126
CHƯƠNG IV
CHĂN NUÔI LUN
Trong chương này ch; y"u ñ% c,p ñ"n k+ thu,t chăn nuôi các loi ln.
Phn chăn nuôi ln ñ@c ging, ln cái ging và ln th t ñ% c,p ñ"n 2 v$n ñ% chính:
- Nh!ng ch> tiêu ñánh giá s#c sn xu$t và nh!ng y"u t nh hưFng ñ"n s#c sn xu$t
c;a t?ng loi ln.
- Các bi'n pháp k+ thu,t nuôi dưDng, chăm sóc nh]m nâng cao năng su$t chăn nuôi
các loi ln.
Phn chăn nuôi ln con còn ñ% c,p ñ"n nh!ng ñQc ñi2m cơ bn c;a ln con ñ2 t? ñó
có bi'n pháp k+ thu,t nuôi dưDng, chăm sóc ln con phù hp và ñt hi'u qu cao.
I. Chăn nuôi l-n ñc gi'ng
Chăn nuôi ln ñ@c ging m<c ñích làñ2phi ging, sn sinh ra ln con v/i slưng
nhi%u, ch$t lưng tt.
Ln ñ@c ging cóvai tròvô cùng quan tr5ng trong vi'c ci thi'n di truy%n các tính
trng kinh t"Fln. Mt năm có800-5000 ln con nh,n ñưc thông tin di truy%n t?mt ln
ñ@c ging (tuỳtheo phi tr@c ti"p hay th<tinh nhân to)
1.1. Nh/ng ch.tiêu cơ bn ñánh giásc sn xut ca l-n ñc gi'ng
1.1.1. PhCm cht tinh d#ch
+ Th2tích tinh d ch (V): làlưng tinh d ch ñưc xu$t ra trong mt ln khai thác tinh.
Ln làloài gia súc cókhnăng sn xu$t tinh d ch nhi%u nh$t so v/i các loài gia súc khác ;
Ln ñ@c ni : 80-100 ml/ln
Ln ñ@c ngoi : 250-300 ml/ln
+ N6ng ñtinh trùng (C): làslưng tinh trùng cótrong 1 ml tinh d ch.
Tinh d ch c;a ln ñ@c ni có80-100 tri'u/1ml
Tinh d ch c;a ln ñ@c ngoi có150-200 tri'u/1ml
+ Hot l@c c;a tinh trùng (A):
Ch>tiêu này ñưc ñánh giáb]ng tRl'phn trăm tinh trùng ti"n thlng so v/i t=ng s
tinh trùng quan sát ñưc.
Yêu cu A ≥ 0,7 (≥ 70%).
N"u hot l@c c;a tình trùng dư/i 70% thì tR l' th< thai sj th$p
+ S#c kháng c;a tinh trùng (R):
Ch>tiêu này nói lên s#c chng ch u c;a tinh trùng ñi v/i môi trưng b$t li, thưng
ñưc ñánh giáb]ng s#c chng ch u c;a tinh trùng v/i dung d ch NaCl 1%
Yêu cu: R c;a tinh trùng ln ñ@c ni ≥ 1500 ln.
R c;a tinh trùng ln ñ@c ngoi ≥ 3000 ln.
Nghĩa là m#c ñ pha loãng tinh d ch b]ng dung d ch NaCl 1% làm cho t$t c tinh
trùng trong tinh d ch b ch"t.
127
+ TRl'kỳhình (K):
Nói lên slưng tinh trùng cóhình dng không bình thưng chi"m bao nhiêu phn
trăm trong t=ng stinh trùng ñãquan sát ñưc. Ch> tiêu này càng th$p càng tt.
Yêu cu: K ≤ 10%.
+ Ch>tiêu VAC :
ðây làch>tiêu t=ng hp, ñưc ñánh giák"t hp bFi 3 ch>tiêu: th2tích, hot l@c và
n6ng ñtinh trùng. Ch>tiêu này nói lên slưng tinh trùng ti"n thlng trong mt ln xu$t tinh.
