Đ bài: Thuy t minh v tác ph m S Đ d a vào ngh thu t trào phúng c a Vũề ế ề ẩ ố ỏ ự ệ ậ ủ
Tr ng Ph ngọ ụ
H ng d nướ ẫ
L ch s văn h c Vi t Nam ch a có m t.ti u thuy t nào gây đc m t ph n ng xã h iị ử ọ ệ ư ộ ể ế ượ ộ ả ứ ộ
k ch li t nh ti u thuy t S đ c a nhà văn Vũ Tr ng Ph ng. S đ xu t hi n đt ng tị ệ ư ể ế ố ỏ ủ ọ ụ ố ỏ ấ ệ ộ ộ
gi a làng văn nh m t ti ng sét xé tr i mà thanh âm c a nó ch c ch n s còn vang v ngữ ư ộ ế ờ ủ ắ ắ ẽ ọ
mãi. Xuân Tóc Đ (nhân v t chính trong tác ph m) tr thành m t nhân v t đi n hình trongỏ ậ ẩ ở ộ ậ ể
s r t ít các nhân v t đi n hình c a văn h c Vi t Nam. V i S đ, Vũ Tr ng Ph ng đãố ấ ậ ể ủ ọ ệ ớ ố ỏ ọ ụ
tr thành đi di n xu t s c b c nh t c a dòng văn h c hi n th c phê phán th i kì 1930 –ở ạ ệ ấ ắ ậ ấ ủ ọ ệ ự ờ
1945 Vi t Nam. Thành công c a tác ph m tr c h t là b i m t ngh thu t trào phúngở ệ ủ ẩ ướ ế ở ộ ệ ậ
s c bén b c th y c a nhà văn mà qua đó xã h i Vi t Nam đng th i hi n lên v i đy đắ ậ ầ ủ ộ ệ ươ ờ ệ ớ ầ ủ
nh ng tàn t t, d d ng, nh ng tiêu c c, t n n. Ch ng cu i cùng c a tác ph m Xuân Tócữ ậ ị ạ ữ ự ệ ạ ươ ố ủ ẩ
Đ c u qu c tuy ch a là ch ng hay nh t c a tác ph m nh ng l i là ch ng đi n hìnhỏ ứ ố ư ươ ấ ủ ẩ ư ạ ươ ể
nh t cho hi n th c xã h i l lăng, b p b m đng th i.ấ ệ ự ộ ố ị ợ ươ ờ
Ch ng truy n là b c phát tri n cao nh t cho cái nhà văn g i là “s đ” c a th ngươ ệ ướ ể ấ ọ ổ ỏ ủ ằ
Xuân. T m t tên ma cà bông h n bét đu tác ph m gi đây chóng vánh tr thành m từ ộ ạ ở ầ ẩ ờ ở ộ
vĩ nhân đy hào quang chói l i. M t s thăng ti n đn chóng m t, t ng nh đy r y sầ ọ ộ ự ế ế ặ ưở ư ầ ẫ ự
vô lý nh ng đt trong hoàn c nh xã h i lúc y l i có th x y ra đc. Suy cho cùng, cáiư ặ ả ộ ấ ạ ể ả ượ
“S đ” c a th ng Xuân không ch hoàn toàn là cái may do khách quan (mà c th là cáiố ỏ ủ ằ ỉ ụ ể
xã h i th ng l u đu gi đng th i) đa l i, mà nó b t ngu n t b n ch t m t d y,ộ ượ ư ể ả ươ ờ ư ạ ắ ồ ừ ả ấ ấ ạ
vô giáo d c, vô văn hóa, x lá đu cáng, háo danh háo s c c a y. Nói cách khác cái b nụ ỏ ể ắ ủ ả
ch t c a th ng Xuân chính là đi u ki n c n và hoàn c nh xã h i là đi u ki n đ đ cáiấ ủ ằ ề ệ ầ ả ộ ề ệ ủ ể
“s đ” c a y có th phát tri n r c r huy hoàng, đt đn giá tr c c đi c a nó. Trongố ỏ ủ ể ể ự ỡ ạ ế ị ự ạ ủ
ch ng truy n cu i cùng c a tác ph m, Xuân Tóc Đ đã đáp ng m t cách xu t s c đyươ ệ ố ủ ẩ ỏ ứ ộ ấ ắ ầ
