
Chæång 3
Âa Daûng Loaìi, Tênh Bãön Væîng Cuía Quáön Xaî
I. Caïc thuáût ngæî vaì khaïi niãûm liãn quan âãún loaìi vaì caï thãø
1. Âënh nghéa caï thãø
Mäüt thaình viãn âæåüc sinh ra, låïn lãn, chãút, di cæ vaì âæåüc nháûp cæ, âæåüc
goüi laì mäüt caï thãø, âoï cuîng âæåüc goüi laì mäüt loaìi. Mäùi loaìi coï kiãøu di truyãön biãún
âäøi màûc duì kiãøu hçnh (sæû biãøu hiãûn kiãøu gene ra bãn ngoaìi bàòng hçnh thaïi khi
âaî coï taïc âäüng cuía mäi træåìng) khäng coï sæû khaïc biãût.
- Táút caí caïc loaìi âãöu traíi qua mäüt säú giai âoaûn khaïc nhau trong voìng
âåìi nhæ træïng, phäi, áúu truìng, træåíng thaình. Mäùi giai âoaûn chëu taïc
âäüng cuía nhæîng yãúu täú khaïc nhau aính hæåíng âãún tàng træåíng, sinh
saín vaì täön taûi.
- Trong mäüt giai âoaûn naìo âoï, caï thãø cuîng coï nhæîng taïc âäüng khaïc
nhau nhæ dinh dæåîng, kyï sinh vaì kêch thæåïc.
- Thuáût ngæî caï thãø khoï xaïc âënh âäúi våïi nhæîng loaìi sinh saín vä tênh
sinh ra caïc daûng táûp âoaìn.
Sinh váût caï thãø coï hçnh daûng nháút âënh vaì khäng bë biãún âäøi theo âiãöu
kiãûn mäi træåìng (baíng 3.1), thê duû nhæ nhãûn coï 8 chán, kiãún coï 6 chán coìn
âäüng váût coï xæång säúng chè coï 4 chán.
Sinh váût daûng táûp håüp nhiãöu âån vë thç hoaìn toaìn khaïc, noï hçnh thaình
tæì nhiãöu âån vë maì tæû mäùi âån vë âoï coï khaí nàng sinh saín. Chuïng laì sinh váût
khäng váûn âäüng vaì phán nhaïnh khi træåíng thaình, säú læåüng tæìng âån vë ráút
biãún âäüng. Thê duû dãù tháúy nháút laì thæûc váût báûc cao, laï giæî nhiãûm vuû quang

Dæång Trê Duîng G.T. 2001
66
håüp, hoa laìm nhiãûm vuû sinh saín. Coï 19 ngaình âäüng váût vaì sinh váût kiãøu táûp
håüp caïc âån vë trong hãû sinh thaïi âáút vaì thuíy sinh.
Nhæîng thäng säú mäi træåìng aính hæåíng âãún caï thãø âån âäüc khäng thãø
aïp duûng mäüt caïch dãù daìng cho táûp âoaìn. Khaí nàng biãún daûng hay tênh mãöm
deío cuía daûng táûp âoaìn cao hån daûng âån âäüc. Caïc quaï trçnh cå baín nhæ sinh
ra, låïn lãn, sinh saín, nhaûy caím vaì chãút khäng chè xuáút hiãûn åí daûng sinh váût caï
thãø maì coìn åí daûng táûp håüp. Caí hai daûng sinh váût âoï âãöu coï thãø xaïc âënh âæåüc
tuäøi.
Cáy ruûng laï vaìo muìa thu cung cáúp cháút hæîu cå cho mäi træåìng, khi
pháön coìn säúng sinh ra nhoïm måïi vaìo muìa xuán. Theo caïch naìy, caï thãø âoï coï
thãø chäúng laûi nhæîng aính hæåíng mäi træåìng ngoaìi nhæ bãûnh táût hay sæû biãún
âäüng cuía mäi træåìng.
Baíng 3.1: Täøng kãút vãö mäüt säú nhoïm sinh váût daûng âån âäüc vaì táûp âoaìn.
Sinh váût táûp âoaìn Sinh váût âån âäüc
Nhiãöu daûng táûp âoaìn cuía sinh váût âån baìo
nhæ taío vaì náúm mäúc.
Nhiãöu daûng sinh váût âån baìo nhæ truìng coí,
taío khuã.
