i
MỤC LỤC
CHƢƠNG 1. ĐẠI CƢƠNG VỀ QUẢN TRỊ HỌC ......................................................... 1
1.1. ĐỐI TƢỢNG, NỘI DUNG NGHIÊN CỨU VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN
CỨU QUẢN TRỊ HỌC ..................................................................................................... 1
1.1.1. Đối tượng nghiên cứu của quản trị học ................................................................. 1
1.1.2. Nội dung của nghiên cứu của quản trị học ............................................................ 1
1.1.2.1. Cơ sở lý luận và phương pháp luận của khoa học quản trị ............................ 1
1.1.2.2. Quá trình ra quyết định quản trị và đảm bảo thông tin cho các quyết định ... 1
1.1.2.3. Các chức năng quản trị .................................................................................. 1
1.1.2.4. Đổi mới hoạt động quản trị tổ chức ............................................................... 2
1.1.3. Các phương pháp nghiên cứu quản trị học ........................................................... 2
1.2. TỔ CHỨC VÀ CÁC HOẠT ĐỘNG CƠ BẢN CỦA TỔ CHỨC ........................... 2
1.2.1. Khái niệm và những đặc điểm cơ bản của tổ chức ............................................... 2
1.2.1.1. Khái niệm ....................................................................................................... 2
1.2.1.2. Những đặc điểm cơ bản của tổ chức .............................................................. 3
1.2.2. Các hoạt động cơ bản của tổ chức ......................................................................... 3
1.3. QUẢN TRỊ .................................................................................................................. 4
1.3.1. Khái niệm quản trị ................................................................................................. 4
1.3.2. Bản chất của quản trị ............................................................................................. 7
1.3.2.1. Phương diện tổ chức - kỹ thuật của quản trị .................................................. 7
1.3.2.2. Phương diện kinh tế - xã hội của quản trị ...................................................... 8
1.4. VAI TRÕ VÀ CHỨC NĂNG CỦA QUẢN TRỊ ...................................................... 8
1.4.1. Vai trò .................................................................................................................... 8
1.4.2. Các chức năng quản trị .......................................................................................... 9
1.4.2.1. Các chức năng quản trị phân theo quá trình quản trị ..................................... 9
1.4.2.2. Các chức năng quản trị phân theo hoạt động của tổ chức ........................... 10
1.4.2.3. Tính thống nhất của các hoạt động quản trị - ma trận các chức năng quản trị
trong tổ chức ............................................................................................................. 10
1.5. QUẢN TRỊ LÀ MỘT KHOA HỌC, MỘT NGHỆ THUẬT, MỘT NGHỀ ........ 11
1.5.1. Quản trị là một khoa học ..................................................................................... 11
1.5.2. Quản trị là nghệ thuật .......................................................................................... 11
1.5.3. Quản trị là một nghề (nghề quản trị) ................................................................... 11
1.6. VẬN DỤNG CÁC QUY LUẬT VÀ NGUYÊN TẮC TRONG QUẢN TRỊ ........ 12
1.6.1. Vận dụng các quy luật trong quản trị .................................................................. 12
1.6.1.1. Khái niệm ..................................................................................................... 12
1.6.1.2. Đặc điểm của các quy luật ........................................................................... 12
1.6.1.3. Cơ chế sử dụng các quy luật ........................................................................ 12
1.6.1.4. Phân loại các quy luật .................................................................................. 12
1.6.2. Vận dụng các nguyên tắc trong quản trị ............................................................. 16
1.6.2.1. Khái niệm các nguyên tắc trong quản trị ..................................................... 16
ii
1.6.2.2. Vị trí của các nguyên tắc .............................................................................. 16
1.6.2.3. Căn cứ hình thành nguyên tắc ...................................................................... 17
1.6.2.4. Các nguyên tắc quản trị cơ bản .................................................................... 17
1.6.2.5. Vận dụng nguyên tắc trong quản trị ............................................................. 18
1.7. NHÀ QUẢN TRỊ ...................................................................................................... 18
1.7.1. Khái niệm nhà quản trị ........................................................................................ 19
1.7.2. Cấp bậc nhà quản trị ............................................................................................ 19
1.7.2.1. Nhà quản trị cao cấp .................................................................................... 20
1.7.2.2. Nhà quản trị cấp trung gian .......................................................................... 20
1.7.2.3. Nhà quản trị cấp cơ sở ................................................................................. 20
1.7.3. Vai trò của nhà quản trị ....................................................................................... 21
1.7.3.1. Vai trò quan hệ với con người ..................................................................... 22
1.7.3.2. Vai trò thông tin ........................................................................................... 22