đ nh ng yêu c u mà xã h i đng th i đt ra đ b c t i danh hi u cao quý “vĩ nhân”,ủ ữ ầ ộ ươ ờ ặ ể ướ ớ ệ
“anh hùng c u qu c”. Có th nói Xuân Tóc Đ là k t tinh, là đi m h i t t p trung c aứ ố ể ỏ ế ể ộ ụ ậ ủ
m i thói t t, m i t n n xã h i. Nh ng m a mai thay, chính s h i t b i y l i đa nóọ ậ ọ ệ ạ ộ ư ỉ ự ộ ụ ỉ ổ ấ ạ ư
đn đnh cao danh v ng. Xuân Tóc Đ là con ng i c a t n n nh ng cũng l i là conế ỉ ọ ỏ ườ ủ ệ ạ ư ạ
ng i c a hào quang. Suy cho cùng cái ch t trào l ng c a ngòi bút Vũ Tr ng Ph ng phátườ ủ ấ ộ ủ ọ ụ
kh i t đây, t m t ngh ch lý mà h p lý, t m t s phi lý mà có th t. Đó là c m t s điở ừ ừ ộ ị ợ ừ ộ ự ậ ả ộ ự ố
ch i đy chua chát mà chì có ngòi bút hi n th c c a Vũ Tr ng Ph ng m i v ch ra tr nọ ầ ệ ự ủ ọ ụ ớ ạ ầ
tr i. C nh nh ng tình ti t x y ra trong tác ph m, đc bi t là ch ng cu i, ng i điụ ứ ư ữ ế ả ẩ ặ ệ ở ươ ố ườ ờ
có th rút ra m t quy lu t ti n thân l lùng nh t trong đi, ch có th x y ra cái xã h iể ộ ậ ế ạ ấ ờ ỉ ể ả ở ộ
th i y mà thôi, quy lu t y là càng b p b m. Càng vô văn hóa, càng x lá ba que, càngờ ấ ậ ấ ị ợ ổ
dâm lo n thì c h i ti n thân càng r ng m .ạ ơ ộ ế ộ ở
Nhìn l i con đng ti n thân c a Xuân, ta th y r h n đi u đó. D u tiên y ch là m t đaạ ườ ế ủ ấ ồ ơ ề ầ ỉ ộ ứ
tr m côi và m t d y, h h ng, r i m t tên ma cà bông h ng bét, c m th a canh c n, làẻ ồ ấ ạ ư ỏ ồ ộ ạ ơ ừ ặ
ch y c r p hát, bán thu c tây đu trên tàu xe, ti p đèn là th ng nh t banh trên sân qu nạ ờ ạ ố ể ế ằ ặ ầ
v t. Sau m t “tai n n ngh nghi p” b nh ho n và tr nên th t nghi p, có ai ng r ng cáiợ ộ ạ ề ệ ệ ạ ở ấ ệ ờ ằ
s đ c a y b t đu “liên t c phát tri n” k t đây. Do chi ti t bi u hi n tính dâm đãngố ỏ ủ ắ ầ ụ ể ể ừ ế ể ệ
c a y (c th là nhìn tr m ph n thay qu n áo – m t thói quen c h u, m t đc tính x uủ ụ ể ộ ụ ữ ầ ộ ố ữ ộ ặ ấ
xa ngay t nh c a y) mà y l t vào “m t xanh” c a m me Tây b nh ho n, r ng m cóừ ỏ ủ ọ ắ ủ ụ ệ ạ ử ỡ
cái tên là bà Phó Đoan. T đó con đng công danh c a y ph t lên nh di u g p gió b i yừ ườ ủ ấ ư ề ặ ở
đã b c vào vòng quay c a xã h i th ng l u. Đu tiên ng i ta g i y là sinh viên tr ngướ ủ ộ ượ ư ầ ườ ọ ườ
thu c vì đã có công gi t ch t m t lão già trăm ngàn l n đáng ch t. Ti p sau đó ng i taố ế ế ộ ầ ế ế ườ
còn gán cho y nh ng cái tên nghe th t s ng tai nào là nhà c i cách xã h i, nào là giáo sữ ậ ướ ả ộ ư
qu n v t và hàng ch c v hàm cao c p khác tr c khi đn đích cu i cùng là m t vĩ nhân,ầ ợ ụ ị ấ ướ ế ố ộ