Náúm daûng táûp âoaìnNáúm daûng âån âäüc nhæ náúm muí âäüc
Háöu hãút thæûc váût âa baìo, coí vaì cáy
Táûp âoaìn ruäüt khoang nhæ san hä, boüt biãønRuäüt khoang âån âäüc nhæ sæïa, haíi quç
Tay cuäúng vaì nhæîng táûp âoaìn thæûc váût khaïc Rotifer, Chaetognatha vaì caïc ngaình khaïc
giun deûp, giun âäút
Chán khåïp
Nhuyãøn thãø
Da gai
Dáy säúng nhæ táûp âoaìn hçnh tuïi Hçnh tuïi säúng âån âäüc
Dáy säúng bao gäöm âäüng váût coï xæång säúng
2. Âàûc tênh sinh lyï sinh thaïi hoüc cuía caï thãø: chëu âæûng vaì thêch nghi
Mäùi sinh váût khäng bë aính hæåíng trong mäüt giåïi haûn biãún âäüng naìo âoï
cuía yãúu täú mäi træåìng. Khi âoï chuïng coï sæû âiãöu chènh bãn trong âãø chäúng laûi
sæû thay âäøi bãn ngoaìi khäng chè âãø täön taûi maì coìn sinh træåíng vaì sinh saín.
Trong mäi træåìng biãún âäüng, sinh váût coï mäüt trong nhæîng phaín æïng sau:

Âa daûng sinh hoüc ...
67
• Chëu âæûng sæû thay âäøi: quaï trçnh naìy naìy bë giåïi haûn båíi cæåìng âäü vaì thåìi
gian
• Hçnh thaình mäüt sæû cán bàòng måïi theo sæû biãún âäøi mäi træåìng ngoaìi hay
thêch nghi sinh lyï våïi mäi træåìng.
• Di chuyãøn sang nåi khaïc thêch håüp hån
Sinh váût phán bäú åí nhiãöu vuìng sinh thaïi ráút khaïc nhau, nhæ taío lam åí
vuìng næåïc noïng cho âãún låïp thuï hay chim åí nhæîng vuìng cæûc giaï laûnh, thæûc
váût vaì âäüng váût vuìng sa maûc khä càòn âãún nhæîng daûng thæåìng säúng åí âaïy
biãøn sáu täúi tàm laûnh leío. Âáy laì mäüt dáúu hiãûu biãøu thë cho khaí nàng chëu
âæûng vaì sæû häø tråü âãø chäúng chëu våïi sæû biãún âäøi cuía mäi træåìng. Sæû hçnh
thaình dëch ngoaìi cuía tãú baìo taûo thaình haìng raìo giåïi haûn mäi træåìng, âoï laì sæû
tiãún hoïa quan troüng nhàòm taûo âiãöu kiãûn cho tãú baìo chëu âæûng täút hån, sæû tiãún
hoïa thãø hiãûn åí chäø sinh váût säúng trong mäi træåìng biãøn äøn âënh sang mäi
træåìng næåïc ngoüt vaì lãn mäi træåìng âáút. Dung dëch trong vaì ngoaìi tãú baìo
âæåüc duy trç äøn âënh ion vaì håüp cháút tháøm tháúu tháûm chê khi mäi træåìng
ngoaìi biãún âäüng maûnh. Khi mäi træåìng ngoaìi thay âäøi, sinh váût coï hai caïch
phaín æïng cå baín laì:
• Thêch æïng: khi biãún âäüng bãn trong phuû thuäüc vaìo biãún âäüng cuía mäi
træåìng vaì sæû säúng phuû thuäüc vaì sæïc chëu âæûng cuía tãú baìo.
• Âiãöu chènh: khi biãún âäüng bãn trong duy trç åí mæïc khaïc våïi biãún âäüng mäi
træåìng.
II. Caïc chè säú âa daûng
Coï leî Wallace (1878) laì ngæåìi âáöu tiãn cho ràòng åí vuìng nhiãût âåïi âäüng
váût âa daûng vaì phong phuï hån åí vuìng än âåïi. Mäüt nhaì khoa hoüc tæû nhiãn coï
thãø coï mäüt caím nháûn vãö sæû âa daûng khi hoü quan saït vaì so saïnh giæîa hai khu
væûc khaïc nhau, nhæng âãø thãø hiãûn sæû khaïc biãût naìy qua baïo chê thç hoü phaíi
duìng caïc chè säú noïi vãö tênh âa daûng loaìi. Mäüt caïch âån giaín nháút âãø xaïc âënh

Dæång Trê Duîng G.T. 2001
68
tênh âa daûng laì âãúm säú loaìi, kãút quaí naìy âæåüc goüi laì sæû phong phuï vãö thaình
pháön loaìi (McIntosh, 1967).