1.7.3.3. Vai trò quyết định ........................................................................................ 22
1.7.4. Những yêu cầu đối với nhà quản trị .................................................................... 23
1.7.4.1. Kỹ năng quản trị ........................................................................................... 23
1.7.4.2. Phẩm chất cá nhân........................................................................................ 25
BÀI ĐỌC THÊM .......................................................................................................... 26
CÂU HỎI ÔN TẬP ....................................................................................................... 29
BÀI TẬP TÌNH HUỐNG ............................................................................................. 29
CHƢƠNG 2. MÔI TRƢỜNG QUẢN TRỊ .................................................................... 32
2.1. KHÁI QUÁT VỀ MÔI TRƢỜNG QUẢN TRỊ ..................................................... 32
2.1.1. Khái niệm môi trường quản trị ............................................................................ 32
2.1.2. Phân loại môi trường quản trị .............................................................................. 33
2.1.2.1. Nhóm yếu tố môi trường vĩ mô ................................................................. 34
2.1.2.2. Nhóm yếu tố môi trường vi mô ................................................................... 34
2.2. ẢNH HƢỞNG CỦA MÔI TRƢỜNG ĐỐI VỚI TỔ CHỨC ................................ 35
2.2.1. Những yếu tố môi trường vĩ mô .......................................................................... 35
2.2.1.1. Yếu tố môi trường kinh tế vĩ mô .................................................................. 35
2.2.1.2. Yếu tố môi trường văn hóa - xã hội ............................................................. 37
2.2.1.3. Các yếu tố chính trị, pháp luật, lãnh đạo và quản lý của Nhà nước ............. 41
2.2.1.4. Yếu tố tiến bộ khoa học - kỹ thuật và công ngh
ệ
......................................... 42
2.2.1.5. Yếu tố thiên nhiên ........................................................................................ 43
2.2.2. Những yếu tố môi trường vi mô .......................................................................... 44
2.2.2.1. Các yếu tố môi trường vi mô bên ngoài tổ chức .......................................... 44
2.2.2.2 Các yếu tố môi trường nội bộ ....................................................................... 48
2.3. CÁC GIẢI PHÁP QUẢN TRỊ BẤT TRẮC CỦA YẾU TỐ MÔI TRƢỜNG ..... 48
2.3.1. Dùng đệm ............................................................................................................ 48
2.3.2. San bằng .............................................................................................................. 48
2.3.3. Tiên đoán ............................................................................................................. 49
2.3.4. Cấp hạn chế ......................................................................................................... 49
2.3.5. Hợp đồng ............................................................................................................. 49
iii
2.3.6. Kết nạp ................................................................................................................ 49
2.3.7. Liên kết ................................................................................................................ 49
2.3.8. Qua trung gian ..................................................................................................... 50
2.3.9. Quảng cáo ............................................................................................................ 50
CÂU HỎI ÔN TẬP ....................................................................................................... 51
BÀI TẬP TÌNH HUỐNG ............................................................................................. 51
CHƢƠNG 3. THÔNG TIN VÀ QUYẾT ĐỊNH QUẢN TRỊ ...................................... 55
3.1. THÔNG TIN TRONG QUẢN TRỊ ........................................................................ 55
3.1.1. Thông tin và quá trình thông tin .......................................................................... 55
3.1.1.1. Khái niệm thông tin ..................................................................................... 55
3.1.1.2. Quá trình thông tin ....................................................................................... 56
3.1.2. Thông tin quản trị ................................................................................................ 57
3.1.2.1. Khái niệm thông tin quản trị ........................................................................ 57
3.1.2.2. Vai trò của thông tin quản trị ....................................................................... 58
3.1.2.3. Phân loại thông tin quản trị .......................................................................... 59
3.1.2.4. Yêu cầu đối với thông tin quản trị ............................................................... 60
3.1.2.5. Nội dung của thông tin quản trị ................................................................... 60
3.1.3. Tổ chức hệ thống thông tin quản trị .................................................................... 61
3.1.3.1. Sự cần thiết phải tổ chức hệ thống thông tin quản trị .................................. 61
3.1.3.2. Khái niệm, chức năng của hệ thống thông tin quản trị ................................ 61
3.1.3.3. Phân loại hệ thống thông tin quản trị ........................................................... 62
3.1.3.4. Nguyên tắc xây dựng hệ thống thông tin ..................................................... 63
3.2. QUYẾT ĐỊNH QUẢN TRỊ ...................................................................................... 64