m t anh hùng c u qu c. M t con ng i v i tài năng hi m có và m t cách vô ý th c, tộ ứ ố ộ ườ ớ ế ộ ứ ừ
ch là công c cho ng i khác, cho xã h i l i d ng d n d n v i b c c a “chó sói g iỗ ụ ườ ộ ợ ụ ầ ầ ớ ướ ủ ử
thân”, y đã l i d ng tr l i, dùng xã h i làm công c ti n thân m t cách đy toan tính.ợ ụ ở ạ ộ ụ ế ộ ầ
Có th xem m i ch ng trong S đ là m t màn sân kh u mà đó các xung đt di n raể ỗ ươ ố ỏ ộ ấ ở ộ ễ
đy k ch tính. N u nh các ch ng tr c ch là nh ng màn k ch vi mô v i các mâuầ ị ế ư ở ươ ướ ỉ ữ ị ớ
thu n di n ra trong gia đình c c H ng, m t t p h p các thành viên đy kh p khi ng vàẫ ễ ụ ố ồ ộ ậ ợ ầ ậ ễ
th ng Xuân thì ch ng cu i này là m t màn k ch mang t m vĩ mô, m t màn k ch “báchằ ươ ố ộ ị ầ ộ ị
khoa toàn th ” v xã h i Vi t Nam đng th i, m t màn đi hài k ch t p-ph -lù huyư ề ộ ệ ươ ờ ộ ạ ị ạ ế
đng t i đa m i nhân v t vào các vai di n. Đó là t vua ta t i vua Xiêm, t quan thông sộ ố ọ ậ ễ ừ ớ ừ ứ
t i quan toàn quy n, t các ông Tây bà đm cho t i các th ng l u trí th c, t cái con mớ ề ừ ầ ớ ượ ư ứ ừ ẹ
me Tây góa ph cho m y ông th y chùa, t các ông th y t ng s t i các ch khách s n,ụ ấ ầ ừ ầ ướ ố ớ ủ ạ
t các ông ch ng b c m s ng cho t i các cô gái tân th i quy t gi ch trinh ti t v i haiừ ồ ị ắ ừ ớ ờ ế ữ ữ ế ớ
ng i tr lên… T t c ch ng y “nhân v t” l n x n, b a bãi đu đc lôi s nh s ch vàoườ ở ấ ả ừ ấ ậ ộ ộ ừ ề ượ ề ệ
m t màn hí tr ng hài h c nh n nháo, l b ch, k ch c m, t p nham h t s c. Kính th aộ ườ ướ ố ố ị ệ ỡ ạ ế ứ ư
các lo i ph ph m, kính th a các lo i ph ph m ph li u, kính th a các h ng ng i…ạ ế ẩ ư ạ ụ ẩ ế ệ ư ạ ườ
đu đc Vũ Tr ng Ph ng nh i nhét vào màn k ch trào phúng c b c a mình m t cáchề ượ ọ ụ ồ ị ỡ ự ủ ộ
xô b , t nhiên và sinh đng đn l th ng. Cái xã h i t t Nguy n y ch a bao gi mangồ ự ộ ế ạ ườ ộ ậ ễ ấ ư ờ
tính quái thai đn th , ch a bao gi đng c n đn th . D i ngòi bút trào l ng s c bén,ế ế ư ờ ộ ỡ ế ế ướ ộ ắ
Vũ Tr ng Ph ng đã v ch tr n t t c nh ng t n n b n ch t nh t c a cái xã h i b p b mọ ụ ạ ầ ấ ả ữ ệ ạ ả ấ ấ ủ ộ ị ợ
“chó đu” y. Nhà văn đã phá v tung tóe t t c nh ng t l hi n th c, làm l n tùng phèoể ấ ỡ ấ ả ữ ỉ ệ ệ ự ộ
h t th y nh ng giá tr v n có đ gây nên ch t trào l ng cho tác ph m. Nó th hi n m tế ả ữ ị ố ể ấ ộ ẩ ể ệ ở ộ
l i hành văn đc bi t, khi nói v cái hình th c bên ngoài, cái mã cái v thì th m x ng,ố ặ ệ ề ứ ỏ ậ ư
