TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIAO THÔNG VẬN TẢI TP.HCM
VIỆN HÀNG HẢI
DẠY VÀ HỌC THEO CHUẨN ĐẦU RA
LÝ LUẬN CHUNG VỀ
NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT
(Sử dụng cho chuyên ngành Luật và chính sách hàng hải trình độ đại học)
Giảng viên biên soạn: ThS. Ngô Thùy Dung
Email: dung.ngo@ut.edu.vn
Thành phố Hồ Chí Minh, tháng 9 năm 2023
MỤC LỤC
CHƯƠNG 1: NHẬP MÔN LÝ LUẬN CHUNG VỀ NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT . 1
1.1 Lý luận chung về nhà nước và pháp luật – một ngành khoa học pháp lý ................. 1
1.2 Lý luận chung về nhà nước và pháp luật - một môn học .......................................... 4
Câu hỏi ôn tập chương 1 .................................................................................................. 5
CHƯƠNG 2: NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ NHÀ NƯỚC ....................................... 6
2.1 Nhà nước và nguồn gốc của nhà nước ...................................................................... 6
2.2 Bản chất và đặc trưng cơ bản của nhà nước ............................................................ 11
2.3 Chức năng nhà nước ................................................................................................ 17
2.4 Bộ máy nhà nước ..................................................................................................... 19
2.5 Kiểu nhà nước .......................................................................................................... 23
2.6 Hình thức nhà nước ................................................................................................. 40
2.7 Nhà nước trong hệ thống chính trị .......................................................................... 45
2.8 Nhà nước pháp quyền ............................................................................................. 55
Câu hỏi ôn tập chương 2 ................................................................................................ 63
CHƯƠNG 3: NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ PHÁP LUẬT ..................................... 64
3.1 Pháp luật và nguồn gốc pháp luật ............................................................................ 64
3.2 Bản chất và những đặc trưng cơ bản của pháp luật ................................................. 67
3.3 Vai trò và chức năng của pháp luật ......................................................................... 71
3.4 Kiểu pháp luật .......................................................................................................... 75
3.5 Hình thức pháp luật ................................................................................................. 85
3.6 Quy phạm pháp luật ................................................................................................. 94
3.7 Hệ thống pháp luật ................................................................................................... 99
3.8 Xây dựng pháp luật và hệ thống hóa pháp luật ..................................................... 105
Câu hỏi ôn tập chương 3 .............................................................................................. 116
CHƯƠNG 4: QUAN HỆ PHÁP LUẬT ...................................................................... 117
4.1 Khái niệm, đặc điểm quan hệ pháp luật ................................................................ 117
4.2 Phân loại quan hệ pháp luật ................................................................................... 118
4.3 Thành phần quan hệ pháp luật ............................................................................... 119
4.4 Căn cứ làm phát sinh, thay đổi, chấm dứt quan hệ pháp luật ................................ 127
Câu hỏi ôn tập chương 4 .............................................................................................. 129
CHƯƠNG 5: THỰC HIỆN PHÁP LUẬT VÀ GIẢI THÍCH PHÁP LUẬT .............. 130
5.1 Thực hiện pháp luật ............................................................................................... 130
5.2 Áp dụng pháp luật ................................................................................................. 132
5.3 Áp dụng pháp luật tương tự ................................................................................... 136
5.4 Giải thích pháp luật ............................................................................................... 138
Câu hỏi ôn tập chương 5 .............................................................................................. 140
CHƯƠNG 6: VI PHẠM PHÁP LUẬT VÀ TRÁCH NHIỆM PHÁP LÝ .................. 141
6.1 Vi phạm pháp luật ................................................................................................. 141
6.2 Trách nhiệm pháp lý .............................................................................................. 148
Câu hỏi ôn tập chương 6 .............................................................................................. 151
CHƯƠNG 7: Ý THỨC PHÁP LUẬT VÀ VĂN HÓA PHÁP LÝ ............................. 152
7.1 Ý thức pháp luật .................................................................................................... 152
7.2 Văn hóa pháp lý ..................................................................................................... 156
7.3 Giáo dục pháp luật ................................................................................................. 160
Câu hỏi ôn tập chương 7 .............................................................................................. 163
CHƯƠNG 1:
NHẬP MÔN LÝ LUẬN CHUNG VỀ NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT
1.1 Lý luận chung về nhà nước và pháp luật – một ngành khoa học pháp lý
1.1.1 Khái niệm và đối tượng nghiên cứu
Khoa học là hệ thống tri thức của con người được tích lũy trong quá trình lịch sử
và được thực tiễn chứng minh, phản ánh những quy luật khách quan của thế giới bên
ngoài cũng như hoạt động tinh thần của con người, giúp con người có khả năng cải tạo
thế giới hiện tại.
Khoa học pháp lý là hệ thống toàn diện, đầy đủ các tri thức về nhà nước và pháp
luật, được thể hiện ở tổng hợp những khái niệm, phạm trù, quan điểm, nguyên tắc, những
quy luật về sự xuất hiện, tồn tại và phát triển của nhà nước và pháp luật.