3.2.1. Khái niệm, đặc điểm, phân loại quyết định quản trị ........................................... 64
3.2.1.1. Khái niệm quyết định quản trị ..................................................................... 64
3.2.1.2. Đặc điểm của quyết định quản trị ................................................................ 65
3.2.1.3. Phân loại quyết định quản trị ....................................................................... 65
3.2.2. Yêu cầu và nguyên tắc khi đề ra quyết định quản trị .......................................... 67
3.2.2.1. Yêu cầu đối với quyết định quản trị............................................................. 67
3.2.2.2. Nguyên tắc ra quyết định quản trị ................................................................ 68
3.2.3. Tiến trình ra quyết định ....................................................................................... 69
3.2.3.1 Xác định vấn đề ............................................................................................ 69
3.2.3.2. Xác định các tiêu chuẩn của quyết định ...................................................... 69
3.2.3.3. Lượng hóa các tiêu chuẩn ............................................................................ 70
3.2.3.4. Xây dựng các phương án ............................................................................. 70
3.2.3.5. Đánh giá các phương án............................................................................... 70
3.2.3.6. Lựa chọn phương án tối ưu .......................................................................... 70
3.2.3.7. Tổ chức thực hiện quyết định ...................................................................... 70
3.2.3.8. Đánh giá tính hiệu quả của quyết định......................................................... 71
3.2.4. Phương pháp ra quyết định quản trị .................................................................... 71
3.2.4.1. Tổng quan về phương pháp ra quyết định ................................................... 71
3.2.4.2. Phương pháp cá nhân ra quyết định ............................................................. 71
3.2.4.3. Phương pháp ra quyết định tập thể .............................................................. 72
iv
3.2.4.4. Phương pháp định lượng toán học ............................................................... 72
3.2.4.5. Phương pháp ngoại cảm ............................................................................... 72
CÂU HỎI ÔN TẬP ....................................................................................................... 73
BÀI TẬP TÌNH HUỐNG ............................................................................................. 73
CHƢƠNG 4. CHỨC NĂNG LẬP KẾ HOẠCH ........................................................... 75
4.1. TỔNG QUAN VỀ LẬP KẾ HOẠCH ..................................................................... 75
4.1.1. Khái niệm và vai trò của lập kế hoạch ................................................................ 75
4.1.1.1. Khái niệm ..................................................................................................... 75
4.1.1.2. Vai trò .......................................................................................................... 75
4.1.2. Phân loại kế hoạch ............................................................................................... 75
4.1.2.1. Theo cấp kế hoạch........................................................................................ 75
4.1.2.2. Theo hình thức thể hiện ............................................................................... 76
4.1.2.3. Theo thời gian thực hiện kế hoạch ............................................................... 77
4.1.3. Những nhân tố ảnh hưởng đến lập kế hoạch ....................................................... 78
4.1.3.1. Yếu tố con người .......................................................................................... 78
4.1.3.2. Tiến bộ khoa học kỹ thuật ............................................................................ 78
4.1.3.3. Yếu tố cơ sở vật chất .................................................................................... 78
4.1.3.4. Yếu tố tổ chức quản lý ................................................................................. 79
4.1.3.5. Yếu tố môi trường ........................................................................................ 79
4.1.3.6. Mô hình tổ chức lập kế hoạch ...................................................................... 79
4.1.3.7. Phân quyền lập kế hoạch .............................................................................. 79
4.1.4. Mục tiêu trong lập kế hoạch ................................................................................ 80
4.1.4.1. Khái niệm và phân loại mục tiêu .................................................................. 80
4.1.4.2. Vai trò của mục tiêu ..................................................................................... 81
4.1.4.3. Quản trị theo mục tiêu .................................................................................. 81
4.1.5. Quá trình lập kế hoạch ........................................................................................ 83
4.2. LẬP KẾ HOẠCH CHIẾN LƢỢC .......................................................................... 84
4.2.1. Khái niệm ............................................................................................................ 84
4.2.2. Quản trị chiến lược .............................................................................................. 84
4.2.2.1. Khái niệm ..................................................................................................... 84
4.2.2.2. Quá trình quản trị chiến lược ....................................................................... 84
