Âa daûng sinh hoüc ...
81
Nhæîng cáu hoíi vãö chè säú âa daûng váùn tiãúp tuûc màûc duì ngæåìi ta âãöu biãút
ràòng sæû âa daûng åí vuìng nhiãût âåïi cao hån vuìng än âåïi. Thê duû säú loaìi kiãún åí
Alaska laì 7, åí Cuba laì 101, åí Trinida laì 134, vaì åí Brazil laì 222. Coï 293 loaìi ràõn åí
Mexico, 126 loaìi åí Myî vaì chè coï 22 loaìi åí Canada. Hån 1000 loaìi caï âæåüc phaït
hiãûn åí Amazon trong khi âoï åí Trung Myî chè coï 456 vaì Great lake åí Bàõc Myî chè
Hçnh 3.6 b: Phán bäú tênh âa da
û
n
g
chim
,
tênh âa da
û
n
g
cao nháút thuä
ü
c vuìn
g
Tá
y
nam M
y
î
(
Cook
,
1969
)
Dæång Trê Duîng G.T. 2001
82
coï 142 loaìi. Tênh âa daûng loaìi âäüng váût åí Bàõc Myî tàng dáön tæì Arctic Canada
âãún biãn giåïi Mexico (hçnh 3.6a) vaì tênh âa daûng loaìi chim cuîng nhæ thãú (hçnh
3.6b).
Baíng 3.2: Sæû biãún âäüng tênh âa daûng loaìi theo vé âäü åí caïc nhoïm sinh váût khaïc
nhau (theo Brown vaì Gibson 1983).
Nhoïm sinh váûtVuìng Vuìng viî âäüBiãún âäüng säú loaìi
Âäüng váût coï vuïBàõc Myî 8o - 66o N 160 - 20
Dåi Chiroptera) Bàõc Myî 8o - 66o N80 - 1
Thuï 4 chán Bàõc Myî 8o - 66o N 80 - 20
Chim Bàõc Myî 8o - 66o N 600 - 50
Boì saïtMyî30o - 45o N 60 - 10
Læåîng thã Myî30o - 45o N 40 - 10
Caï biãønBåì biãøn California 32o - 42o N 229 - 119
KiãúnNam Myî20o - 55o S220 - 2
Calanoida Bàõc Thaïi Bçnh dæång 0o - 80o N 80 - 10
Gastropod Båì biãøn Atlantic cuía Bàõc Myî25o - 50o N 300 - 35
Bivalvia Båì biãøn Atlantic cuía Bàõc Myî25o - 50o N 200 - 30
Foraminifera Toaìn thãú giåïi0
o - 70o N16 - 2
Cuîng noïi thãm ràòng chim âa daûng hån âäüng váût coï vuï åí nhiãöu vuìng trãn âáút
Myî. Tênh phong phuï vãö thaình pháön loaìi chim tàng tæì 12 láön åí vé âäü 60o, ngæåüc
laûi âäüng váût coï vuï chè tàng 8 láön. Sæû biãún âäüng tênh âa daûng loaìi theo vé âäü
âæåüc thãø hiãûn trong baíng 3.2.
a.
Giaíi thêch trãn cå såí sinh hoüc
Giaí thuyãút vãö sæû khaïc biãût khäng gian
: nhçn chung, coï nhiãöu loaìi thæûc váût åí
vuìng nhiãût âåïi tæì âoï seî coï nhiãöu loaìi âäüng váût àn coí vaì àn thët. Sæû âa daûng vãö
cáy coí laìm tàng säú loaìi àn coí theo hai phæång thæïc: tàng säú loaìi àn mäüt loaûi coí
vaì taûo mäüt kiãún truïc âa daûng phæïc taûp, taûo nhiãöu vuìng sinh thaïi riãng biãût.
MacArthur, 1961 láûp mäúi quan hãû giæîa sæû âa daûng loaìi chim vaì sæû âa daûng
thæûc váût láùn âa daûng hçnh thaïi taïn cáy (Chim thæåìng tçm mäöi åí nhiãöu loaûi cáy
khaïc nhau vç thãú sæû âa daûng cuía chim thæåìng keïo theo sæû âa daûng cuía thæûc
váût, ngæåüc laûi cän truìng chè säúng trãn mäüt loaûi thæûc váût). Dé nhiãn, lyï thuyãút vãö
sæû khaïc biãût khäng gian khäng noïi lãn âæåüc taûi sao säú loaìi thæûc váût phong
Âa daûng sinh hoüc ...
83
phuï. Coï thãø cho ràòng âoï laì sæû âa daûng vãö âiûa hçnh hay mäüt yãúu täú naìo khaïc
næîa.