Ln ñ@c ni: VAC ñt trung bình 6-10 tR
Ln ñ@c ngoi: VAC ñt trung bình 25-30 tR
Trong th<tinh nhân to, ngưi ta căn c#vào ch>tiêu này ñ2ñ nh ra tRl'pha loãng
tinh d ch vàtính toán slưng li%u tinh. Mt li%u tinh cn phi có1-2 tRtinh trùng ti"n thlng,
tùy theo phi cho ln nái ni, ln nái lai hay ln nái ngoi:
Phi cho ln nái ni: yêu cu 1 tR/li%u (30-40 ml tinh pha)
Phi cho ln nái lai (ngoi x ni): yêu cu 1,5 tR/li%u (50-60 ml tinh pha)
Phi cho ln nái ni: yêu cu 2 tR/li%u (90-100 ml tinh pha)
MJi ln khai thác tinh ln ñ@c ni cóth2cho 4-5 li%u tinh, ln ñ@c ngoi cóth2cho
20-25 li%u tinh (n"u phi cho ln nái ni).
+ Màu s.c c;a tinh d ch: phi cómàu tr.ng s!a
pH c;a tinh d ch: 6,8-7,8
1.1.2. Kh5 năng ñ5m nhim
ðưc ñánh giá b]ng s lưng ln cái mà ln ñ@c phi ñưc trong 1 năm. N"u phi
tr@c ti"p thì mJi ln ñ@c phi ñưc khong 50 ln cái/năm. N"u th<tinh nhân to thìmJi ln
ñ@c phi ñưc khong 500 ln cái/năm.
1.1.3. Kh5năng ththai
ð2 ñánh giá kh năng th< thai c;a ln ñ@c ging thì căn c# v/i nh!ng ln cái ñưc
phi v/i nó và ñưc xác ñ nh b]ng tRl'th<thai
Sln cái cóthai
TRl'th<thai = x 100
Sln cái ñưc phi v/i ln ñ@c ñó
1.1.4.Kh5 năng ñMcon
Căn c#vào nh!ng ñàn con c;a nh!ng ln nái ñưc phi v/i ln ñ@c ñó ñ2 ñánh giá,
ch; y"u làd@a vào 2 ch>tiêu:
- Scon sơ sinh còn sng/=
- Khi lưng sơ sinh/con
1.2. Nh/ng y$u t'nh hưng ñ$n sc sn xut ca l-n ñc gi'ng
1.2.1. Gi"ng
Ging cónh hưFng nhi%u nh$t ñ"n phGm ch$t tinh d ch. Các ging ln ngoi cókh
năng sn xu$t tinh d ch nhi%u hơn ln ni vàch$t lưng tt hơn, rõ r't nh$t là ch> tiêu VAC,
ch> tiêu này c;a tinh d ch ln ñ@c ni là 6-10 tR tinh trùng ti"n thlng/ln khai thác. Trong khi
ñó c;a tinh d ch ln ñ@c ngoi là 25-30 tR. Kh năng phi ging v/i ln cái c;a ln ñ@c ngoi
cũng cao hơn ln ñ@c ni, nh$t là khi dùng phương pháp th< tinh nhân to. Ging cũng nh
128
hưFng ñ"n khnăng ñUcon, khi lưng sơ sinh c;a các ging ln ngoi cao hơn các ging
ln ni.
Khi lưng sơ sinh c;a ln ni (ln Móng Cái): 0,5-0,6 kg/con
Khi lưng sơ sinh c;a ln ngoi : 1,3-1,4 kg/con
1.2.2. Thc ăn vàdinh dưHng
Th#c ăn làñi%u ki'n vàti%n ñ%ñ2ging phát huy h"t ti%m năng vn có. Do ñóth#c ăn
cónh hưFng nhi%u ñ"n s#c sn xu$t c;a ln ñ@c ging, nh hưFng nhi%u nh$t làñ"n phGm
ch$t tinh d ch.