4.2.3. Lập kế hoạch chiến lược ở các cấp ..................................................................... 86
4.2.3.1. Chiến lược cấp tổ chức ................................................................................ 86
4.2.3.2. Chiến lược cấp ngành................................................................................... 86
4.2.3.3. Chiến lược cấp chức năng ............................................................................ 87
4.2.4. Các công cụ lập kế hoạch chiến lược .................................................................. 87
4.2.41. Mô hình năm lực lượng cạnh tranh của M.Porter ......................................... 87
4.2.4.2. Ma trận SWOT ............................................................................................. 90
4.2.4.3. Ma trận BCG ................................................................................................ 91
4.2.4.4. Chuỗi giá trị ................................................................................................. 93
4.3. LẬP KẾ HOẠCH TÁC NGHIỆP ........................................................................... 93
4.3.1. Quản trị tác nghiệp .............................................................................................. 93
v
4.3.1.1. Khái niệm và vai trò của quản trị tác nghiệp ............................................... 93
4.3.1.2. Nội dung của quản trị tác nghiệp ................................................................. 94
4.3.2. Lập kế hoạch tác nghiệp trong tổ chức ............................................................... 95
CÂU HỎI ÔN TẬP ....................................................................................................... 98
BÀI TẬP TÌNH HUỐNG ............................................................................................. 98
CHƢƠNG 5. CHỨC NĂNG TỔ CHỨC ..................................................................... 106
5.1. KHÁI QUÁT VỀ CHỨC NĂNG TỔ CHỨC....................................................... 106
5.1.1. Khái niệm chức năng tổ chức ............................................................................ 106
5.1.2. Mục tiêu của chức năng tổ chức........................................................................ 106
5.1.3. Tầm hạn quản trị ............................................................................................... 107
5.2. CƠ CẤU TỔ CHỨC VÀ CÁC THUỘC TÍNH ................................................... 109
5.2.1. Cơ cấu tổ chức ................................................................................................... 109
5.2.2. Các thuộc tính của cơ cấu tổ chức ..................................................................... 110
5.2.2.1. Chuyên môn hóa công việc ........................................................................ 110
5.2.2.2. Phân chia tổ chức thành các bộ phận và các mô hình tổ chức bộ phận ..... 110
5.2.2.3. Mối quan hệ quyền hạn trong tổ chức ....................................................... 118
5.2.2.4. Phân bổ quyền hạn giữa các cấp quản trị - tập trung và phân quyền trong
quản trị tổ chức ....................................................................................................... 121
5.2.2.5. Phối hợp các bộ phận của tổ chức ............................................................. 122
5.3. THIẾT KẾ CƠ CẤU TỔ CHỨC .......................................................................... 123
5.3.1. Các kiểu cơ cấu tổ chức .................................................................................... 123
5.3.1.1. Theo phương thức hình thành các bộ phận ................................................ 123
5.3.1.2. Theo các mối quan hệ quyền hạn được sử dụng ........................................ 123
5.3.1.3. Theo số cấp quản trị ................................................................................... 124
5.3.1.4. Theo quan điểm tổng hợp .......................................................................... 124
5.3.2. Những yêu cầu đối với cơ cấu tổ chức .............................................................. 124
5.3.3. Những nguyên tắc tổ chức ................................................................................ 125
5.3.4. Những yếu tố ảnh hưởng đến cơ cấu tổ chức .................................................... 125
5.3.4.1. Chiến lược .................................................................................................. 125
5.3.4.2. Công nghệ .................................................................................................. 126
5.3.4.3. Thái độ của lãnh đạo cấp cao và năng lực đội ngũ nhân lực ..................... 126
5.3.4.4. Môi trường ................................................................................................. 127
5.3.5. Quá trình thiết kế tổ chức .................................................................................. 127
5.3.5.1. Nghiên cứu và dự báo các yếu tố ảnh hưởng lên cơ cấu tổ chức .............. 128
5.3.5.2. Chuyên môn hóa công việc (hay phân chia công việc) ............................. 128
5.3.5.3. Xây dựng các bộ phận và phân hệ của cơ cấu ........................................... 129
5.3.5.4. Thể chế hóa cơ cấu tổ chức ........................................................................ 130
BÀI ĐỌC THÊM ........................................................................................................ 133
CÂU HỎI ÔN TẬP ..................................................................................................... 137
BÀI TẬP TÌNH HUỐNG ........................................................................................... 137
CHƢƠNG 6. CHỨC NĂNG LÃNH ĐẠO .................................................................. 142