tăng lên đn mây xanh, ngay sau đó nhà văn l i ném ph ch nó xu ng m t đt b ng chínhế ạ ị ố ặ ấ ằ
cái b n ch t c a nó. Cái hình th c bên ngoài thì l n lao, to tát, hùng h n nh ng cái ru t thìả ấ ủ ứ ớ ồ ư ộ
l i th m h i nh m t cách tiêu đi u, đn t i nghi p. Cu c ti p ki n l ch s gi a vua taạ ả ạ ư ộ ề ế ộ ệ ộ ế ế ị ử ữ
và vua Xiêm đc khoa tr ng v i nh ng t ng đi hoa mĩ: nào là “N c Vi t Nam h iượ ươ ớ ữ ừ ữ ạ ướ ệ ồ
xuân”, nào là “M t ch r trong l ch s ”, nào là “Vi t – Xiêm thân thi n”, “hai vua t i m tộ ỗ ẽ ị ử ệ ệ ạ ộ
n c”, nào là “m t cái hân h nh đc bi t cho bình dân Vi t Nam: c vua Xiêm nhân d pướ ộ ạ ặ ệ ệ ả ị
thân hành sang ch i v i ta” nào là “hai n c Xiêm – Vi t t nay b t tay nhau trên đngơ ớ ướ ệ ừ ắ ườ
ti n b ”. T ng là vua ta v i vua Xiêm cùng nhau h i đàm, cùng nhau lu n bàn vi c n cế ộ ưở ớ ộ ậ ệ ướ
hóa ra l i đi lông bông đ cho dân chúng Hà Thành có d p ng i lê đôi mách. Cu i cùng vìạ ể ị ồ ố
tinh th n th thao chân chính, c hai ng i cùng đn xem m t tr n đu qu n v t. Vũầ ể ả ườ ế ộ ậ ấ ầ ợ
Tr ng Ph ng đã khéo léo đa chuy n, d n chuy n đ ng i đc th y đc cái h tr ngọ ụ ư ệ ầ ệ ể ườ ọ ấ ượ ệ ọ
hàng mà c a hai v “thiên t ”. Chính s kh p khi ng y đã l p t c g i lên cái ch t hàiủ ị ử ự ậ ễ ấ ậ ứ ợ ấ
h c cho câu chuy n.ướ ệ
Vi c Xuân Tóc Đ, m t tay v t nghi p d , đc m i ra tranh tài v i tài t Luangệ ỏ ộ ợ ệ ư ượ ờ ớ ử
Prabahot, quán quân qu n v t Xiêm La, không ch là m t s ch đnh tình c mà là k t quầ ợ ỉ ộ ự ỉ ị ờ ế ả
c a m t s x p đt, c a m t m u ma ch c qu s c s a ch t v k , đi n hình cho cáiủ ộ ự ế ặ ủ ộ ư ướ ỷ ặ ụ ấ ị ỷ ể
thói th ng nhân t k c a Xuân Tóc Đ. Y đã t ng k t u k đ làm h i hai nhà quánắ ố ỉ ủ ỏ ươ ế ự ế ể ạ
quân H i và Th bót đ hãnh di n ti n ra sân theo l i m i c a đích v T ng c c tr ngả ụ ở ể ệ ế ờ ờ ủ ị ổ ụ ưở
t ng c c th thao B c Kì. Chính vì th , Xuân Tóc Đ và ông b u Văn Minh c a mình trổ ụ ể ắ ế ỏ ầ ủ ở
thành đi di n Hà Thành đ gi cái danh d cho T qu c.ạ ệ ể ữ ự ổ ố
Đi u hài h c n a là t vua Xiêm và vua ta cho chí các quan Pháp đi xem th thao nh ngề ướ ữ ừ ể ư
l i th hi n nh ng hành vi, thái đ phi the thao đn n c c i. Vua Xiêm l i quá máu meạ ế ệ ữ ộ ế ự ườ ạ
ăn thua, s n sàng đem v n m nh đt n c ra đ đi l y chuy n th ng thua trong m tầ ậ ệ ấ ướ ể ổ ấ ệ ắ ộ