N"u cung c$p cho ln ñ@c ging thi"u năng lưng và thi"u protein thì ln ñ@c gy
y"u, gim tính hăng, n6ng ñtinh trùng loãng, tinh trùng kỳhình nhi%u. N"u thi"u vitamin A,
D, Ethìlàm tăng tR l' tinh trùng kỳ hình, tinh trùng có s#c kháng th$p. N"u thi"u các vitamin
trên trong thi gian dài có th2 làm teo các tuy"n sinh d<c, ln ñ@c dn dn m$t phn x sinh
d<c, tình trng này g5i là "li't d<c do ăn ung".
Nhưng n"u cung c$p cho ln ñ@c ging quáth?a năng lưng thìln ñ@c sjquábéo
làm gim tính hăng, ngi phi ging, thi gian nhy giá không ñưc lâu vì 2 chân sau phi
ch u mt khi lưng nQng và ch$t lưng tinh d ch cũng kém.
Ch$t lưng protein cónh hưFng nhi%u ñ"n ch$t lưng tinh d ch. N"u các axit amin
không thay th"b thi"u vàkhông cân ñi trong khGu phn thìch$t lưng tinh d ch sjkém. Do
ñó cn ưu tiên ngu6n protein ñng v,t cho ln ñ@c ging v/i hàm lưng trong khGu phn cao
hơn ngu6n protein th@c v,t.
N"u cho ln ñ@c ging ăn nhi%u th#c ăn tinh thìn6ng ñtinh trùng ñ,m ñQc hơn so
v/i khi cho ăn nhi%u th#c ăn thô xanh.
1.2.3. Cư(ng ñ!sKdng
SM d<ng ln ñ@c ging nhi%u quáhay ít quáñ%u không tt, c2 trưng hp ñ%u làm
gim s#c kháng c;a tinh trùng vàlàm tăng tRl'tinh trùng kỳhình vì khi sM d<ng nhi%u quá
thì tinh trùng chưa k p bao b5c bFi l/p lipoprotein nên s#c kháng th$p, còn n"u ñ2 ln ñ@c
ging ngh> quá 10 ngày thì tinh trùng F li trong d ch hoàn ph< lâu quá sj tiêu hao nhi%u năng
lưng, tinh trùng sj già và y"u ñi.
1.2.4. Ch&ñ!vn ñ!ng
N"u cho ln ñ@c ging v,n ñng ít quáthìln sjbéo, gim tính hăng vàcơ năng sn
xu$t tinh trùng kém. Nhưng n"u cho v,n ñng nhi%u quásjtiêu hao nhi%u năng lưng, ln b 
gy, cũng gim tính hăng và phGm ch$t tinh d ch kém.
1.2.5. Mùa v
Mùa v<cónh hưFng ñ"n nhi't ñvàGm ñc;a chu6ng nuôi. Theo Signoret (1968)
thìnhi't ñthu,n li cho quátrình sn xu$t tinh trùng là17-18
o
C. Cho nên nh!ng tháng nóng
phGm ch$t tinh d ch c;a ln ñ@c ging kém hơn nh!ng tháng mát. K"t qu nghiên c#u c;a
Nguy`n T$n Anh (1971) trên ln ñ@c Landrace nuôi F vùng Hà Ni thì nh!ng tháng nóng
nh$t c;a mùa hè ch> tiêu VAC ch> ñt 16-20 tR, trong khi ñó F nh!ng tháng mùa ñông, VAC
ñt t/i 50-55 tR. Có trưng hp nhi't ñ môi trưng cao quá làm m$t hoàn toàn phn x sinh
d<c c;a ln ñ@c ging, trưng hp này g5i là "li't d<c do khí h,u".
129
1.2.6. La tui
Giai ñon cóphGm ch$t tinh d ch tt nh$t c;a ln ñ@c ni là1-2 năm tu=i, c;a ln ñ@c
ngoi là2-3 năm tu=i. Thưng sau 4 năm tu=i phGm ch$t tinh d ch c;a ln ñ@c ging gim ñi
nhi%u nên cn xem xét ñ2 loi thi.
