MỞ ĐẦU
1. Lý do lựa chọn đề tài luận án
Trong nền kinh tế thị trường, năng suất lao động yếu tố trực
tiếp quyết định giá thành, sức cạnh tranh của các sản phẩm nông
nghiệp c sản phẩm nguồn gốc từ các sản phẩm nông nghiệp.
Từ đó lại tác động đến doanh thu, thị phần, lợi nhuận của các chủ th
sản xuất nông nghiệpng như doanh thu, thị phần, lợi nhuận của các
chủ thể lấy sản phẩm nông nghiệp làm yếu tố đầu vào để sản xuất.
Dưới góc độ mô, năng suất lao động trong nông nghiệp
ảnh hưởng lớn đến đời sống nhân dân, đến an ninh kinh tế, đến sức
cạnh tranh của nền kinh tế sự ổn định chính trị, hội của mỗi
quốc gia. Thực tiễn đã chứng minh, nước nào năng suất lao động
trong nông nghiệp thấp thì giá thành các sản phẩm nông nghiệp cao,
sản lượng nông nghip thường không đủ đáp ứng nhu cầu của người
dân trong nước không nguồn để dự trữ. Hệ lụy là, đời sống
nhân dân gặp khó khăn, chất lượng cuộc sống bị suy giảm, sức cạnh
tranh của nền kinh tế yếu, an ninh kinh tế bị đe dọa, bất ổn chính trị,
hội xuất hiện ở những mức độ khác nhau. Ngược lại, nước nào
năng suất lao động trong nông nghiệp cao thì giá thành các sản phẩm
nông nghiệp thấp, sản lượng nông nghiệp không chỉ đủ đáp ứng nhu
cầu trong nước, cho dự trữ quốc gia còn thể xuất khẩu. Nhờ
đó, đời sống nhân dân được cải thiện, sức cạnh tranh quốc gia được
nâng lên, an ninh kinh tế được đảm bảo, sự ổn định chính trị, hội
được tăng cường.
Nhận thức được tầm quan trọng của tăng năng suất lao động
trong nông nghiệp, những năm vừa qua, Đảng ta đã thường xuyên
quan tâm, lãnh đạo, chỉ đạo tăng năng suất lao động. Trên sở đó,
Nhà nước đã ban hành nhiều cơ chế, chính sách; các chủ thể sản xuất
nông nghiệp không ngừng đầu tư, đổi mới, nâng cao trình độ sản
xuất, trình độ tổ chức quản lý… nhằm thúc đẩy năng suất lao động
trong nông nghiệp Việt Nam tăng lên. Kết quả là, năng suất lao
động trong nông nghiệp nước ta được cải thiện trên nhiều mặt,
đóng góp của tăng năng suất lao động vào tăng trưởng phát triển
kinh tế, hội ngày càng nhiều hơn. Nhưng thực tế cũng cho thấy,
năng suất lao động trong nông nghiệp của Việt Nam những năm gần
đây còn một số hạn chế cần khắc phục. Cụ thể là: năng suất lao động
nông nghiệp còn thấp, thấp hơn nhiều so với năng suất lao động của
các ngành kinh tế khác; mức tăng năng suất lao động nông nghiệp
1
không cao và bị suy giảm trong những năm gần đây; tốc độ tăng năng
suất lao động nông nghiệp không ổn định và thấp hơn nhiều so tốc độ
tăng của các ngành kinh tế khác; khoảng cách về năng suất lao động
của các phân ngành nông nghiệp lớn; tốc độ tăng năng suất lao động
của các phân ngành nông nghiệp không ổn định…
Trong những năm tới, dự báo nhu cầu tiêu thụ các sản phẩm
nông nghiệp ở Việt Nam sẽ tăng cao do dân số của Việt Nam tiếp tục
tăng lên. Đồng thời, ngành sản xuất, chế biến nông sản phát triển;
nhu cầu nhập khẩu nông sản các sản phẩm được chế biến từ nông
sản từ các đối tác thương mại của Việt Nam ngày càng lớn hơn. Mặt
khác, Việt Nam hội nhập ngày càng sâu rộng vào nền kinh tế thế giới
nên các sản phẩm nông nghiệp của các đối tác thương mại xâm nhập
vào thị trường Việt Nam thuận lợi hơn. Nhờ ưu thế về khoa học,
công nghệ năng suất lao động cao nên các sản phẩm nông nghiệp
của nước ngoài sức cạnh tranh tốt hơn. Nếu năng suất lao động
trong nông nghiệp của Việt Nam không tăng lên thì nguy thất bại
của các sản phẩm nông nghiệp của Việt Nam là rất lớn.
Bên cạnh đó, mặc dù đã có nhiều công trình nghiên cứu vấn đề
này các cấp độ khác nhau, nhưng chưa công trình nào nghiên
cứu một cách hệ thống dưới góc độ khoa học Kinh tế chính trị;
đây cũng vấn đề tác giả ấp trong nhiều năm. Do đó, tác giả lựa
chọn đề tài “Tăng năng suất lao động trong nông nghiệp Việt
Nam” làm luận án tiến sĩ ngành Kinh tế chính trị.
2. Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu
Mục đích nghiên cứu
Làm những vấn đề luận thực tiễn về năng suất lao
động trong nông nghiệp tăng năng suất lao động trong nông
nghiệp ở Việt Nam. Trên cơ sở đó, đề xuất quan điểm, giải pháp tăng
năng suất lao động trong nông nghiệp ở Việt Nam đến năm 2035.
Nhiệm vụ nghiên cứu
Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan đến vấn đề
năng suất lao động, tăng năng suất lao động; năng suất lao động trong
nông nghiệp và tăng năng suất lao động trong nông nghiệp.
Làm rõ lý luận về năng suất lao động, năng suất lao động trong
nông nghiệp Việt Nam tăng năng suất lao động trong nông
nghiệp ở Việt Nam.
Nghiên cứu kinh nghiệm thực tiễn tăng năng suất lao động
nông nghiệp một số nước nền nông nghiệp phát triển điều
2
kiện tự nhiên, kinh tế - hội tương đồng với Việt Nam. Trên sở
đó rút ra bài học kinh nghiệm để Việt Nam tham khảo, vận dụng
nhằm tăng năng suất lao động trong nông nghiệp.
Đánh giá đúng thực trạng năng suất lao động trong nông
nghiệp Việt Nam giai đoạn 2012 - 2023, tìm ra nguyên nhân
những vấn đề đặt ra từ thực trạng cần phải giải quyết.
Đề xuất quan điểm, giải pháp tăng năng suất lao động trong
nông nghiệp ở Việt Nam đến năm 2035
3. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu
Năng suất lao động trong nông nghiệp.
Phạm vi nghiên cứu
Về nội dung: Đề tài nghiên cứu năng suất lao động trong nông
nghiệp theo nghĩa rộng với ba phân ngành chính là trồng trọtchăn
nuôi (hay gọi nông nghiệp thuần túy), lâm nghiệp, thủy sản
không nghiên cứu các loại hình nông nghiệp mới như: nông nghiệp
xanh, nông nghiệp sạch, nông nghiệp hữu cơ, nông nghip sinh thái,
nông nghiệp đô thị, nông nghiệp tuần hoàn… Đề tài luận án tập trung
nghiên cứu 03 nội dung bản sau đây: (1) Năng suất lao động
chung của ngành nông nghiệp; (2) Năng suất lao động của các phân
ngành nông nghip; (3) Đóng góp của năng suất lao động nông
nghiệp vào phát triển kinh tế - hội khu vực nông nghiệp, nông
thôn nói riêng.
Về không gian: Đề tài nghiên cứu năng suất lao động trong
nông nghip ở Việt Nam; có khảo sát kinh nghiệm ở một số quốc gia
trên thế giới.
Về thời gian: Đề tài nghn cứu, khảo sát tư liệu, số liệu chủ yếu
từ năm 2012 đến năm 2023, đề xuất các giải pp để thúc đẩy ngng
suất lao động trong ng nghip của Việt Nam đến năm 2035.
4. Cơ sở lý luận, chính trị, pháp lý và thực tiễn
Cơ sở lý luận
Luận án được thực hiện trên nền tảng luận bản của Kinh
tế chính trị học Mác - nin, tưởng Hồ Chí Minh về năng suất lao
động, năng suất lao động trong nông nghiệp tăng năng suất lao
động, tăng năng suất lao động trong nông nghiệp.