Âäúi våïi quáön xaî sinh váût coï thãø duìng caïch naìy âãø so saïnh tênh âa daûng
nhæng ráút khoï khàn vç khoï xaïc âënh âæåüc thæûc sæû säú loaìi phán bäú taûi khu væûc
âoï, thê duû nhæ xaïc âënh tênh âa daûng cuía quáön xaî chim ráút khoï khàn vç khäng
biãút âæåüc âáu laì loaìi di cæ vaì âáu laì loaìi säúng åí mäüt vuìng nháút âënh. Hån næîa,
trong mäüt máøu coï 100 caï
thãø cuìng säúng mäüt nåi
naìo âoï, coï 2 loaìi täön taûi
trong âoï thç mäùi quáön thãø
seî coï 50 caï thãø vaì âiãöu
naìy cuîng tæång âæång
våïi quáön xaî coï hai quáön
thãø våïi säú læåüng laì 1 vaì
99. Thæûc ra, quáön xaî ban âáöu âæåüc xem nhæ âa daûng hån quáön xaî thæï hai båíi
vç khaí nàng bàõt gàûp caí hai loaìi trong quáön xaî thæï nháút låïn hån khaí nàng bàõt
gàûp caí hai loaìi trong quáön xaî thæï hai.
1. Caïch âãúm tæång æïng
Xaïc âënh säú loaìi trong mäüt máøu phuû thuäüc ráút låïn vaìo cåí máøu, máøu
caìng låïn thç säú loaìi xaïc âënh âæåüc caìng nhiãöu.
Phæång phaïp haûn chãú nhæîng sai soït trong khi âãúm caïc máøu khaïc nhau
vãö säú læåüng âæåüc goüi laì caïch âãúm tæång æïng. Âãø thæûc hiãûn cäng viãûc naìy,
chuïng ta phaíi âæa säú læåüng quáön âaìn vãö säú læåüng chuáøn (khoaíng 1000 caï thãø).
Cäng thæïc xaïc âënh säú loaìi âæåüc âæa ra tæì hai nhaì khoa hoüc Hurlbert (1971) vaì
Simberloff (1972) nghiãn cæïu âäüc láûp nhau âoï laì:
∑
−
−= n
N
n
NiN
SE 1)(
Hçnh 3.1: Mäúi quan hãû giæîa säú loaìi xaïc âënh âæåüc vaì cåí máùu
trong hai quáön xaî coï 1000 caï thãø (theo Peer, 1974).

Âa daûng sinh hoüc ...
69
Våïi E(S) laì säú loaìi coï thãø xaïc âënh âæåüc trong máøu, n laì cåí máøu tiãu
chuáøn, N laì täøng säú caï thãø trong máøu âæåüc xaïc âënh vaì Ni laì säú caï thãø cuía loaìi
thæï i trong máøu.
Thuáût ngæî
n
Nlaì mäüt sæû kãút håüp, noï âæåüc tênh nhæ sau:
)!(!
!
nNn
N
n
N
−
=
våïi N! âæåüc goüi laì N giai thæìa, thê duû 5! = 5 x 4 x 3 x 2 x 1 =
120.
Thê duû, theo kãút quaí cuía Magurran, 1988 våïi 2 báøy bàõt bæåïm hoaût âäüng
trong caïc khoaíng thåìi gian daìi ngàõn khaïc nhau, säú liãûu thu âæåüc nhæ sau
Säú læåüng caï thãø
Loaìi Báøy bàõt bæåïm A Báøy bàõt bæåïm B
19 1
23 0
30 1
44 0
52 0
61 0
71 1
80 2
91 0
10 0 5
11 1 3
12 1 0
Säú loaìi (S) 9 6
Säú caï thãø (N) 23 13
Coï bao nhiãu loaìi maì chuïng ta coï thãø xaïc âënh nãúu täøng säú caï thãø bàõt
âæåüc trong báøy A laì 13. Âáöu tiãn láúy mäùi loaìi trong báøy A vaì âæa noï vaìo cäng
thæïc. Thê duû âæa loaìi 1 vaìo cäng thæïc ta coï N = 23, n = 13, Ni = 9, N-Ni = 23-9
= 14, )!1323(!13
!23
−
=
n
N, )!1314(!13
!14
−
=
−
n
NN i,
do âoï
[]
{}
00.100.011144066141
!10!13
!23
!1!13
!14
1)( =−=−=
−= xx
SE .