1.3. Bin pháp kVthu!t nhTm nâng cao sc sn xut ca l-n ñc gi'ng
1.3.1. Chn ln ñ>c làm gi"ng
ð2 ch5n ñưc ln ñ@c ging tt thì F nư/c ta thưng ti"n hành ch5n F các tri ki2m tra
năng su$t và thưng dùng phương pháp "Ki2m tra năng su$t cá th2" ñi v/i ln ñ@c F giai
ñon h,u b . Hi'n nay nư/c ta ch; y"u là dùng ln ñ@c ngoi cho nên phương pháp này
thưng ñưc sM d<ng khi ch5n ln ñ@c ngoi làm ging. Phương pháp ñưc ti"n hành như
sau: ch5n nh!ng ln ñ@c con có ngoi hình ñQc trưng c;a ging, có thân hình cân ñi, ñt
khi lưng lúc 2 tháng tu=i cao hơn khi lưng trung bình c;a ñàn. Nh!ng ln này có lý l ch
rõ ràng, ñưc sinh ra t? cQp b mc tt, ln nhanh nhen, khAe mnh. Sau ñó ñưc nuôi trong
mt ñi%u ki'n tiêu chuGn v% chu6ng nuôi và dinh dưDng ñ2 hn ch" các y"u t nh hưFng.
Ln ñưc nuôi 1 con/ô và cho ăn t@ do.
Thi gian nuôi ki2m tra: tùy theo m#c ñ tăng tr5ng c;a ln vì b.t ñu nuôi khi ln
ñt khi lưng 25 ± 2 kg và k"t thúc nuôi ki2m tra khi ln ñt khi lưng 90 ± 2 kg.
Các ch> tiêu cn ki2m tra:
+ Kh năng tăng tr5ng (g/ngày):
+ Hi'u qu sM d<ng th#c ăn (tiêu tn th#c ăn/kg tăng tr5ng)
+ ð dày mD lưng: ño b]ng máy siêu âm F v trí xương sưn cui (ño F khi lưng k"t
thúc nuôi)
Tiêu chuGn ch5n ging (c;a Vi'n chăn nuôi Quc gia):
+ Kh năng tăng tr5ng: ≥ 650 g/ngày
+ Hi'u qu sM d<ng th#c ăn ≤ 2,9 kg TĂ/kg tăng tr5ng
+ ð dày mD lưng: ≤ 13 mm
Khi ln ñ@c h,u b ñt 3 ch> tiêu trên thì ki2m tra li ngoi hình và t,p cho nhy giá ñ2
ki2m tra phGm ch$t tinh d ch c;a 3 ln khai thác ñu.
Yêu cu v% ngoi hình: ñúng ñQc ñi2m ging, thân hình cân ñi, lưng dài và thlng,
b<ng g5n, chân cao, thlng và ch.c khAe, hai móng chân khít, hai d ch hoàn cân ñi và l rõ, ít
nh$t có 12 vú. Con ñ@c phi phàm ăn, hi%n lành nhưng không ch,m chp, tính d<c hăng.
Nh!ng con ñ@c không bi"t nhy giá hoQc phGm ch$t tinh d ch kém thì loi thi.
1.3.2. Nuôi dưHng t"t ln ñ>c gi"ng
* Nhu cu dinh dưDng:
ð2nâng cao s#c sn xu$t c;a ln ñ@c ging chúng ta cn cung c$p cho ln ñ@c ging
ñy ñ;cv%năng lưng, protein, vitamin vàch$t khoáng.
+ Năng lưng: M#c năng lưng cung c$p cho ln ñ@c ging tuỳt?ng l#a tu=i vàkhi lưng
ln. Nói chung, trong 1 kg th#c ăn hJn hp cho ln ñ@c ging cn có3100-3200 kcal ME.
^ nư/c ta ngu6n năng lưng chính cung c$p cho ln g6m có: ngô, s.n, khoai lang,
thóc, cao lương.