Lý luận chung về nhà nước và pháp luật là ngành khoa học thuộc các ngành khoa
học xã hội, bao gồm hệ thống các tri thức chung, cơ bản về nhà nước và pháp luật, được
hình thành và phát triển trên cơ sở chủ nghĩa duy vật biện chứng, chủ nghĩa duy vật lịch
sử, có tiếp thu và phát triển tinh hoa trí tuệ của loài người về nhà nước và pháp luật,
cũng như những thành tựu nghiên cứu mới của khoa học pháp lý đương đại. Đối tượng
nghiên cứu của lý luận chung về nhà nước và pháp luật là nhà nước và pháp luật - hai
hiện tượng quan trọng và phức tạp nhất trong thượng tầng chính trị - pháp lý của xã hội
bao gồm các vấn đề cụ thể sau:
- Những vấn đề cơ bản và quan trọng nhất của nhà nước và pháp luật, chẳng hạn,
nguồn gốc, đặc trưng, bản chất, chức năng, bộ máy, hình thức, vai trò của nhà nước; vị
trí, vai trò và mối quan hệ giữa nhà nước với các tổ chức khác trong hệ thống chính trị;
nhà nước pháp quyền...; nguồn gốc, đặc trưng, bản chất, chức năng, hình thức, vai trò
và giá trị xã hội của pháp luật; hình thức pháp luật, cơ chế điều chỉnh pháp luật...
- Những quy luật và những vấn đề có tính quy luật gắn với sự phát sinh, tồn tại và
phát triển của nhà nước và pháp luật.
- Các mối quan hệ, liên hệ cơ bản, điển hình, phổ biến của nhà nước và pháp luật
(như giữa nhà nước và cá nhân, nhà nước với pháp luật; nhà nước, pháp luật với các
hiện tượng xã hội khác; giữa các bộ phận cấu thành nhà nước, pháp luật...).
- Những nguyên tắc, quy tắc, phương pháp, hình thức về tổ chức quyền lực nhà
nước; thiết lập trật tự pháp luật và pháp chế; xây dựng và thực hiện pháp luật; những
công cụ và giải pháp tăng cường hiệu lực, hiệu quả của nhà nước và pháp luật...
Đây là những vấn đề cơ bản nhất, chung nhất, có tính chất bao quát toàn diện và
có hệ thống và mang tính định hướng đối với các ngành khoa học pháp lý khác.
Tuy nhiên, nhà nước và pháp luật còn là đối tượng nghiên cứu của một số ngành
khoa học xã hội như triết học, kinh tế chính trị học, chủ nghĩa xã hội khoa học, chính trị
học và các khoa học pháp lý khác. Vì vậy, cần xác định rõ phạm vi nghiên cứu nhà nước
và pháp luật của các ngành khoa học xã hội nói trên.
- Triết học là khoa học nghiên cứu những quy luật chung nhất của thế giới và sự
nhận thức thế giới. Kế thừa và phát triển những tinh hoa trí tuệ của loài người, triết học
Mác - Lênin có nhiệm vụ nghiên cứu những quy luật chung nhất của quá trình phát sinh,
tồn tại và phát triển của tự nhiên, xã hội và tư duy theo quan điểm duy vật biện chứng
và duy vật lịch sử. Triết học Mác - Lênin nghiên cứu nhà nước và pháp luật cùng với
những hiện tượng xã hội khác của thượng tầng chính trị - pháp lý và hạ tầng cơ sở để
tìm ra quy luật phát triển của xã hội loài người nói chung, trong đó có nhà nước và pháp
luật. Như vậy, triết học Mác - Lênin nghiên cứu nhà nước và pháp luật cùng với các hiện
tượng xã hội khác một cách chung nhất, khái quát nhất chứ không đi sâu nghiên cứu
từng vấn đề cụ thể của nhà nước và pháp luật.
- Kinh tế chính trị học là khoa học nghiên cứu về quan hệ sản xuất, các quy luật
chi phối quá trình sản xuất, phân phối và trao đổi của cải vật chất trong xã hội con người
ở các giai đoạn phát triển lịch sử khác nhau của nó. Nhà nước và pháp luật cũng là đối
tượng nghiên cứu của kinh tế chính trị học Mác - Lênin, nhưng kinh tế chính trị học Mác
- Lênin chỉ nghiên cứu vai trò của nhà nước và pháp luật trong việc điều hành nền kinh
tế và phân phối sản phẩm lao động xã hội chứ không đi sâu nghiên cứu các vai trò khác
của nhà nước và pháp luật.
- Chủ nghĩa xã hội khoa học là khoa học nghiên cứu quy luật của cách mạng xã
hội chủ nghĩa và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội hiện thực của các dân tộc trên thế
giới. Việc nghiên cứu nhà nước và pháp luật của chủ nghĩa xã hội khoa học chỉ diễn ra
trong phạm vi của cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa và công cuộc xây dựng chủ nghĩa
xã hội với những vấn đề cụ thể như: sự ra đời của nhà nước và pháp luật xã hội chủ
nghĩa trong cách mạng xã hội chủ nghĩa, vai trò của nhà nước và pháp luật xã hội chủ
nghĩa trong sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội, các chức năng cơ bản của nhà nước
xã hội chủ nghĩa...