diãût chuíng mäüt säú loaìi, màûc duì
chuïng coï êch nhæng khaí nàng âoïng goïp cuía noï cho cuäüc säúng con ngæåìi chæa
âæåüc âaïnh giaï chênh xaïc. Sæû biãún máút cuía mäüt säú loaìi laìüt quaï trçnh táút yãúu, tè
û nghëch våïi quaï trçnh saín xuáút hoïa cháút cuía con ngæåìi. Nhæ thãúû biãún âäøi cuía
traïi âáút vaìû biãún máút mäüt loaìi váùn âang tiãúp tuûc trong haìng ngaìn nàm nay màûc
duìúc âäü ráút cháûm. Con ngæåìi muäún âiãöu khiãøn cho sæû biãún âäøi naìy theo chiãöu
hæåïng coïüi nháút vaì âiãöu naìy coï thãø laìm âæåüc hay khäng âoï laì nhæîng thaïch thæïc
cho caïc nhaì sinh hoüc vaì baío täön.
û thay âäøi cuía traïi âáút âa pháön laì do hoaût âäüng cuía con ngæåìi, con ngæåìi
nh hæåíng âãún hãû sinh thaïi theo nhiãöu caïch caí træûc tiãúp láùn giaïn tiãúp:
Træûc tiãúp
: sæû gia tàng dán säú vaì tiãu thuû quaïïc
Giaïn tiãúp
: con ngæåìi laìm thay âäøi khê háûu thäng qua viãûc phaï huíy táön
ozone, giaím âi haìm læåüng khäng khê vaì tàng mæa acid hay coï thãø laì giaìu hoïa
(
eutrophication
) trãn thuíy væûc nhæ säng hay häö do sæû tháúm chaíy cuía phán boïn
hoàûc laì gáy âäüc thäng qua viãûc thaíi hoïa cháút træì sáu hoàûc caïc âäüc täú khaïc xuäúng
säng, xuäúng biãøn.
úu chuïng ta cháúp nháûn ràòng âa daûng sinh hoüc laì “täøng caïc sinh váût säúng
trãn traïi âáút, âàûc biãût laì quan saït sæû biãún âäøi låïn vãöú læåüng trong cáúu truïc vaì
chæïc nàng cuía quaï trçnh di truyãön” thç chuïng ta coï thãø phán biãût thaình 3 yï tæåíng
chênh thãø hiãûn roíû baío täön tênh âa daûng sinh hoüc våïi caïc khoï khàn gàûp phaíi åí
giai âoaûn chuïng ta säúng hiãûn nay.
Dæång Trê Duîng, GT.2001
3
1. Âoï laìüt pháön cuía sinh váût täön taûi trãn traïi âáút, coï khaí nàng âäöng
nháút trong vuî truû, váún âãö naìy chuïng ta coï thãø hiãøu âæåüc thäng qua caím
giaïc thæûc cuía con ngæåìi, noï laì pháön tæ tæåíng bao truìm cuía tän giaïo vaì
vàn hoïa, vä haûn nhæng khäng thiãúu sæû uíng häü cuía thãú giåïi sinh váût.
2. Âoï laìüt nhaì kho chæïa haìng coï giaï trë, chæa âæåüc phaït hiãûn vaì chæa
khai thaïc. Pháön naìy nháún maûnh vaìo tiãöm nàng to låïn cuía nguäön taìi
nguyãn coï thãø taïi taûo âæåüc nhæ thæûc pháøm, nguyãn liãûu, såüi, dæåüc liãûu
vaì nhæîng hoïa cháút khaïc, nhæ thãú noï quyãún ruí hay háúp dáùn tênh tæ låüi
cuía con ngæåìi khiãún cho chuïng ta khäng âäöng yï trong viãûc baío täön
nguäön gene.
3. Vaì cuäúi cuìng laì pháön dæû âoaïn cuía con ngæåìi, tênh phæïc taûp vaìû biãún
âäøi cuía noïùn chæa âæåüc hiãøu hãút. Chæa coï âuí chæïng cæï chæïng minh
ûön taûi cuía con ngæåìi phuû thuäüc vaìo sæû biãún âäüng mäüt caïch äøn âënh,
cho pheïp choün loüc tæû nhiãn hoaût âäüng maì chuïng ta váùn phaíi chëu taïc
âäüng âoï .
Hiãûn nay, màûc duì coïûön taûi cuía caïc khu baío täön nhæng sæû thoaí hiãûp
quäúc tãú chæa chuï troüng vaìo nhæîng loaìi coï nguy cå caûn kiãût. Nhiãöu vuìng giaìu coï
ö tênh sinh hoüc váùn chæa âæåüc baío vãû. ÅÍ caïc næåïc âang phaït triãøn thiãúu sæû khêch
û uíng häü âãø baío täön tênh âa daûng sinh hoüc maìùn täön taûi nhiãöu hçnh thæïc phaï
huíy tênh âa daûng sinh hoüc. Dán säú vaì aïp læûc cuía sæû phaït triãøn cho tháúy ràòng sæû
khai thaïc taìi nguyãn thiãn nhiãn váùn tiãúp tuûc tàng. Muûc tiãu trong tæång lai laì
tçm ra caïch thæïc âãø coï thãøí duûng trong vuìng baío täön åíüt mæïc âäü âa daûng
sênh hoüc naìo âoï.
Âa daûng Âäüng váût ...
4
II. Caïc khaïi niãûm vaì nguyãn lyï trong âa daûng sinh váût
Âa daûng sinh váût laì taìi saín cuía hãû thäúng säúng våïi nhiãöu sæû khaïc biãût. Cuäüc
úng âãún tæìû biãún âäüng vä haûn cuía cuía caïc hçnh daûng ráút läi cuäúng vaìúp dáùn.