130
+ Protein:
M#c protein cung c$p cho ln ñ@c ging tuỳtheo tu=i vàging. Ln ñ@c còn non cn
nhi%u protein hơn ln ñ@c ñãtrưFng thành, ln ñ@c ngoi cn cung c$p protein nhi%u hơn ln
ñ@c ni.
Nói chung hàm lưng protein thô trong khGu phn ăn c;a ln ñ@c ngoi cn bo ñm
16-17%, c;a ln ñ@c ni cn bo ñm 14-15%.
Nh!ng ngày ln ñ@c phi ging hoQc khai thác tinh nên cóch"ñb6i dưDng thêm
b]ng cách cho ăn thêm 2 qu tr#ng hoQc 0,5 lit s!a.
Ngu6n cung c$p protein cho ln g6m cóbt cá, bt tôm, bt th t, ñ,u tương, lc, bèo
hoa dâu, n$m men, axit amin công nghi'p ....
Trong khGu phn ăn c;a ln ñ@c ging nên ưu tiên hàm lưng protein ñng v,t cao
hơn protein th@c v,t. Cn chú ý ch$t lưng protein, nghĩa là cn ñy ñ; và cân ñi các axit
amin không thay th", quan tr5ng nh$t là lyzin, methionin và tryptofan (lyzin 0,6%; methionin
0,16%; tryptofan 1,12% trong khGu phn).
+ Vitamin: quan tr5ng nh$t là các vitamin A, D, E
Nhu cu: vitamin A: 4000 UI/kg TĂ
vitamin D: 200 UI/kg TĂ
vitamin E: 44 UI/kg TĂ
ð2 cung c$p vitamin A cho ln ñ@c ging thì ngoài các sn phGm ñng v,t như bt cá,
tr#ng, s!a thì còn có th2 cung c$p F dng caroten (ti%n vitamin A). Caroten có nhi%u nh$t
trong các loi th#c ăn c; qu màu ñA, màu vàng như: cà chua, bí ñA, cà rt.
Vitamin D có nhi%u F trong các sn phGm ñng v,t như bt cá, tr#ng, s!a nhưng cũng
có th2 b= sung cho ln F dng ti%n vitamin D b]ng cách cho ln v,n ñng ngoài tri và dùng
rau xanh ñưc phơi dư/i ánh sáng mQt tri F ñi%u ki'n thích hp.
Vitamin E có nhi%u trong các th#c ăn ht m5c mm nên nh!ng ngày ln ñ@c phi
ging cn b= sung thêm giá ñJ hoQc thóc mm.
N"u phGm ch$t tinh d ch c;a ln ñ@c ging kém thì có th2 tiêm hJn hp vitamin ADE.
+ Khoáng : Quan tr5ng nh$t ñi v/i ln ñ@c ging làCa, P. Khi cung c$p Ca, P cho ln ñ@c
ging cn chúýcv%slưng vàtRl'Ca/P. Trong khGu phn ăn c;a ln ñ@c ging cn bo
ñm: 0,75% Ca và0,6% P.
TRl'Ca/P thích hp: 1,2 - 1,8. Ngu6n cung c$p: bt xương, bt vAsò, vAh"n, ñávôi.
Trong nuôi dưDng ln ñ@c ging cn chúýkhông ñ2cho ln quábéo, quágy, không
gây cho ln cób<ng to s'.
Chúng ta có th2 tham kho tiêu chuGn ăn cho ln ñ@c ging c;a Vi't Nam và c;a NRC
(Hi ñ6ng nghiên c#u quc gia Hoa Kỳ):
+ Tiêu chuGn dinh dưDng th#c ăn hJn hp ln (TCVN 1547 - 1994)
Ln ñ@c ging
Ch> tiêu H,u b TrưFng thành
Năng lưng trao ñ=i (Kcal/kg) 3000 3000
Protein thô (%) 17 15
Xơ thô (%) 7 7
Canxi (%) 0,7 0,7