quán qu n v t vô b . Trong khi đó vua ta thì ch c t, đánh l y… thua. Và ch th y đãầ ợ ổ ỉ ố ấ ỉ ị ấ
đc ban t i tai Xuân Tóc Đ và k t c c ai cũng rõ là chi n th ng thu c v Luangượ ớ ỏ ế ụ ế ắ ộ ề
Prabahot, quán quân qu n v t Xiêm La và đc vua Xiêm S.M.Prafadophick. Hu ng n i, sầ ợ ứ ố ổ ự
hy sinh cao c c a b c đi nhân, đi tài l i không đc qu n chúng th u hi u. Xuân Tócả ủ ậ ạ ạ ạ ượ ầ ấ ể
Đ và Văn Minh b lâm vào m t n i oan Th M u. Qu thua ng ng n và khó hi u c aỏ ị ộ ỗ ị ầ ả ớ ẩ ể ủ
Xuân đã làm khán gi , nh ng ng i s n sàng t t b ng cách hút thu c phi n không cóả ữ ườ ẵ ự ử ằ ố ệ
âm thanh vì không mua đc vé vào c a, n i c n th nh n . H hò hét “Qu c s ! v nhà bò!ượ ử ổ ơ ị ộ ọ ố ỉ ề
Đi v nhà bò đi!” r i “Abas Xuân! Abas Xuân! Dcsexplications!” (Đ đo Xuân! Đ đoề ồ ả ả ả ả
Xuân! Hãy gi i thích). Đáng th ng thay, t i nghi p thay cho Xuân Tóc Đ, oan c thayả ươ ộ ệ ỏ ứ
cho y vì qu n chúng “tr ng i non d ”, “nông n i” không thâu t n i t c lòng trung h uầ ẻ ườ ạ ổ ỏ ổ ấ ậ
cao th ng c a y.ượ ủ
T t, c nh ng s hi u nh m y đu tan bi n b i m t bài thuy t giáo “c lai hy” c a y.ấ ả ữ ự ể ầ ấ ề ế ở ộ ế ố ủ
Hãy xem nh ng l i l tr nh th ng và n c c i đn nh ng nào: “H i qu n chúng! Miữ ờ ồ ị ượ ự ườ ế ườ ỡ ầ
không hi u gì, mi oán ta, ta v n quý mi m c dù mi ch ng hi u lòng ta!”. Tr i đt h i cáchể ẫ ặ ẳ ể ờ ấ ỡ
x ng hô c a b c vĩ nhân m i đc đáo làm sao, đc đáo m t cách tuy t đi khi n ng iư ủ ậ ớ ộ ộ ộ ệ ố ế ườ
đc không còn gì đ bình thêm n a, không có gì chê bai, khen t ng n a. Nh ng ch a h t,ọ ể ữ ụ ữ ư ư ế
đ k t thúc bài hùng bi n c a mình, Xuân Tóc Đ dõng d c: “Thôi gi i tán đi, và c vi cể ế ệ ủ ỏ ạ ả ứ ệ
an c l p nghi p trong hòa bình và tr t t ! Ta không dám t ph là anh hùng c u qu cư ậ ệ ậ ự ự ụ ứ ố
nh ng ta đã tránh cho mi cái n n chi n tranh r i. Hòa Bình v n tu , H i Qu c Liên v nư ạ ế ồ ạ ế ộ ố ạ
tu !”. Kh i ph i bàn nh ng l i l đã đa h n lên v trí vĩ nhân, anh hùng c u qu c, làế ỏ ả ữ ờ ẽ ư ắ ị ứ ố
th n t ng c a “mi”, nh cách g i c a b c vĩ nhân Tóc Đ y. Bài thuy t giáo c a y đãầ ượ ủ ư ọ ủ ậ ỏ ấ ế ủ
khai sáng đu óc đám qu n chúng tôi nh hũ nút. Th r i thiên h s t s ng hô to: “Xuânầ ầ ư ế ồ ạ ố ắ
Tóc Đ v n tu , s đi b i v n tu ”. Sau đó là nh ng l i chúc t ng lu bù, nh ng vinhỏ ạ ế ự ạ ạ ạ ế ữ ờ ụ ữ