ì nhæîng sinh váût hiãøn vi âån baìo cho âãún caï voi to låïn, loaìi âæåüc hçnh thaình tæì
caïc daûng khaïc nhau cuía quáön thãø räöi âãún caïc daûng khaïc nhau cuía caï thãø vaì cuäúi
cuìng laì caïc daûng khaïc nhau cuía cå quan, mä, tãú baìo vaì gene.
1. Nguäön gäúc cuía sæû âa daûng sinh váût
Phán tæí ADN cuîng nhæ caïc phán tæí khaïc phaíi tuán theo caïc qui luáût sinh
hoïa, qui luáût cå baín nháút phaíi tuán theo laì chuïng phaíi åí trong mäi træåìng coï
nhiãöu nàng læåüng tæû do vaìú âoï laì chuïng chëu aính hæåíng cuía nhiãût âäü. Quaï
trçnh sinh täøng håüp protein coï thãø xaíy ra nhæîng khaïc biãût ban âáöu do quaï trçnh
sao cheïp ADN hay sàõp xãúp laûi protein. Sæû thay âäøi vãö protein coï thãø xaíy ra caïc
træåìng håüp nhæ sau:
a.
Trung tênh:
ïc laì protein váùn khäng thay âäøi chæïc nàng, loaûi naìy coï thãø
têch tuû vaì laìm cå såí cho tênh âa daûng, coï thãø thay âäøi hçnh daïng ngoaìi
nhæng chæïc nàng váùn khäng thay âäøi thê duû nhæ mäüt càûp gen dë håüp tæí
(A, a)
b.
Chãút hay bë aính hæåíng:
âoï laìút quaí cuía quaï trçnh thay âäøi chæïc nàng
cuía protein, loaûi naìy chëu taïc âäüng låïn cuía choün loüc tæû nhiãn. Chuïng ta
quan tám âãún váún âãö naìy vaì coï nhiãöu nghiãn cæïu âãún quaï trçnh gáy
chãút do di truyãön, tçm táön säú xuáút hiãûn vaì kyî thuáût haûn chãú taïc haûi cuía
noï.
c.
Tiãún bäü hay hiãûu quaí hån:
protein måïi ráút coï giaï trë âoï laìût liãûu cuäúi
cuìng laìm tàng tênh âa daûng sinh hoüc. Coï nhiãöu cuäüc tranh luáûn vãö aính
hæåíng cuía quaï trçnh âäüt biãún, coï khaí nàng tiãún hoïa laì quaï trçnh têch luíy
Dæång Trê Duîng, GT.2001
5
ön caïc âäüt biãún nhoí hay laì coïüt cuäüc âäüt biãún to låïn, âäüt biãún âoï coï
thãø hçnh thaình loaìi måïi vaì giäúng måïi
2.
Khaïi niãûm vãö âa daûng sinh hoüc.
Biãún dë laìúu täú cå baín cuía âåìi säúng sinh váût. Coï ráút nhiãöu âäüt biãún maì
loaìi âàûc biãût täön taûi song song våïi loaìi bçnh thæåìng. Thê duû nhæ nhæîng loaìi sinh
saín âån tênh, caïc caï thãø khaïc nhau êt nháút sau mäüt láön âäüt biãún, nhæ thãúú sinh
ût coï nguäön gene khaïc biãût åíüt láön xuáút hiãûn âoï êt hån säú sinh váût hiãûn säúng,
âiãöu naìy ráút quan troüng trong viãûc æåïc tiïnh säú læåüng chênh xaïc. Säú caï thãø trong
üt loaìi biãún âäøi låïn theo hai chiãöu laì thåìi gian vaì di truyãön, nãúu säú caï thãøüt
loaìi laì 104 (âuí âãøön taûi) vaì âãø baío täön cho khi tàng âãún 107 thç säú læåüng caï thãø
loaûi do âäüt biãún ráút tháúp (10-11).
û gia tàng biãún dë trãn ADN laìm tàng tênh âa daûng trong quáön thãø, tàng
û caûnh tranh âëa lyï, laìm tênh âa daûng vãö loaìi vaì tàng sæû phong phuï cuía cuía hãû
thäúng phán loaûi. Khi chuïng ta âi âãún mäüt nåi naìo âoï, nhæ tæì ræìng taiga åí phêa
õc cho âãún ræìng nhiãût âåïi xêch âaûo, tæì âäöng bàòng cho âãún nuïi cao hay biãøn sáu,
chuïng ta váùn mong âæåüc tháúy nhiãöu loaûi âäüng váût, thæûc váût, cän truìng, náúm vaì
tháûm chê nãúu chuïng ta khäng tháúy noï chuïng ta cuîng biãút ràòng váùn coïûön taûi
cuía ráút nhiãöu daûng vi sinh váût âæåüc täø chæïc thaình quáön xaî vaìû sinh thaïi.
3.
Khaí nàng máút dáön âi tênh âa daûng sinh hoüc
Hoaût âäüng cuía con ngæåìi âaî laìm giaím âi tênh âa daûng sinh hoüc tæì âoï taûo
nãn thay âäøi trãn màût âáút vaì vuìng sinh säúng. Nhæîng hoaût âäüng saín xuáút aính
hæåíng træûc tiãúp vaì giaïn tiãúp âãún tênh âa daûng bao gäöm
Træûc tiãúp
: hoaût âäüng canh taïc näng nghiãûp, lám nghiãûp vaì chàn nuäi, cháút
thaíi tæì saín xuáút cäng nghiãûp, hoaût âäüng xaîüi ...
Giaïn tiãúp
: cháút phoïng xaû, mæa acid laìút quaí cuía sæû ä nhiãùm khäng khê.