Cơ sở chính trị, pháp lý
Luận án được thực hiện dựa trên đường lối, quan điểm của
Đảng cộng sản Việt Nam về năng suất lao động, tăng năng suất lao
3
động i chung năng suất lao động trong nông nghiệp, tăng năng
suất lao động trong nông nghiệp nói riêng được xác định trong các
Văn kiện của Đảng như: Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần
thứ X, XI, XII, XIII; Nghị quyết số 26-N/TW, ngày 05/08/2008 của
Ban Chấp hành Trung ương khoá X về nông nghiệp, nông dân, nông
thôn; Nghị quyết S: 05-NQ/TW, ngày 01/11/2016 của Ban Chấp
hành Trung ương Đảng Khóa XII Về một số chủ trương, chính sách
lớn nhằm tiếp tục đổi mới hình tăng trưởng, nâng cao chất lượng
tăng trưởng, năng suất lao động, sức cạnh tranh của nền kinh tế; Nghị
quyết số 19-NQ/TW, ngày 16/6/2022, của Ban Chấp hành Trung
ương Đảng khóa XIII về nông nghiệp, nông dân, nông thôn đến năm
2030, tầm nhìn đến năm 2045…
Bên cạnh đó, luận án được thực hiện dựa trên Hiến pháp, pháp
luật nước Cộng hòa hội chủ nghĩa Việt Nam. Trong đó tập trung
vào các luật như: Luật Đất đai, Luật Đầu tư, Luật Cạnh tranh, Luật
Doanh nghiệp, Luật Giáo dục, Luật Khoa học Công nghệ… Các
Chỉ thị, Nghị quyết của Quốc hội Chính phủ nước Cộng hòa
hội chủ nghĩa Việt Nam như: Nghị quyết số: 26/2012/QH13, ngày
21/06/2012 của Quốc hội Về việc tiếp tục nâng cao hiệu lực, hiệu quả
thực hiện chính sách, pháp luật đầu công cho nông nghiệp, nông
dân, nông thôn; Nghị quyết số: 107/2020/QH14, ngày 10 tháng 6
năm 2020 của Quốc hội Về kéo dài thời hạn miễn thuế sử dụng đất
nông nghiệp được quy định tại Nghị quyết số: 55/2010/QH12 ngày
24/11/2010 của Quốc hội về miễn, giảm thuế sử dụng đất nông
nghiệp đã được sửa đổi, bổ sung một số điều theo Nghị quyết số
28/2016/QH14 ngày 11/11/2016 của Quốc hội; Nghị quyết số:
26/NQ-CP, ngày 27/02/2023 của Chính ph Ban hành chương trình
hành động của chính phủ thực hiện nghị quyết số 19-NQ/TW ngày
16/06/2022 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng (Khóa XIII) về
nông nghiệp, nông dân, nông thôn đến năm 2030, tầm nhìn đến m
2045… và các văn bản hướng dẫn thi hành pháp luật khác.
Cơ sở thực tiễn
Luận án kế thừa những kết quả nghiên cứu đã được công bố
của các nhà khoa học trong ngoài nước về năng suất lao động nói
chung, năng suất lao động trong nông nghiệp tăng năng suất lao
động trong nông nghiệp nói riêng cùng các báo cáo, thống kê, phân
tích về tình hình năng suất lao động nông nghip Việt Nam những
năm vừa qua do các cơ quan chức năng như: Bộ Nông nghiệp và Phát
4
triển nông thôn; Tổng cục Thống kê; Viện Năng suất Việt Nam… đã
công bố.
5. Phương pháp nghiên cứu
Tác giả sử dụng tổng hợp các phương pháp nghiên cứu của
kinh tế chính trị học Mác - nin, tập trung chủ yếu vào các phương
pháp sau:
Phương pháp biện chứng duy vật
Đây phương pháp nghiên cứu chung cho toàn bộ đề tài luận
án. Trong đó, nghiên cứu sinh dựa trên các nguyên lý, quy luật, phạm
trù của phép biện chứng duy vật để vận dụng vào nghiên cứu vấn đề
năng suất lao động trong nông nghiệp Việt Nam. Theo đó, năng
suất lao động trong nông nghiệp Việt Nam được xem xét một cách
khách quan, trên nhiều nội dung và đặt trong sự vận động, phát triển,
gắn với giai đoạn cụ thể, trong điều kiện lịch sử cụ thể chứ không
nghiên cứu năng suất lao động trong nông nghiệp Việt Nam một
cách chung chung, cố định, bất biến để thấy được năng suất lao động
trong nông nghiệp Việt Nam đã thay đổi, biến động như thế nào
trong giai đoạn ấy. Bên cạnh đó, trong luận án này, nghiên cứu sinh
còn đặt năng suất lao động trong nông nghiệp trong tương quan với
năng suất lao động của các ngành kinh tế khác trong nền kinh tế quốc
dân. Mục đích nhằm thấy được thực trạng năng suất lao động trong
nông nghiệp ở Việt Nam, chỉ ra nguyên nhân và những vấn đề đặt ra
từ thực trạng ấy đề xuất các giải pháp tăng năng suất lao động
trong nông nghiệp ở Việt Nam thời gian tới.
Phương pháp trừu tượng hóa khoa học
Tác giả sử dụng phương pháp này chủ yếu Chương 2,
Chương 3 Chương 4. Với phương pháp này, đề tài luận án sẽ tiếp
cận vấn đề năng suất lao động trong nông nghiệp dưới góc độ năng
suất lao động của ngành nông nghiệp với ba phân ngành chính
nông nghiệp thuần túy, lâm nghiệp thủy sản không bao gồm
ngành diêm nghiệp do giá trị gia tăng lực lượng lao động của
ngành này rất nhỏảnh hưởng không đáng kể đến năng suất lao
động chung của ngành nông nghiệp. Cơ sở để tính năng suất lao động
trong nông nghiệp được xác định trong luận án y được nghiên cứu
sinh xác định giá trị gia tăng của ngành nông nghiệp lao động
trong ngành nông nghiệp. Trong đó, giá trị gia tăng của ngành nông
nghiệp lại được xác định dựa vào sản lượng giá cả của các sản
phẩm nông nghiệp. Nhưng do giá cả của các sản phẩm thường xuyên
5