quang p đn v i Xuân m t cách đt ng t. Chính ph Pháp và An Nam t ng huân ch ngậ ế ớ ộ ộ ộ ủ ặ ươ
danh giá, đc m i làm c v n báo Gõ mõ, là h i viên h i Khai trí ti n đc, đón m ng l iượ ờ ố ấ ộ ộ ế ứ ừ ờ
chúc t ng c a c nh sát gi i mà c th là Min Đ, Min Toa, c a các ch khách s n mà điụ ủ ả ớ ụ ể ơ ủ ủ ạ ạ
di n là Victor Ban, r i bà Typn thay m c cho ch em ph n và đc bi t là ông Phán thayệ ồ ặ ị ụ ữ ặ ệ
m c cácặ
Ng i ch ng m c s ng. T ng nh đã h t thì cu i cùng còn “n y nòi” ra ông th y t ngườ ồ ọ ừ ưở ư ế ố ả ầ ướ
s chao ôi là vinh quang nh c nh n.ố ọ ằ
Bu n c i h n c là hình nh Xuân Tóc Đ h a h n xin cho bà Phó Đoan m t cái b ngồ ườ ơ ả ả ỏ ứ ẹ ộ ả
“ti t h nh kh phong”. Tr i i, m t chi ti t đc đa đn l nh ng i. M t con me Tâyế ạ ả ờ ơ ộ ế ắ ị ế ạ ườ ộ
dâm lo n, l ng l đng đnh và r ng m , đi l p hoàn toàn v i b n ch cao quý y.ạ ẳ ơ ỏ ả ử ỡ ố ậ ớ ố ữ ấ
Nh ng chi ti t nh câu g t “N c m gì” c a th ng vĩ nhân Xuân l i đc khen r i rít vàữ ế ư ắ ướ ẹ ủ ằ ạ ượ ố
h a h n đa vào t đi n Đi Vi t. Đc bi t v a nghe đc chính ph t ng b i tinh, cứ ẹ ư ừ ể ạ ệ ặ ệ ừ ượ ủ ặ ộ ụ
H ng đã hô to “Bay dân, bày h ng án” m t gia đình gia phong n n p đn th là cùng.ồ ươ ộ ề ế ế ế
Cách x ng hô “toa”, “moa” c a b con nhà Văn Minh cũng “văn minh” và n c c i đnư ủ ố ự ườ ế
ch ng nào. Vi c l y ra nh ng s t ng ph n, nh ng đi u l b ch chính là đ ta th y rõừ ệ ấ ữ ự ươ ả ữ ề ố ị ể ấ
h n cái b n ch t băng ho i, suy đi, s phá s n hoàn toàn c a các giá tr đo đc truy nơ ả ấ ạ ồ ự ả ủ ị ạ ứ ề
th ng. Chính lôi vi t t ng phán y là m t nét trong ngh thu t trào phúng c a Vũ Tr ngố ế ươ ấ ộ ệ ậ ủ ọ
Ph ng.ụ
Nh ng l i bình, nh ng l i th hi n tr c ti p thái đ c a nhà văn song hành v i l i k c aữ ờ ữ ờ ể ệ ự ế ộ ủ ớ ờ ể ủ
câu chuy n. Ch ng h n nh m t b c vĩ nhân nhũn nh n, nó gi qu d m chào loài ng i,ệ ẳ ạ ư ộ ậ ặ ơ ả ấ ườ
hay v i tài hùng bi n c a m t ng i đã th i loa cho hi u thu c, v i cái t nhiên c a m tớ ệ ủ ộ ườ ổ ệ ố ớ ự ủ ộ
anh lính ch y c r p hát l i đc ông b u Văn Minh đĩa kèn, Xuân Tóc Đ đã chinh ph cạ ờ ạ ạ ượ ầ ỏ ụ
qu n chúng nh m t nhà chính tr đi tài. Th ng thì nhà văn t chân, nhà văn hi n th cầ ư ộ ị ạ ườ ả ệ ự
t i k vi c đa ra nh ng l i nh n xét. Nh ng v i Vũ Tr ng Ph ng thì khác, ông là m tố ị ệ ư ữ ờ ậ ư ớ ọ ụ ộ
nhà văn châm bi m đ kích, là m t nhà văn hi n th c đi đi v i trào l ng phê phán.ế ả ộ ệ ự ố ớ ộ