Giaí thuyãút caûnh tranh:
åí vuìng nhiãût âåïi: sæû choün loüc tæû nhiãn âæåüc
khäúng chãú bàòng yãúu täú váût lyï vaì nhæîng loaìi âoï seî chëu taïc âäüng choün loüc kiãøu
r. ÅÍ nhæîng vuìng än âåïi cáûn nhiãût âåïi, caïc loaìi chëu taïc âäüng choün loüc kiãøu k,
caûnh tranh maûnh vaì tæång taïc nhiãöu. Sæû caûnh tranh khäúc liãût laìm giaím säú loaìi,
cho pheïp nhiãöu loaìi phán bäú theo mäüt truûc. Mäüt láön næîa khäng coï mäüt tiãu
chuáøn âaïnh giaï âäöng thåìi thäng säú mäi træåìng heûp khäng âæåüc xaïc âënh âuí
cho sæû biãún âäüng caïc nhoïm sinh váût vaì sæû phán bäú cuía chuïng tæì vuìng xêch
âaûo cho âãún vuìng cæûc.
Giaí thuyãút vãö âëch haûi
: thuyãút naìy traïi ngæåüc våïi thuyãút caûnh tranh vaì
âæåüc baìn luáûn cho ràòng coï nhiãöu âëch haûi vaì kyï sinh truìng åí vuìng nhiãût âåïi
vaì âiãöu âoï keïo pháön thæïc àn cuía chuïng dæåïi mæïc täön taûi cuía sinh váût vaì sæû
caûnh tranh cuîng giaím, cho pheïp nhiãöu loaìi cuìng täön taûi. Gia tàng sæû âa daûng
kêch thêch nhiãöu âiûch haûi xuáút hiãûn. Paine (1966) âãö nghë thuyãút naìy trong
nghiãn cæïu vãö quáön xaî vuìng triãöu åí båì biãøn táy Bàõc Myî thuäüc vënh Milkkaw
Hçnh 3.7: Quan hãû thæïc àn giæîa sao biãøn vaì caïc nhoïm sinh váût khaïc, vai troì cuía loaìi quyãút âënh.
Dæång Trê Duîng G.T. 2001
84
vaì âaío Tatoosh åí bang Washinton, åí âoï chuäøi thæïc àn khaï äøn âënh vaì sao biãøn
Piaster
laì âiûch haûi åí báûc cao nháút vç: äúc biãøn
Thais
àn nhuyãøn thãø hai voí vaì
Balanus
, trong khi âoï sao biãøn laûi àn nhoïm naìy gäöm
Thais, Chitons, Limpet
vaì
Mitella
. Sau khi loaûi boí sao biãøn ra khoíi vuìng biãøn thç tênh âa daûng giaím
xuäúng tæì 15 loaìi coìn 8 loaìi. Hai maính voí
Mytilus
tàng lãn vaì chiãúm æu thãú haûn
chãú sæû phaït triãøn cuía caïc nhoïm sinh váût khaïc, âäüc chiãúm vuìng phán bäú âoï.
Loaûi boí báút cæï mäüt loaìi âån âäüc naìo ra khoíi hãû thäúng seî khäng aính hæåíng
maûnh âãún tênh âa daûng thaình pháön loaìi åí âoï nhæ âaî loaûi boí sao biãøn ra khoíi
quáön xaî (hçnh 3.7). Våïi nhæîng lyï do naìy, nhæîng loaìi giäúng nhæ sao biãøn âæåüc
goüi laì loaìi quyãút âënh (
keystone species
). Thê duû nhæ voi coï thãø laì loaìi quyãút
âënh åí sa maûc Savannas-Cháu phi. Loaìi quyãút âënh khäng phaíi bao giåì cuîng
laì loaìi dæî, åí Âäng Nam Myî, chuäüt tuïi, ruìa âæåüc coi laì loaìi quyãút âënh båíi vç
hang cuía noï laì nåi åí cuía nhiãöu loaìi khaïc nhæ chuäüt cäúng, thuï coï tuïi, coïc, ràõn
vaì cän truìng. Khäng coï hang chuäüt tuïi, nhæîng loaìi naìy khäng thãø täön taûi åí âäöi
caït.
Giaí thuyãút vãö âäüng váût thuû pháún:
gioï åí vuìng nhiãût âåïi hay nhiãöu vuìng áøm
khaïc trãn thãú giåïi thç êt hay yãúu hån vuìng än âåïi. AÍnh hæåíng naìy âæåüc nháún
maûnh åí nhæîng vuìng thæûc váût phaït triãøn maûnh. Do váûy háöu hãút thæûc váût phaíi
thuû pháún nhåì âäüng váût nhæ cän truìng, chim vaì dåi. Tháûm chê mäüt vaìi loaìi coí
trãn thãú giåïi coï kiãøu thuû pháún nhåì gioï nhæng váùn phaíi thuû pháún nhåì cän
truìng åí vuìng nhiãût âåïi. Thäng thæåìng ong laì sinh váût giuïp cho thæûc váût thuû
pháún thç ta coï thãø hçnh thaình nhoïm âäüng váût thuû pháún cho tæìng loaìi cáy nhæ
thãú âa daûng thæûc váût âæa âãún âa daûng âäüng váût.
b.
Giaíi thêch theo kiãøu sinh thaïi.
Giaí thuyãút thåìi âiãøm sinh thaïi
: Quáön xaî âa daûng åí mäüt thåìi âiãøm vaì vuìng
än âåïi coï nhiãöu quáön xaî treí hån vuìng nhiãût âåïi vç vuìng än âåïi coï hiãûn tæåüng
Âa daûng sinh hoüc ...
85
âoïng bàng vaì khê háûu biãún âäøi maûnh. Theo quan âiãøm naìy, nhæîng loaìi coï khaí
nàng säúng åí vuìng än âåïi khäng thãø di cæ tråí laûi vuìng khäng bë âoïng bàng vaìo
thåìi kyì bàng haì hay nhæîng loaìi âiaû phæång tiãún hoïa chæa âuí âãø taûo loaìi måïi
nhàòm måí räüng vuìng cæ truï. Häö Baikal åí Liãn xä (cuî) xæa kia laì mäüt häö än âåïi
khäng âoïng bàng vaì ráút âa daûng sinh váût, coï 580 loaìi âäüng váût khäng xæång
säúng âaïy (Kozhov, 1963). So saïnh våïi häö âoïng bàng åí Bàõc Canada, häö Great
Slave, chè coï 4 loaìi (sanders, 1968). Våïi âàûc tênh tæång tæû, vuìng än âåïi coï thãø
so saïnh nhæ laì mäüt thæ viãûn cuìng cåí. Säú loaìi, saïch trong mäùi thæ viãûn, phuû
thuäüc vaìo nhiãöu thæï. Vuìng nhiãût âåïi laì thæ viãûn coï âáöy âuí loaûi vaì cåí saïch,
khäng gian chæïa saïch qui âënh säú saïch åí âoï. Vuìng än âåïi coï ráút nhiãöu chäø
chæïa saïch, säú saïch phuû thuäüc vaìo täúc âäü mua saïch cuía thæ viãûn vaì thåìi gian
thæ viãûn måí ra hoaût âäüng.
Giaí thuyãút vãö tênh äøn âënh cuía khê háûu
: sinh váût vuìng än âåïi thêch nghi våïi
âiãöu kiãûn khàõc nghiãût cuía mäi træåìng vaì sæû biãún âäøi låïn vãö khê háûu. Vuìng
nhiãût âåïi coï khê háûu tæång âäúi äøn âënh hån vaì sinh váût êt thêch nghi vaì chëu
âæûng våïi âiãöu kiãûn nhiãût âäü tháúp vaì âäü áøm thay âäøi maûnh vç tháût ra coï nhiãöu
biãún âäøi nhoí åí vuìng nhiãût âåïi coìn vuìng än âåïi thç biãún âäøi låïn trong mäüt láön.
Nhiãöu loaìi sinh váût nhiãût âåïi tråí nãn thêch nghi åí mäùi vuìng riãng biãût. Thê duû
âäüng váût âaïy biãøn sáu coï nhiãöu loaìi vç mäi træåìng åí âáy äøn âënh hån caïc thuíy
væûc nong caûn khaïc. Tuy nhiãn coï nhiãöu biãún âäøi låïn vãö nhiãût âäü, âäü màûn vaì
doìng chaíy vuìng næåïc nong nhiãût âåïi nhæ raûn san hä laûi coï tênh âa daûng cao.
Giaí thuyãút vãö sæïc saín xuáút
: nhæîng vuìng coï sæïc saín xuáút caìng låïn thç tênh
âa daûng caìng cao, âiãöu naìy dæûa vaì thaïp nàng læåüng vaì sæû täön taûi caïc loaìi
trong thaïp âoï. Thê duû láúy mäüt con veût säúng vuìng än âåïi âæa vaìo phoìng cung
cáúp âuí caïc loaûi cáy traïi vuìng nhiãût âåïi, traïi cáy coï quanh nàm nhæng con veût
laûi chãút âoïi vaìo muìa âäng, âiãöu naìy noïi lãn ràòng khäng chè coï sæû gia tàng sæïc
saín xuáút maì coìn coï sæû thêch håüp cuía tæìng nhoïm sinh váût åí tæìng vuìng naìo âoï